Sporen van misdaad

Val McDermid

Sporen van misdaad

Over forensisch onderzoek

Vertaling Gies Aalberts & Edwin Krijgsman

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Oorspronkelijke titel Forensics. Profile Books, Londen
© Val McDermid 2014
© Nederlandse vertaling Gies Aalberts & Edwin Krijgsman /
Nieuw Amsterdam Uitgevers 2015
Alle rechten voorbehouden
Omslag Studio Jan de Boer
NUR 339
ISBN 978 90 468 1889 3
www.nieuwamsterdam.nl/valmcdermid

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met
ISBN 978 90 468 1888 6

Voor Cameron, met liefde

Zonder de wetenschap zou jij er niet zijn;
zonder jou zou de toekomst een veel smaller
perspectief bieden.
Goed om te weten, die wetenschap.

Inhoud

Voorwoord

1    De plaats delict

2    Politioneel brandonderzoek

3    Entomologie

4    Pathologie

5    Toxicologie

6    Vingerafdruktechniek

7    Bloedspatten en DNA

8    Antropologie

9    Gezichtsreconstructie

10  Digitale forensische wetenschap

11  Forensische psychologie

12  De rechtszaal

Conclusie

Dankwoord

Bibliografie

Fotoverantwoording

Register

Voorwoord

Bij de rechtspraak zoals we die tegenwoordig kennen, staat gerechtigheid niet altijd centraal. Het inzicht dat strafrecht op bewijs moet zijn gebaseerd, bestaat relatief nog niet zo lang. Eeuwenlang werden mensen beschuldigd en veroordeeld omdat ze niet de juiste maatschappelijke positie hadden; omdat ze vreemdeling waren; omdat zij of hun vrouw of hun moeder kundig met kruiden waren; omdat ze een andere huidskleur hadden; omdat ze het bed hadden gedeeld met de verkeerde persoon; omdat ze op het verkeerde moment op de verkeerde plaats waren; of gewoon omdat.

Dat veranderde dankzij het groeiende besef dat er zich op de plaats delict allerhande nuttige informatie kon bevinden en doordat er verschillende takken van wetenschap opkwamen die dergelijke informatie konden afleiden en presenteren in het gerechtshof.

Het stroompje wetenschappelijke ontdekkingen uit de achttiende eeuw dat in de negentiende eeuw en daarna al snel in een vloedstroom veranderde, leverde praktische toepassingen op die verder reikten dan laboratoria. Het principe van serieus rechercheonderzoek moest nog ingeburgerd raken, en sommige vroege detectives waren gretig op zoek naar bewijs dat zou kunnen dienen als ondersteuning van de theorieën over de misdrijven die ze onderzochten.

De forensische – in de betekenis van gerechtelijk bewijs – wetenschap was geboren. En het werd al snel duidelijk dat vele disciplines van wetenschappelijk onderzoek iets zouden kunnen bijdragen aan deze nieuwe methodologie.

Bij een van de eerst bekende voorbeelden werd pathologie samengevoegd met wat we nu documentanalyse zouden noemen. In 1794 werd Edward Culshaw door een pistoolschot in zijn hoofd vermoord. In die tijd was sprake van voorladers waarin de kogel met een propje papier tegen het kruit werd gedrukt. Toen de arts het lichaam onderzocht, vond hij een propje in de hoofdwond. Hij vouwde het open en ontdekte dat het een afgescheurd hoekje van een muziekstuk was.

John Toms, de van de moord verdachte man, werd opgespoord. In zijn zak werd een muziekstuk gevonden waarvan een hoekje was afgescheurd dat exact overeenkwam met het propje uit de wond. Tijdens zijn proces in Lancaster werd Toms veroordeeld wegens moord.

Ik kan alleen maar proberen me in te denken hoe fantastisch het moet zijn geweest dat deze ontwikkelingen de rechtspraak promoveerden tot een betrouwbaarder instrument van rechtvaardigheid. Wetenschappers hielpen gerechtshoven bij het omzetten van verdenking in zekerheid.

Neem bijvoorbeeld gif. Eeuwenlang was gif de populairste moordmethode. Maar zonder betrouwbare toxicologische testen was het vrijwel onmogelijk om te bewijzen dat er gif was gebruikt. Dat zou allemaal gaan veranderen.

Maar zelfs in die allereerste jaren werden vraagtekens gezet bij wetenschappelijk bewijs. Eind achttiende eeuw was er een test ontwikkeld om het gebruik van gif vast te stellen, maar dat kon alleen bij grote hoeveelheden. Later zou de test worden verfijnd en werd hij effectiever, met dank aan de Britse chemicus James Marsh.

In 1832 riep het Openbaar Ministerie hem als getuige-deskundige in chemie op tijdens een moordproces van een man die ervan werd beschuldigd dat hij zijn grootvader had vergiftigd door arsenicum in zijn koffie te doen. Marsh had een test op een monster van de verdachte koffie uitgevoerd en de aanwezigheid van arsenicum aangetoond. Maar toen hij het eenmaal aan de jury wilde laten zien, was het monster bedorven en de uitkomst niet duidelijk. De verdachte liep op grond van gerede twijfel als vrij man weg.

Dit was echter geen nederlaag voor de kersverse deskundigen. James Marsh was een gedegen chemicus. Hij beschouwde deze tegenslag als een aanzet tot succes. Zijn antwoord op het mislukken van zijn presentatie in de rechtszaal was de ontwikkeling van een betere test. Die test was zo effectief dat het geringste spoortje arsenicum kon worden aangetoond; uiteindelijk zouden vele victoriaanse gevangenen worden opgehangen die buiten de forensische wetenschap hadden gerekend. En de test wordt ook nu nog gebruikt.

Het verhaal van forensisch onderzoek – of de route van plaats delict naar rechtszaal – staat in duizenden misdaadromans centraal. De toepassing van wetenschap bij het oplossen van misdrijven is de reden dat ik mijn tijd lucratief kan besteden. Niet vanwege de voor de hand liggende reden dat forensisch wetenschappers hun tijd en kennis royaal ter beschikking stellen, maar omdat zij met hun werk de gang van zaken in rechtszalen over de hele wereld blijvend hebben veranderd.

Wij misdaadschrijvers beweren weleens dat ons genre wortels heeft in het verste verleden van de literatuurgeschiedenis. We claimen antecedenten in de Bijbel: oplichting in de Hof van Eden; broedermoord door Kaïn op Abel; doodslag op Uria door koning David. We proberen onszelf ervan te overtuigen dat Shakespeare een van ons was.

Maar feit is dat de echte misdaadfictie begon met een op bewijzen gebaseerd rechtssysteem. En dat is wat al die pionierende wetenschappers en detectives ons hebben nagelaten.

Het was vanaf het allereerste begin duidelijk dat enerzijds de wetenschap een bijdrage kon leveren aan rechtbanken en dat anderzijds de rechtbanken wetenschappers naar grotere hoogten konden tillen. Beide zijden leveren een essentiële rol bij de totstandkoming van gerechtigheid. Voor dit boek heb ik met vooraanstaande forensisch wetenschappers gesproken over de geschiedenis, de dagelijkse praktijk en de toekomst van hun disciplines. Ik ben in de top van de hoogste toren van het Natural History Museum geweest, op zoek naar larven; ik ben weer teruggegaan naar mijn eigen confrontaties met plotselinge gewelddadige dood; ik heb iemands hart in mijn handen gehad. Het is een reis geweest die me heeft vervuld met afschuw en respect. De verhalen die deze wetenschappers ons moeten vertellen over de vaak kronkelige route van plaats delict naar rechtszaal behoren tot de meest fascinerende die je ooit zult lezen.

En ze vormen het treffende bewijs dat de waarheid onwaarschijnlijker is dan fictie.

Val McDermid
mei 2014

1

De plaats delict

De plaats delict is de stille getuige

Peter Arnold, onderzoeker plaats delict

‘Code nul. Agent vraagt assistentie.’ Dat is de oproep die iedere politieagent vreest. Op een grijze middag in november 2005 in Bradford zorgde de brekende stem op de mobilofoon van politieagente Teresa Millburn voor koude rillingen in de controlekamer van de politie van West Yorkshire. Haar bericht luidde een zaak in die iedereen binnen de politiegemeenschap raakte. Die middag werd de vrees waarmee iedere agent dagelijks leeft voor twee vrouwen een bittere werkelijkheid.

Teresa en haar partner politieagente Sharon Beshenivsky – pas negen maanden aan de slag – zaten tegen het eind van hun dienst in hun auto. Hun taak was surveilleren. Ingrijpen bij kleine incidentjes. Zichtbaar op straat aanwezig zijn. Sharon verheugde zich erop naar huis te gaan voor het verjaardagsfeestje van haar jongste kind van vier en met minder dan een half uur te gaan voordat zij en Teresa zouden uitklokken, leek het erop dat ze op tijd zou zijn voor de taart en de spelletjes.

Toen kwam er net over half vier een bericht door. Een stil alarm dat direct werd doorgegeven aan de centrale controlekamer van de politie was afgegaan bij Universal Express, een plaatselijke reiswinkel. De twee agentes zouden er sowieso langs rijden op de terugweg naar het bureau, dus namen ze de oproep aan. Ze parkeerden tegenover de winkel en staken de drukke weg naar het bakstenen pand van een verdieping over. De etalageruiten waren door lamellen verduisterd.

Op het moment dat ze de winkel hadden bereikt, stonden ze oog in oog met drie gewapende overvallers. Sharon werd van dichtbij in de borst geschoten. Later, tijdens het proces tegen de moordenaars van Sharon, zei Teresa: ‘We stonden vlak bij elkaar. Sharon liep voor me. Ineens hield ze in. Ze stopte abrupt, ze stopte zo plotseling dat ik tegen haar aan liep. Ik hoorde een knal en Sharon viel op de grond.’

Meteen daarna werd ook Teresa in de borst geschoten. ‘Ik lag op de grond. Ik hoestte bloed op. Ik voelde bloed uit mijn neus over mijn gezicht lopen en ik hapte naar adem.’ Toch lukte het haar om de paniekknop in te drukken en daarmee de controlekamer te waarschuwen met de noodlottige woorden ‘Code nul’.

Peter Arnold, een onderzoeker plaats delict (OPD) bij de Scientific Support Services van Yorkshire en Humberside, hoorde de oproep op de mobilofoon. ‘Dat zal ik nooit vergeten. Ik kon de plek vanuit het bureau zien, het was letterlijk om de hoek. En plotseling renden er overal politiemensen door de straat. Ik heb nog nooit zo veel politiemensen bij elkaar zien rennen, het leek wel een brandevacuatie.’

‘In eerste instantie had ik geen idee wat er aan de hand was. Toen hoorde ik op de mobilofoon dat er iemand was neergeschoten, mogelijk een agent. Dus begon ook ik te rennen. Ik was de eerste OPD die ter plekke was. Ik wilde de agentes bijstaan door een kordon te vormen, ervoor te zorgen dat we de plaats delict intact zouden houden, want er was op dat moment een enorme beroering, zoals je je kunt voorstellen, en we moesten daar orde in scheppen.’

‘Ik heb twee weken vrijwel onafgebroken de plaats delict onder de loep genomen. Heel lange dagen. Ik begon om zeven uur ’s morgens en kwam pas rond middernacht thuis. Ik weet nog dat ik na afloop volkomen uitgeput was, maar dat kon me op dat moment niet schelen. Dat zal me altijd bijblijven. Ik zal die plek nooit vergeten. Niet omdat het zo spraakmakend was, maar omdat het zo per soonlijk was, want er was een collega gedood. Het feit dat Sharon politieagent is, maakt haar deel van mijn familie. Anderen die haar kenden, waren nog meer ontdaan, maar iedereen slikte zijn verdriet weg en ging door met zijn werk.’

Politieagente Sharon Beshenivsky, die stierf nadat ze van dichtbij was neergeschoten door een bende bewapende inbrekers

‘We behaalden erg goede forensische resultaten, die belangrijk voor de zaak waren, niet alleen op de plaats delict maar ook op de andere locaties: de auto’s waarmee ze zijn ontsnapt en de woning waar ze na afloop naartoe zijn gegaan.’

De mannen die er verantwoordelijk voor waren dat Beshenivsky’s echtgenoot weduwnaar en haar drie kinderen moederloos werden, zouden later voor de rechter worden gebracht en levenslang krijgen. De veroordeling was vooral te danken aan het werk van OPD’S en andere forensisch experts, mensen die bewijs vinden, dat interpreteren en uiteindelijk in de rechtszaal uiteenzetten. We zullen in dit boek die route van de bewijskracht volgen.

Elke plotselinge gewelddadige dood draagt zijn eigen verhaal in zich. Om dat te lezen beginnen onderzoekers met twee primaire bronnen: de plaats delict en het lichaam van de overledene. In de ideale situatie ontdekken ze het lichaam op de plaats delict; door te kijken naar de onderlinge verbanden kunnen onderzoekers de volgorde van de gebeurtenissen reconstrueren. Maar dat is niet altijd het geval. Sharon Beshenivsky werd met spoed naar het ziekenhuis gebracht, met het laatste restje hoop dat ze kon worden gereanimeerd. Andere mensen met fatale verwondingen zien soms kans om weg te komen van de plek waar ze werden aangevallen. Sommige moordenaars verplaatsen het lichaam, of met de bedoeling het te verstoppen, of domweg om onderzoekers in verwarring te brengen.

Edmond Locard, die ’s werelds eerste laboratorium voor misdaadonderzoek opende. Ook de bedenker van de favoriete stelregel van forensisch wetenschappers: ‘Elk contact laat een spoor achter.‘

Onder welke omstandigheden dan ook, wetenschappers hebben methoden ontwikkeld die onderzoekers een schat aan informatie verschaffen om het verhaal van een dood te kunnen lezen. Om dat verhaal geloofwaardig voor de rechtbank te maken dient het Openbaar Ministerie aan te tonen dat het bewijs krachtig en onomstotelijk is. Zo is het onderzoek op de plaats delict een van de voornaamste pijlers van moordonderzoek geworden. Zoals Peter Arnold zegt: ‘De plaats delict is een stille getuige. Het slachtoffer kan niet vertel len wat er is gebeurd, de verdachte gaat het ons waarschijnlijk niet vertellen, dus moeten we een hypothese opstellen die kan verklaren wat er is voorgevallen.’

De nauwkeurigheid van dergelijke hypothesen houdt gelijke tred met onze inzichten in wat we over de plaats delict te weten kunnen komen. In de negentiende eeuw, toen op bewijs gebaseerde juridische procedures de norm werden, werd aan het conserveren van bewijs weinig aandacht besteed. Met het risico van besmetting werd geen rekening gehouden. En omdat de wetenschappelijke analyse een smalle bandbreedte van resultaten opleverde, was dit niet echt een probleem. Maar de bandbreedte werd groter doordat wetenschappers hun toegenomen kennis in de praktijk toepasten.

Een van de hoofdrolspelers bij het in kaart brengen van bewijsmateriaal op de plaats delict was de Fransman Edmond Locard. Na afronding van zijn studies medicijnen en rechten in Lyon opende hij in 1910 ’s werelds eerste laboratorium voor misdaadonderzoek. De politie van Lyon stelde hem twee zolders en twee assistenten ter beschikking en met die beperkte middelen bouwde hij zijn laboratorium uit tot een internationaal centrum. Al vanaf jonge leeftijd was Locard een fervent lezer van Arthur Conan Doyle, en hij werd met name beïnvloed door Een studie in rood (1887), waarin Sherlock Holmes voor het eerst zijn opwachting maakt. In die roman zegt Holmes: ‘Ik heb speciaal studie gemaakt van sigarenas. Eigenlijk heb ik een monografie over dat onderwerp geschreven. Ik ben er trots op dat ik met één blik de as van alle bekende merken kan onderscheiden, of het nou van een sigaar of van tabak afkomstig is.’ In 1929 publiceerde Locard een artikel over de identificatie van tabak door de as te bestuderen die op de plaats delict was aangetroffen: ‘De analyse van tabaksporen’.

Hij schreef een zevendelig standaardwerk over wat hij ‘criminalistiek’ noemde, maar waarschijnlijk is een simpel zinnetje zijn belangrijkste bijdrage aan de forensische wetenschap, ook wel bekend als uitwisselingsprincipe van Locard: ‘Elk contact laat een spoor achter.’ Hij schreef: ‘Een misdadiger is nooit in staat – zeker niet als je rekening houdt met de intensiteit van de misdaad – om iets te doen zonder sporen van zijn aanwezigheid achter te laten.’ Dat kunnen vingerafdrukken zijn, voetsporen, vezels van zijn kleding of zijn omgeving die kunnen worden geïdentificeerd, haren, huid, een wapen of spullen die hij per ongeluk heeft laten vallen of achtergelaten. Het omgekeerde is eveneens van toepassing: het misdrijf laat ook sporen achter bij de dader. Vuil, vezels van het slachtoffer op de plaats delict, DNA, bloed of andere vlekken. Locard toonde de kracht van zijn principe met eigen onderzoek aan. Zo ontmaskerde hij een moordenaar die een geldig alibi leek te hebben voor de moord op zijn vriendin. Locard trof sporen aan van een paarse stof onder de vingernagels van de verdachte en toonde aan dat die afkomstig was van unieke make-up van het slachtoffer. De moordenaar bekende toen hij met het bewijs werd geconfronteerd.

De invloed van gespecialiseerde laboratoriumwetenschappers neemt snel toe. Toch kan de wetenschap niets beginnen zonder het initiële, uitgebreide onderzoek op de plaats delict. Een typische pionier die de plaats delict kon lezen als een verhaal was Frances Glessner Lee, een rijke erfgename uit Chicago die in 1931 de Harvard School of Legal Medicine stichtte, de eerste in zijn soort in Amerika. Lee bouwde een aantal complexe replica’s van bestaande plaatsen delict, compleet met echte deuren, ramen, kasten en verlichting. Deze macabere poppenhuizen noemde ze ‘Studies van onverklaarde dood in een notendop’ en ze gebruikte die in een reeks conferenties over de duiding van een plaats delict. Onderzoekers konden de diorama’s tot wel anderhalf uur bestuderen en mochten daarna een verslag schrijven over hun bevindingen. Erle Stanley Gardner, de misdaadschrijver wiens detectiveromans over Perry Mason de basis van de succesvolle televisieserie waren, schreef: ‘Iemand die deze modellen bestudeert, leert in een uur meer over indirect bewijs dan hij met maanden theoretisch onderzoek te weten zou komen.’ De in totaal achttien modellen worden meer dan vijftig jaar later nog steeds voor trainingsdoeleinden gebruikt door het kantoor van de patholoog-anatoom van Maryland.

Hoewel Frances Glessner Lee de principes van het huidige onderzoek op de plaats delict zou doorgronden, zouden de meeste details haar onbekend zijn. Pakken van papier, nitril handschoenen, beschermende maskers… de parafernalia van modern OPD-onderzoek hebben voor een gedetailleerdheid gezorgd waar onderzoekers vroeger alleen maar van konden dromen. Een dergelijke accuratesse werd bereikt bij het onderzoek naar de moord op Sharon Beshenivsky, een toonbeeld van onderzoekers die elke veelbelovende aanwijzing uitwerken tot een conclusie. Zoals altijd leunden de rechercheurs zwaar op de informatie die door het forensisch team werd aangedragen.

Voorop in dit proces gaan de onderzoekers van de plaats delict. Zij beginnen hun loopbaan met een intern opleidingsprogramma dat voorziet in basisvaardigheden en technieken om bewijs te identificeren, te verzamelen en te conserveren. Wanneer ze dat hebben afgerond, doen ze onder begeleiding ervaring in de praktijk op, waarbij ze aanvankelijk beginnen met minder ernstige misdrijven en ze zich, als ze kennis en vaardigheden verkrijgen, opwerken naar zwaardere zaken. Na verloop van tijd dienen ze een portfolio van verkregen bewijs te kunnen overleggen om hun competentie aan te tonen.

Op televisie hebben we al vaak plaatsen delict gezien. We denken allemaal dat we weten hoe het gaat: de professionals in witte jassen die uiterst nauwgezet foto’s maken en vitale bewijsstukken in zakjes opbergen en veiligstellen. Maar hoe gaat het in het echt? Wat doet een OPD? Wat gebeurt er als een lichaam wordt gevonden?

Meestal is de eerste politieagent ter plaatse in uniform. De beslissing of de dood verdacht is, ligt bij iemand in burgerkleding met minimaal de rang van inspecteur. Stelt die vast dat er sprake kan zijn van moord, dan wordt de locatie vrijgemaakt voor de onderzoekers plaats delict. De politieagenten trekken zich terug, zetten de plaats rondom met lint af en houden een logboek bij. Iedereen die de plaats delict betreedt of verlaat, wordt genoteerd, dus elke mogelijke bron van aantasting van bewijs ligt vast.

Er wordt een leider plaats delict (LPD) benoemd om het onderzoek te leiden. Alle onderzoekers plaats delict rapporteren aan hem of haar en hij of zij is eindverantwoordelijk. De LPD wordt bijgestaan door een coördinator plaats delict unit (CPDU), die de coördinatie verzorgt van specialisten die de LPD aanwijst.

Peter Arnold is zo’n CPDU. Hij is een goedverzorgde bundel energie met haviksogen en hij is overduidelijk enthousiast in zijn werk. Zijn unit wordt door vier verschillende politiekorpsen ingezet. Met een staf van ongeveer vijfhonderd man vormen ze de grootste wetenschappelijke ondersteuningsdienst van de politie. Ze werken in ploegendienst om dag en nacht te kunnen worden ingezet door rechercheurs die alle mogelijke vormen van een misdrijf kunnen onderzoeken. Hun dienst is vlak bij de MI in de buurt van Wakefield gehuisvest in een speciaal gebouwd pand dat de naam van Sir Alec Jeffreys draagt, de voorvader van DNA-profilering. Het pand kijkt uit op een kunstmatig gevormd meer waarvan de landelijke rust in schril contrast staat met de geavanceerde wetenschap die binnen in het gebouw wordt beoefend.

‘Zodra ik het eerste telefoontje krijg, begin ik met de coördinatie van mankracht,’ zegt Peter. ‘Als het binnen is gebeurd, is er niet zo veel haast bij omdat het niet ondersneeuwt of nat wordt van de regen. Dan is het een steriele, afgesloten plaats delict en kunnen we met iets meer rust te werk gaan. Maar als het buiten is, als het midden in de winter is en het staat op het punt om te gaan stortregenen, dan zorg ik dat iedereen zo snel mogelijk ter plekke is om bewijs te verzamelen voor het wordt vernietigd.’

Aangezien de plaats delict van de moord op Sharon Beshenivsky buiten was, in een drukke straat, had het veiligstellen van het bewijs de grootste prioriteit. Maar dat was niet de enige zorg voor Peter en zijn collega’s. ‘Mensen denken aan een plaats delict in het enkelvoud. Maar vaak hebben we uiteindelijk wel vijf of zes plaatsen die bij een moord van belang zijn: waar iemand is gedood, waar de verdachten naderhand naartoe zijn gegaan, een auto waarin de verdachten hebben gereden, waar de verdachten zijn gearresteerd en als het lichaam is weggehaald, waar het is terechtgekomen. Al die verschillende plaatsen moeten afzonderlijk van elkaar worden onderzocht.’

Veiligheid is het eerste waar een OPD aan denkt als hij op de plaats delict bezig is. Het kan voorkomen dat iemand is neergeschoten en de verdachte nog vrij rondloopt. Een OPD draagt geen kogelwerend vest, geen wapen, geen taser of handboeien. Ze zijn niet getraind in het aanhouden van gewelddadige mensen, al krijgen ze vaak te maken met een plaats delict die door hen is achtergelaten. Zo nodig worden gewapende agenten ingezet om de OPD’S te beschermen.

Na veiligheid komt veiligstellen. Peter legt uit: ‘Het kan gebeuren dat we bij een huis aankomen dat is afgezet maar waarvandaan de verdachten later de straat op zijn gerend en in een vluchtauto zijn gestapt. Als er dan nog auto’s rondrijden, zouden die over kogels of bloedsporen of bandensporen kunnen rijden. Dan zou je ervoor kunnen kiezen om de hele straat af te zetten totdat je alle bewijs hebt veiliggesteld.’

Zodra het afzetten is voltooid trekt een plaats delict manager (PDM) zijn volledig beschermende uitrusting aan: een wit plaatsdelictpak, een haarnet of capuchon, twee paar beschermende handschoenen (sommige vloeistoffen kunnen namelijk door het eerste paar sijpelen) en overschoenen. Ook draagt hij een mondkapje om de plaats delict niet met zijn eigen DNA te vervuilen en om zichzelf te beschermen tegen het risico van besmetting door bloed, kots, ontlasting en wat dies meer zij.

Vervolgens loopt hij over de plaats delict en legt speciale voetplaten neer om de ondergrond te beschermen. Allereerst zoekt hij naar bewijs waarmee de misdadigers snel kunnen worden geïdentificeerd. Hij laat zijn ogen snel gaan over dit soort ‘initieel’ bewijs. Dat kan bijvoorbeeld een vingerafdruk zijn in het bloed op een raam waar de misdadiger uit is geklommen, of sporen van bloeddruppels van het huis naar de straat. In slechts negen uur kan uit een enkele bloeddruppel al een DNA-profiel worden vastgesteld. Maar het is goedkoper als het niet met heel veel haast hoeft.

Peter moet daar rekening mee houden. De nationale DNA-databank is maar een deel van het weekend open, dus heeft het geen zin om extra kosten te maken als het profiel daar gewoon ligt te wachten terwijl de databank gesloten is. Dan is het wellicht handiger om te kiezen voor een langere doorlooptijd van 24 uur, zodat het op maandagochtend klaarligt als de databank weer opengaat. ‘We moeten goed overwegen wat we nodig hebben om de uitkomsten te krijgen die we willen hebben. Op televisie zie je soms dingen die lijken op routinewerk maar die zelden gebeuren. Meestal zijn dat voorbeelden van een allerlaatste poging. Maar timing is belangrijk in juridische zin. Forensisch teams moeten voldoende uitgerust zijn om hun werk fatsoenlijk te kunnen verrichten. Maar wanneer de politie eenmaal een verdachte arresteert, dan tikt de klok van het voorarrest. Het is dan onze taak om met uitkomsten te komen vanuit het initiële bewijs op grond waarvan de politie iemand in staat van beschuldiging kan stellen. Daarbij moet je voortdurend afwegingen maken.’

Terwijl dergelijke keuzes worden overwogen, gaat het werk op de plaats delict door. OPD’S staan in elke hoek van een kamer en nemen foto’s van de andere hoek van de kamer. Ze nemen alle kanten van de kamer mee, inclusief vloer en plafond, zodat ze wanneer ze een bewijsstuk verplaatsen, altijd kunnen zien waar het vandaan is gekomen. Soms lijkt iets niet relevant, totdat – tien jaar later – een coldcaseteam iets cruciaals opmerkt.

OPD’S kunnen ook midden in de kamer een camera opstellen die roteert. Die maakt foto’s die met behulp van software achter elkaar worden geplakt, zodat juryleden kunnen visualiseren dat ze door de kamer lopen en naar bepaalde voorwerpen kijken. Ze kunnen zelfs een deur aanklikken en naar de volgende kamer gaan. ‘Wanneer bijvoorbeeld diverse kogels door het raam zijn afgevuurd en iemand binnen hebben geraakt,’ zegt Peter, ‘kun je de vertrekken scannen en naderhand virtueel het huis uit gaan en de baan van de kogels buitengewoon exact bepalen, tot en met de plek waar de schutter heeft gestaan.’ Op deze manier kunnen de twee belangrijkste posities – de straat buiten en de plaats waarop de kogels doel hebben getroffen – ten faveure van de jury met elkaar in verband worden gebracht.

Zo verliep het onderzoek op die middag in Bradford. OPD’S namen de straat voor hun rekening waar de gewapende overvallers hadden toegeslagen en ook het interieur van het reisbureau waarvan het personeel was bedreigd, met de kolf was neergeslagen en was vastgebonden. Op straat waren bloedspatten die dienden te worden gefotografeerd en geanalyseerd door specialisten om getuigenverklaringen te ondersteunen over wat er in welke volgorde was gebeurd. Een nauwgezet onderzoek met de vingertoppen bracht drie kogelhulzen van 9 millimeter aan het licht uit een handwapen – een van de standaard, eenvoudig verkrijgbare illegale vuurwapens die door beroepscriminelen worden gebruikt.

Binnen in het reisbureau leverde secuur zoekwerk een handjevol essentiële bewijsstukken op: een tas voor een laptop die was gebruikt om de wapens te verbergen, een mes waarmee een van hen had gezwaaid en een kogel die in de muur was terechtgekomen. Ballistisch experts stelden het wapen vast waaruit de kogel was afgevuurd. Tegenwoordig zijn de lopen van wapens aan de binnenzijde van spiraalvormige groeven voorzien – het zogeheten Trekken’ – waardoor kogels gaan tollen, zodat ze een baan afleggen die nauwkeuriger is. Elk wapen heeft iets afwijkende groeven. Nadat ze in Bradford de inkepingen en krassen op de kogel uit de muur van het reisbureau hadden bestudeerd, konden ballistisch experts vaststellen dat die kogel was afgevuurd met een MAC-10. Later voegden ze daar nog aan toe dat de MAC-10 waarschijnlijk had geblokkeerd, waardoor wellicht die middag levens gespaard waren gebleven.

Hoewel de experts in Bradford waarschijnlijk buitengewoon geavanceerde microscopen en uitgebreide databases hebben gebruikt bij hun onderzoek, stamt ballistiek uit detectivewerk uit de negentiende eeuw. Toentertijd werden kogels in eenmalige mallen gemaakt – meestal door de eigenaar van het wapen – en niet door middel van massaproductie in fabrieken. In 1835 werd Henry Goddard, een lid van de Bow Street Runners (het eerste detectivebureau van Engeland), naar het huis van mevrouw Maxwell in Southampton geroepen. Haar butler Joseph Randall beweerde dat hij in een vuurwapengevecht met een inbreker betrokken was geraakt. Hij zei dat hij hem met gevaar voor eigen leven van zich afhad weten te houden. Goddard stelde vast dat de achterdeur was geforceerd en dat het binnen een troep was, maar hij was toch achterdochtig. Hij nam het wapen, de munitie, de mallen en de kogel die op Randall was afgevuurd en ontdekte dat ze allemaal overeenkwamen: de kogel had een kleine ronde uitstulping met dezelfde afmeting als Randalls mal. Toen hij met dit bewijs werd geconfronteerd, bekende Randall dat hij het hele voorval had verzonnen in de hoop door mevrouw Maxwell voor zijn moed te worden beloond. Dit was de eerste keer dat een kogel via forensisch onderzoek kon worden herleid naar een specifiek wapen.

De plaats delict mag dan een stille getuige zijn van het misdrijf, vaak zijn er ook menselijke getuigen wier getuigenverklaringen aanwijzingen kunnen opleveren. In de zaak-Sharon Beshenivsky verklaarden getuigen dat de overvallers waren gevlucht in een zilvergrijze SUV. De politie begon onmiddellijk beelden van de bewakingscamera’s te scannen. Al snel zagen ze het voertuig en identificeerden dat als een Toyota RAV4. Dat zou een paar maanden eerder einde verhaal hebben betekend. Maar begin 2005 was Bradford een van de eerste Britse steden waar een ring was geïnstalleerd van camera’s die al het verkeer dat de stad binnenkomt en verlaat op beeld vastleggen. Per dag werden in het kader van het Big Fishprogramma tot wel 100.000 beelden opgenomen en opgeslagen.

De politie verloor het voertuig uit het oog toen dat het stadscentrum uit reed. Maar toen het kenteken vervolgens in het landelijke systeem voor kentekenplaatherkenning werd ingevoerd, kon worden vastgesteld dat de zilvergrijze SUV op vliegveld Heathrow was gehuurd. Binnen enkele uren had de politie de vluchtauto getraceerd en zes verdachten aangehouden.

Maar wederom zat het de rechercheurs in Bradford niet mee. De zes mannen die waren aangehouden, bleken snel in staat aan te tonen dat ze niets met de fatale overval in Bradford te maken hadden. Ze werden niet strafrechtelijk vervolgd. Het leek erop dat de politie op dood spoor zat.

Opnieuw schoten de OPD’S te hulp. Onderzoek van de RAV4 leverde rijke bronnen van bewijsmateriaal op: een pakje Ribena, een flesje water, een verpakte sandwich en een kassabonnetje. Het bonnet je was afkomstig van het benzinestation van Wooley Edge langs de M1 ten zuiden van Leeds. Daar stond als tijdstip zes uur ’s middags op, nauwelijks twee uur na de fatale ontmoeting tussen de schutters en Sharon Beshenivsky. Al dit bewijsmateriaal vormde het klassieke voorbeeld van initieel bewijs dat snel kan worden opgespoord en kan leiden tot snelle identificatie.

Toen de politie de beelden van de bewakingscamera’s in het benzinestation bestudeerde, zag ze een man de artikelen afrekenen die in de RAV4 waren gevonden. Ondertussen werden die spullen op vingerafdrukken en DNA onderzocht en toen die resultaten door de landelijke database werden gehaald, vond de politie de namen van zes verdachten, allen in verband gebracht met een gewelddadige bende in Londen.

Daarmee was het een kwestie van tijd voor de mannen zouden zijn opgespoord. Drie van hen, die tijdens de overval als bestuurders en uitkijkposten hadden gefungeerd, werden veroordeeld voor diefstal en doodslag. Twee werden veroordeeld voor moord en kregen levenslang. Eén had kans gezien te vluchten naar zijn geboorteland Somalië door zich als vrouw in een boerka te verkleden. Toch weigerde de politie van East Yorkshire op te geven, en na een uitleveringsverzoek door het hoofdbureau moest ook hij voor de rechtbank verschijnen en werd hij veroordeeld tot levenslang. Sharon Beshenivsky’s betrokken collega’s hebben nooit opgegeven. In de jacht naar gerechtigheid hebben ze alles wat mogelijk was in het werk gesteld.

Plaats delict units trekken niet alleen alles uit de kast voor zaken die de voorpagina halen. Ook bij veelvoorkomende misdrijven als diefstal overwegen ze DNA-monsters, vinger-, voet- en schoenafdrukken af te nemen wanneer ze de kans reëel achten dat forensisch bewijs kan worden aangetroffen. Soms krijgen ze een uitkomst die ertoe leidt dat ze op dat item geen verder onderzoek hoeven te verrichten. Als ze vingerafdrukken vinden op een mes dat bij een steekpartij is gebruikt, dan hoeven ze dat mes niet te onderzoeken op DNA. Peter legt uit: ‘We gaan niet de meest geavanceerde technieken inzetten als we het gewenste resultaat ook met eenvoudiger en minder kostbare middelen kunnen behalen. Van dat principe wordt weleens afgestapt door onderzoekers die graag naar misdaaddrama’s op televisie kijken. Forensisch wetenschapper Val Tomlinson zegt: ‘Het kan de leider plaats delict overkomen die te weinig tijd op de locatie heeft gehad. Ik kan me nog herinneren dat ik naar een plaats delict werd geroepen waar een man zat met een mes in zich en de LPD zei: “O, dus we moeten metaalanalyse doen op de randen van de wond om vast te stellen of het dat mes was?” En ik zei: ‘Dat heeft misschien niet de hoogste prioriteit, aangezien het mes in hem steekt.”’

Maar als de geavanceerde technieken moeten worden toegepast dan kan dat ook, zoals uit veel zaken in dit boek zal blijken. Peter is vooral gesteld op de National Footwear Database van Engeland, waarmee plaatsen delict door middel van voetsporen aan elkaar kunnen worden gekoppeld. Hij heeft daar onlangs gebruik van gemaakt nadat hij een zeldzame schoenafdruk op de plaats delict van een aanranding had gevonden. Die afdruk kwam overeen met afdrukken die op andere plaatsen delict in West Yorkshire waren gevonden, en die overeenkomst leidde de politie naar een man die uiteindelijk werd veroordeeld.

Peter onthoudt met name de succesvolle zaken. ‘Ik herinner me nog een zaak waarin we een echt goed resultaat hebben behaald, en dat gebeurt je niet elke dag. Een van onze OPD’S ging een vrouw fotograferen die zwaar was mishandeld en die op de intensive care lag. De vrouw zou later aan haar verwondingen overlijden, maar de OPD had enkele vreemde vlekken op haar gezicht gezien. Dus gingen we naar onze beeldspecialisten, die nog meer foto’s met ultraviolet en infrarood maakten. Toen we die bestudeerden, ontdekten we dat het duidelijk afdrukken waren van de zolen van sportschoenen.’

‘Toen we vervolgens later de schoenen van de verdachte vonden, zat daar niet alleen bloed op, maar onze voetsporenexpert stelde vast dat er minstens acht keer op het slachtoffer was getrapt, want hij kon hetzelfde patroon in minstens acht verschillende richtingen aanwijzen. Aan de hand van zijn bewijs werd duidelijk dat zij het slachtoffer van zware mishandeling was. De verdachte beweerde dat hij misschien “per ongeluk op haar gezicht was gaan staan”. Ik neem aan dat hij in de rechtbank een zware straf heeft gekregen vanwege het onweerlegbare, forensische bewijs.’

Aan het eind van het lange traject van onderzoek plaats delict wacht de rechtszaal, waar het bewijs dat Peter en zijn collega’s hebben verzameld door advocaten tot het uiterste wordt getoetst en door jury en rechter wordt gewogen. Een grotere distantie tot de emotieloze wereld van de wetenschap is nauwelijks denkbaar. En het is nietsontziend, realiseert Peter zich.

‘Ik weet nog dat ik in het getuigenbankje een keer wel drie uur lang aan een kruisverhoor werd onderworpen. Er was onomstotelijk DNA-bewijs dat wees op de verdachte van een gewelddadige overval op een vrouw. Maar ik moet wel erkennen dat ik ongebruikelijk lang heb gezocht om dit bewijs aan te treffen. Wellicht langer en intensiever dan wat je normaliter zou verwachten.’

‘Aan het DNA-bewijs werd niet getornd, maar de verdediging koos de strategie dat ik het bewijs had geplaatst. Feitelijk was het mijn integriteit die werd getoetst, en daarbij was mijn documentatie van doorslaggevend belang. Ik was in staat de originele foto’s te laten zien die waren genomen voor ik iets had aangeraakt of weggehaald, dus kon de jury de ongerepte plaats delict zien. De foto’s waren achter elkaar genomen op het moment dat ik de items had gevonden, en na verloop van tijd kwamen we bij het item waarvan ik het DNA-profiel had afgeleid. De jury kon precies zien wat ik had gedaan, in welke volgorde ik het had gedaan, de unieke kenmerken op het item.’

‘Toen werd er tegen me ingebracht dat iemand er naderhand aan had gezeten. Maar ik kon elke stap documenteren. Er was een duidelijke aaneenschakeling van handelingen. Toch hield de kritiek aan. Het eindigde ermee dat ik in een pak voor de plaats delict, met masker, handschoenen en een haarnet en een stukje steriel papier in de rechtszaal stond. Toen opende ik het bewijsstuk. Ik toonde het aan de jury en vervolgens mijn foto’s om aan te tonen dat het exact hetzelfde bewijsstuk met exact dezelfde kenmerken was. Het bewijs doorstond de toetsing, maar ik zag wel in hoever de verdediging wil gaan om een cliënt vrij te pleiten.’

‘Zelf vond ik dat kwalijk, maar ik begrijp de noodzaak van een accusatoir rechtsstelsel, een systeem waarbij twee partijen tegenover elkaar staan. Ik werd op de proef gesteld, maar dat maakte de zaak sterker omdat duidelijk werd dat er geen vraagtekens bij het bewijs konden worden geplaatst. De zaak zal nu niet over tien jaar worden heropend omdat er met het bewijs zou zijn geknoeid. Ik heb liever alles boven tafel. Laten we de proef op de som nemen, laten we openstaan voor een kritische blik.’

Technologie heeft ons ver gebracht. Toch moeten we nog wat meters maken. En wij, bedenkers van fictieve moorden, werken daarbij niet altijd mee, bevestigt Peter. ‘Het publiek heeft op basis van wat ze op televisie zien altijd hooggespannen verwachtingen. Als wij komen opdraven en uitleggen waarom we iets niet kunnen onderzoeken, geloven ze ons soms niet. Dan zijn wij uiteindelijk de gebeten hond omdat we niet kunnen bieden wat er wordt verwacht.’

Peter verwijst naar het ‘csi-effect’, vernoemd naar de bekende Amerikaanse tv-serie : Crime Scene Investigation, een serie waarvan sommigen stellen dat die het beeld heeft vervormd van waar de forensische wetenschap toe in staat is. Met name DNA-bewijs wordt door vele juryleden als onontbeerlijk bewijs gezien. Het gevolg van het csi-effect is echter dat velen menen dat gewone mensen inzicht krijgen in hoe de forensische wetenschap werkt, zelfs als dat beeld niet helemaal klopt. Wanneer experts en rechters hun werk fatsoenlijk doen, dan kunnen ze jury’s de betekenis van diverse types bewijs helpen begrijpen.

In een zonderlinge zaak uit 2011 in Wiltshire kopieerde een misdaadslachtoffer een trucje dat ze in een aflevering van CSI had gezien, om het forensisch team te helpen waarvan ze hoopte dat ze de zaak zouden onderzoeken. Maandenlang had een man in een auto Chippenham onveilig gemaakt. Hij koos een vrouw uit, trok een zwarte bivakmuts en handschoenen aan en sleepte haar naar zijn auto. Daarna reed hij weg, soms naar ongebruikte loodsen, waar hij hen verkrachtte. Na afloop dwong hij hen zichzelf met handdoeken schoon te wrijven om forensisch bewijs te vernietigen. Hij werd betrapt toen zijn laatste slachtoffer bij zichzelf een paar hoofdharen uittrok en die – voordat hij haar liet gaan — in zijn auto achterliet. Ze vertelde de politie dat ze wist, of ze nou in leven zou blijven of niet, dat er een onderzoek zou komen en dat dan het DNA-materiaal boven water zou komen. ‘Ik ben altijd een liefhebber geweest van series als CSI. Ik heb er zoveel gezien, ik weet wat ik moet doen en hoe het werkt.’ Met behulp van haar haar en het spuug dat ze op de stoel had achtergelaten, werd soldaat-korporaal Jonathan Haynes veroordeeld voor zes verkrachtingen.

In zeker opzicht meent Peter Arnold dat Britse OPD’S meer zouden moeten lijken op hun tegenhangers op tv. ‘We hebben echt een fatsoenlijke mobiele dataoplossing voor OPD’S nodig waarmee ze op de plaats delict volwaardig toegang tot IT-bestanden hebben, zodat ze niet te veel tijd verspillen met heen en weer rijden naar hun kantoor. Dat klinkt tamelijk eenvoudig, toch? Want ik kan rondlopen met mijn iPhone en ik heb met mijn vingertoppen van alles tot mijn beschikking. Maar aan de ontwikkeling en levering van de software zijn kosten verbonden. We hebben geen miljoenen ponden beschikbaar om een app voor OPD’S te ontwikkelen. Bovendien krijg je te maken met de veiligheid van databestanden.’

‘Maar wat zou het geweldig zijn als forensisch onderzoek ter plekke kon worden uitgevoerd. Als er bij iemand wordt ingebroken en we vinden mogelijk DNA-bewijs, dan moeten we dat bewijs met een koerier van de plaats delict naar het laboratorium laten brengen. Daar moet het worden ingeboekt en ten slotte moet het worden onderzocht. Momenteel halen we bewijs met spoed van de plaats delict bij inbraken, we herleiden het DNA binnen negen uur omdat inbraak zo veel prioriteit heeft. Waarom zou je een dag of drie wachten om de identiteit van een dief vast te stellen als je dat in negen uur voor elkaar kunt krijgen, hem in voorarrest kunt nemen en zo vermijdt dat hij ’s avonds bij een ander inbreekt? Daarom maken we nu ook bij veelvoorkomende criminaliteit gebruik van de voornaamste methoden die we bij zware misdrijven inzetten. Zo ook met vingerafdrukken. Dat hebben we al enorm versneld, maar het zou nog veel sneller gaan als we de vingerafdruk op de plaats delict konden scannen.’

OPD’S kammen de plaats delict van Sharon Beshenivsky’s moord uit op zoek naar bewijs

‘Stel je voor. Als we binnen een uur bij een inbraak zijn en daar binnen een half uur onderzoek doen, dan kunnen we in theorie binnen anderhalf uur na ontdekking van een misdrijf de naam van de dief weten. De politie zou dan bij hem kunnen aankloppen en dan zouden de gestolen goederen nog in zijn bezit zijn. Dan zouden de slachtoffers hun spullen weer terugkrijgen. En de dieven zouden langzamerhand beseffen dat het zinloos was.’

Het werk gaat evenzeer gepaard met voldoening als met stress en werkdruk. We stellen hoge eisen aan de mensen van wie we verwachten dat ze voor gerechtigheid zorgen, en vaak hebben we er weinig oog voor hoezeer het aan hen vreet. Peter Arnold zegt: ‘Soms worden we geconfronteerd met het allerergste wat een mens een ander kan aandoen en nog steeds ben ik geschokt door de dingen die gebeuren. De meeste mensen kunnen naar huis gaan en met hun gezin praten over hun werk. Wij niet. Maar zelfs als ik dat wel zou kunnen, zou ik niet eens willen dat mijn gezin zou weten wat ik soms zie.’