ENKELE REIS INDONESIË

Hilde Janssen

ENKELE REIS INDONESIË

Vier Amsterdamse vrouwen
in hun nieuwe vaderland

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het Fonds

Bijzondere Journalistieke Projecten, www.fondsbjp.nl.

© 2015 Hilde Janssen

© 2015 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Ontwerp omslag Paul Pollmann

Omslagbeeld Antara Foto Archief Jakarta, foto IPPHOS 1947

Auteursfoto Jan Banning

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Kaart Java Marcel Groenen

NUR 686

ISBN 978 90 468 1926 5

www.nieuwamsterdam.nl/enkelereisindonesie

www.hildejanssen.nl

www.enkelereisindonesie.nl

Op de website www.enkelereisindonesie.nl kunt u meer foto’s en achtergrondinformatie vinden. Mocht u andere Nederlandse vrouwen kennen die in december 1946 met de Weltevreden naar Indonesië reisden dan kunt u ook reageren via deze website.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met

ISBN 978 90 468 1579 3

INHOUD

Vooraf – Jakarta 2010-2011

1 – Indonesië 1947

2 – De Hollandse tijd

3 – Vijandige landgenoten

4 – Een nieuw begin

5 – De Coup 1965

6 – Oost en West

7 – Wendingen

8 – Een nieuwe generatie

Epiloog – Jakarta 2010-2014

Dankwoord

Kaart Java

VOORAF

JAKARTA 2010-2011

‘Londoh, Hollander,’ riepen Javanen vroeger telkens wanneer ze de Nederlandse vrouwen zagen. Door hun lichte huidskleur konden ze nooit opgaan in de menigte, alle ogen waren meteen op hen gericht. Annie Kobus en haar zussen Betsy en Miny vielen extra op omdat ze boven iedereen uitstaken. Maar ook de kleinere Dolly trok de aandacht.

Begin twintig waren ze toen ze eind 1946 samen met hun Indonesische echtgenoten vanuit Amsterdam vertrokken, om een maand later in hun nieuwe vaderland aan wal te stappen. Jong en onbevangen reisden ze dwars door Java. Terwijl veel landgenoten het oorlogsgeweld in de archipel ontvluchtten en richting Nederland gingen, pakten Dolly en de zusjes Kobus juist hun koffers uit om in de onafhankelijke Republiek Indonesië een nieuw bestaan op te bouwen. Ruim 65 jaar later wonen ze er nog steeds, de vier Amsterdamse vrouwen met hun almaar uitdijende Indonesische familie, in de metropool die Jakarta nu is. Tegenwoordig worden ze zelden meer nageroepen. Ouderdom dwingt respect af. En bovendien: in de stad rondlopen of fietsen doen ze al lang niet meer. Maar ze zijn nog steeds een opvallende verschijning.

Ik heb de vrouwen pas onlangs leren kennen. Het was een gelukstreffer waarvan je alleen maar durft te dromen.

Eind 2010 kom ik via een Indonesische kennis in contact met de 85-jarige Dolly. Haar scherpe gelaatstrekken en vooral haar rechte neus verraden haar blanke afkomst. Erg lang is ze niet, maar met haar zelfbewuste blik en gedistingeerde voorkomen oogt ze bijna statig. Haar Amsterdamse tongval breekt het ijs. De reden voor mijn bezoek is een foto die ik een tijdje daarvoor op de herdenkingsexpositie ‘65 jaar Republiek Indonesië’ heb gekocht. Ik wil meer weten over die twee jonge blonde vrouwen die nieuwsgierig uit de trein hangen om over de schouder van een soldaat het Javaanse landschap te bekijken. Dolly herkent de vrouwen meteen: het zijn de zusjes Kobus. ‘Dit is mijn vriendin Annie, en dat is Miny met de ukelele in de hand.’ Het is begin januari 1947, ze staan op het punt om de grens tussen het Nederlands territorium en het Republikeinse gebied over te gaan. Dolly weet het nog precies. Zij zat ook in die trein, net als Betsy, de oudste van de drie zusjes Kobus. ‘Gila, jullie zijn gek,’ reageerden de mensen op het perron verbaasd. De blanke treinpassagiers die zij de afgelopen maanden de grens hadden zien passeren, reisden allemaal de andere kant uit, richting Batavia, zoals de Nederlanders de hoofdstad Jakarta hardnekkig bleven noemen. Maar Dolly en de zussen niet. Zij gingen niet richting Nederlands grondgebied, ze reisden richting Republiek, recht tegen tegen de stroom in.

Wat vreemd, was ook mijn eerste gedachte toen ik op de expositie het onderschrift bij de foto las: ‘Nederlandse vrouwen op weg naar de Republiek, 1947’. Waarom reisden die vrouwen nou juist in zo’n politiek turbulente tijd naar het voor Nederland vijandige gebied op Java? Op 17 augustus 1945 hadden de Indonesische nationalisten namelijk eenzijdig de onafhankelijkheid uitgeroepen. Nederland weigerde de Republiek te erkennen. De onderhandelingen dreigden vast te lopen. Elk moment kon de oorlog uitbreken: tienduizenden Nederlandse militairen stonden paraat om het Republikeinse territorium te heroveren. Zouden de vrouwen met hun Nederlandse uiterlijk niet in de problemen zijn gekomen, zo tussen de Indonesische onafhankelijkheidsstrijders in? En wie zijn die vrouwen eigenlijk? Waarom waren ze daar en wisten ze wel wat ze deden? Wat betekende hun keuze voor de Republiek voor hun verdere leven?

Die ene foto riep zo veel vragen op, dat ik besloot naar hen op zoek te gaan. Mijn nieuwsgierigheid was geprikkeld. Dat kwam niet alleen omdat de foto waarschijnlijk een beslissend moment in de persoonlijke geschiedenis van de vrouwen toonde, maar ook een keerpunt in de Nederlands-Indonesische relatie in beeld bracht. Het koloniale tijdperk naderde zijn einde, Nederland was niet langer een wereldmacht en Indonesië ging zijn eigen geschiedenis schrijven als een zelfstandige natie. Sinds mijn eerste verblijf in Indonesië, ruim vier decennia na de onafhankelijkheid, heb ik over die doorslaggevende periode veel gelezen. Maar dat er in die tijd Nederlandse vrouwen naar de Republiek gingen, ontdekte ik pas op de fototentoonstelling. Ze kozen voor de liefde en kregen de woelige geschiedenis van het land erbij, hoor ik van Dolly. Ze raakten van de ene oorlog in Nederland in de andere oorlog in Indonesië verzeild.

Als de vrouwen van tevoren hadden geweten wat hun allemaal te wachten zou staan in hun nieuwe vaderland, waren ze in december 1946 misschien niet op de boot gestapt. Dat Indonesië onrustige en moeilijke tijden doormaakte was hun toentertijd wel bekend. De Japanse bezetter had het land tijdens de Tweede Wereldoorlog meedogenloos beroofd en leeggezogen, de Nederlands-Europese bevolking opgesloten in kampen en op grote schaal krijgsgevangenen en dwangarbeiders ingezet om onder erbarmelijke omstandigheden spoorwegen, vliegvelden en wegen aan te leggen. De berichten over de wrede behandeling van zowel landgenoten als lokale bevolking hadden Nederland bereikt via kranten en persoonlijke correspondentie; vanaf eind 1945 arriveerde een gestage stroom van voormalige geïnterneerde Nederlanders en Indo-Europeanen in de havens van Amsterdam en Rotterdam. Ze waren niet alleen op de vlucht voor de armoede en honger die er na de oorlog heerste, maar ook voor het geweld van de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd. Nederlandse dienstplichtigen namen hun plaats in en voeren oostwaarts om het koloniale gezag te helpen herstellen.

In de kranten en op de radio werd uitvoerig bericht over het getouwtrek om de macht. Ook onder de Indonesiërs in Nederland werd volop gediscussieerd en gespeculeerd over de onafhankelijkheid. De zusjes Kobus kwamen uit een rood nest, de communisten en socialisten steunden de onafhankelijkheid van Indonesië, en zij dus ook, zelfs nog voordat ze een relatie kregen met hun toekomstige Indonesische mannen. Dolly leerde haar man in de Tweede Wereldoorlog kennen en raakte via zijn netwerk vertrouwd met het Indonesische onafhankelijkheidsstreven. Het optimisme onder de Indonesiërs in Nederland over een naderende vrijheid was aanstekelijk. Zij klampten zich vast aan de belofte van koningin Wilhelmina die al in 1942 vanuit Londen een gelijkwaardiger relatie met de overzeese kolonie had aangekondigd. Iedereen zag de toekomst met vertrouwen tegemoet, niets leek onafhankelijkheid in de weg te staan.

Maar zover was het nog niet. In 1946 heerste in Indonesië chaos. Op Java en Sumatra waren verschillende nationalistische groepen actief. Het Nederlandse gezag gold alleen in de grote steden, die omringd waren door een bufferzone van soms maar tien, twintig kilometer. Grillige demarcatielijnen vormden de grens met het Republikeinse grondgebied; een frontlijn waar Nederland en Indonesië een guerrillaoorlog voerden. Toen de Nederlandse vrouwen op Java arriveerden, vielen ze midden in die strijd. De keuze voor hun Republikeinsgezinde Indonesische echtgenoten plaatste de vrouwen tijdens de onafhankelijkheidsoorlog tegenover hun landgenoten. De hoofdstad Jakarta was Nederlands gebied en voor hen verboden terrein.

Bij aankomst in de haven van Jakarta stond de trein dan ook al klaar om hen naar het Republikeinse grondgebied te brengen, met als eindstation Yogyakarta. Een half jaar later in Malang, in Oost-Java, zaten ze ineens midden in de vuurlinie toen Nederland een grootschalige militaire aanval inzette. Na een dagenlange strijd verdreven de Nederlanders de Republikeinse troepen en namen de stad in. De oorlog was daarmee niet beslecht, maar de vrouwen moesten zich onderwerpen aan de Nederlandse bezettingsmacht. Het duurde nog ruim twee jaar voordat de strijdende partijen de soevereiniteitsoverdracht tekenden en de Nederlandse troepenmacht werd gerepatrieerd.

Na de soevereiniteitsoverdracht, eind 1949, volgden jaren van economische malaise, interne opstanden en een in de kiem gesmoorde oorlog om Nederlands-Nieuw-Guinea,* het laatste koloniale territorium. De politieke verdeeldheid in Indonesië mondde na een staatsgreep in 1965 uit in een bloedbad, waarbij naar schatting een half miljoen mensen werden vermoord en meer dan een miljoen mensen gevangen werden genomen. Er kwam een nieuwe president, Soeharto, die met hulp van een corrupte elite het land 32 jaar met ijzeren hand regeerde, tot de economische crisis in 1998 hem tot aftreden dwong. Indonesië stapte het nieuwe millennium binnen als een fragiele democratie.

De vier Nederlandse vrouwen zijn nu, 65 jaar later, stevig geworteld in Indonesië. Hun mannen zijn er begraven en hun eerste achterkleinkinderen gaan er naar de basisschool.

Dolly hoort bij de oude elite van Jakarta en heeft een druk sociaal leven. Zorgvuldig gekleed en gekapt stapt ze bijna elke dag in de auto om op weg te gaan naar een lunchafspraak, receptie, ziekenbezoek of begrafenis. Als voormalig nationaal bridgekampioen bridget ze nog steeds twee keer per week. En als het even kan gaat ze elke donderdag een paar uurtjes bij Annie op bezoek. Vroeger gingen ze samen op stap, maar sinds Annie een ontsteking heeft opgelopen aan haar kunstheup en ze niet meer kan lopen, is dat niet meer mogelijk. Annie spendeert de meeste tijd in haar ijzeren ziekenhuisbed in de voorkamer van haar huis, terwijl een paar meter verderop het verkeer voorbijraast. Aan haar bleke huid is te zien dat ze nauwelijks nog buiten komt. Rijk is ze niet, ook nooit geweest, maar haar felblauwe ogen glimmen van levenslust. Annie laat zich niet zomaar uit het lood slaan; ze is gewend om tegenslagen te incasseren.

‘Vroeger gingen we gewoon door. We waren jong en energiek,’ zegt Annie als ik haar vraag hoe het leven voor hen was tijdens de beginjaren in Indonesië. En dat geldt evenzo voor haar zussen Miny en Betsy, en voor Dolly. Geen van hen dacht er destijds over om naar Nederland terug te keren. Hoe ze zich er toentertijd doorheen geslagen hebben, weet Annie eigenlijk ook niet. ‘Maar we hadden elkaar.’ En die hechte band is gebleven. Ook al woonden ze soms in andere steden, verkeerden ze in verschillende sociale kringen en waren ze het politiek niet altijd met elkaar eens. Hun vriendschap heeft de moeilijke jaren overleefd. En als ik vraag: ‘Maar hoe dan? Wat is er allemaal gebeurd?’ krijg ik het verhaal van hun Indonesische leven te horen. Stukje bij beetje.

* Plaatsen en gebieden worden in dit boek aangeduid met de naam die in de beschreven periode gebruikelijk was in Nederland en/of Indonesië. Nederlands-Nieuw-Guinea, het westelijke deel van het eiland Nieuw-Guinea, werd destijds door Indonesië Irian Barat/West-Irian genoemd en heet nu Papoea.

Bij de spelling van plaatsnamen volg ik de moderne Indonesische spelling, behalve daar waar de Nederlandse voorkeurspelling een andere schrijfwijze hanteert (bijvoorbeeld: Papoea). Bij eigennamen volg ik de voorkeurspelling van de persoon in kwestie (dj/d; oe/u) of de tijdgebonden spelling (Linggadjativerdrag).

1

INDONESIË 1947

Gekleed in hun mooiste zomerjurken varen Dolly en de zusjes Miny, Annie en Betsy de haven van Jakarta binnen. Precies op de eerste dag van het nieuwe jaar begroeten ze hun nieuwe vaderland. Ze krijgen nauwelijks de tijd om de eerste indrukken te verwerken, want de chaotische aankomst vergt alle aandacht. Er is geen loopplank tussen de wal en het schip, het troepentransportschip Weltevreden zal niet aanleggen. Sloepen verschijnen langszij om de jonge vrouwen samen met honderden Indonesische reisgenoten naar de kade te roeien. En alle bagage moet in één keer mee.

Benedendeks breekt lichte paniek uit. Koffers en tassen stapelen zich op en blokkeren gangen en trappen. De twintigjarige Miny, de jongste van het stel, loopt haastig heen en weer om de tassen uit de slaapzaal te halen. Met de rode haarband en pofmouwen ziet ze eruit als een schoolmeisje in plaats van een getrouwde vrouw. Haar schouderlange blonde haar zwiept van links naar rechts. Behendig wringt ze zich tussen de menigte door met de mandoline van haar hoogzwangere zus Betsy boven haar hoofd. In de gang pakt ze ook nog snel de gitaar over van Annie, die moeilijk uit de voeten kan met de bagage. Annie loopt een beetje mank, haar linkerbeen is misvormd door kinderpolio en steekt als een dun paaltje onder haar katoenen jurk uit. De oudste zus Betsy heeft uit voorzorg al een tas met een kleine babyuitzet bij zich. Daar kan ze de eerste maanden wel mee vooruit. Daarna hoopt ze zelf weer kleertjes te kunnen maken, met haar eigen naaimachine die in een kist met andere bezittingen later zal volgen. Hun vriendin Dolly staat netjes opgemaakt bij de stapel tassen te wachten, met haar zoontje Narjo van anderhalf op haar arm. Ze waakt over de bagage die vooral uit praktische spullen bestaat: luchtige kleding, schoeisel, linnengoed, toiletspullen en veel medicijnen, een paar pennen, naaigerei en schaar, wat foto’s van achtergebleven familieleden en een enkel souvenir. Dit is waar ze het voorlopig mee zullen moeten doen.

Voorzichtig dalen de vrouwen af naar de sloep langszij. Tijdens de oversteek durft haast niemand zich te verroeren, bang dat de heen en weer schommelende sloep zal omslaan. Vlak voordat ze de kade bereiken, komt Miny overeind, klaar om aan wal te klauteren. Ze heeft haar stoffen handtas met het hengsel dwars over haar rug hangen, in haar linkerhand houdt ze een grote tas. Terwijl ze een voet tegen de kademuur zet, steekt ze de vrije rechterhand omhoog naar een paar geüniformeerde mannen. In een vloeiende beweging komt ze omhoog en staat ze als eerste op de kade. Ze dirigeert Dolly en Annie alle bagage stuk voor stuk aan te geven. Narjo zit bij Betsy op schoot te wachten op zijn beurt. Een van de Japanse krijgsgevangenen die als roeiers zijn ingezet, tilt hem op zodra zijn moeder Dolly op de kade staat en geeft hem aan haar. Annie laat zich aan beide armen door twee mannen uit de sloep tillen, want met haar poliobeen mist ze de kracht om zich af te zetten. De zwangere Betsy volgt haar voorbeeld.

Nu ze allemaal veilig aan wal zijn, neemt Miny de tijd om om zich heen te kijken. Aan boord had ze de hele ochtend over de reling gehangen en de rijen palmbomen bewonderd die als een groen lint de grillige kustlijn van Noord-Java omzomen. Op de kade ziet ze alleen een muur van grijze havenloodsen die fel afsteken tegen de blauwe lucht. Het is midden op de dag, de zon brandt. Betsy wappert zichzelf koelte toe met een zakdoek, terwijl ze met haar andere hand zachtjes over haar dikke buik wrijft. Ze is blij weer vaste grond onder haar voeten te voelen, eindelijk verlost van de zeeziekte. ‘Ik haal wel wat te drinken,’ oppert Miny, wijzend naar een paar venters die op de kade thee schenken uit grote ketels. Vanuit haar ooghoek ziet ze Dolly lopen met de slaperige Narjo op haar arm. Zijn hoofdje gaat schuil onder de grote groene flaphoed van zijn moeder, die zelf een donkere zonnebril draagt. Dolly tuurt ingespannen naar de binnenkomende sloepen, op zoek naar haar man. Een cameraman legt het tafereel vast. Pas dan valt het Miny op dat er meerdere fotografen rondlopen in de menigte en, aan de schrijfblokjes te zien, ook een aantal journalisten.

Het is druk op de kade; overal staan groepjes mannen bij elkaar te roken naast een berg koffers en tassen. Het zijn bijna allemaal Indonesiërs, die net als Miny’s eigen man en zwagers vanuit Nederland naar hun vaderland terugkeren. Ze kent lang niet iedereen. Het gezelschap op de Weltevreden bestond uit ruim tweehonderd voormalige studenten en zeelieden, van wie bijna een kwart werd vergezeld door Nederlandse echtgenoten en soms ook kinderen. ‘Hoort u ook bij de Indonesische groep?’ vraagt een journalist die naast haar opduikt. ‘Hoe was de reis? Wat is uw eerste indruk?’ Plotsklaps staan er wel vijf jongemannen met opschrijfboekjes om haar heen die in het Nederlands en Engels vragen op haar afvuren.

De aankomst van de eerste groep Indonesiërs die na de oorlog vanuit Nederland naar het vaderland terugkeert is groot nieuws voor de lokale pers. Dat ook Nederlanders hen vergezellen maakt het helemáál bijzonder. ‘Bent u als Nederlandse niet bang? Uw landgenoten willen hier zo snel mogelijk weg.’ Een journalist wijst naar een passagiersschip dat op het punt staat te vertrekken. Aan de reling staan vooral blanke repatrianten. Het zijn ex-geïnterneerde Nederlanders en Indo-Europeanen, die na de oorlog voor hun eigen veiligheid nog een tijdje in de voormalige Japanse kampen moesten doorbrengen vanwege de oplaaiende strijd tussen Indonesische milities en geallieerde troepen. Voor hen heeft de oorlog al veel te lang geduurd. Ze zoeken hun toevlucht in Nederland, voordat de strijd opnieuw losbarst.

In Amsterdam zag Miny het afgelopen jaar schepen met repatrianten aanleggen, die vervolgens weer volgestouwd met Nederlandse soldaten naar Indonesië vertrokken, zogenaamd om de orde te herstellen. Miny wist wel beter. Haar moeder die dagelijks De Waarheid spelde, noemt het koloniaal machtsherstel. Nederland wil nog steeds de baas spelen in de oude kolonie Nederlands-Indië, ook al hebben de Indonesische nationalistische leiders Soekarno en Hatta op 17 augustus 1945 de onafhankelijkheid uitgeroepen. De Nederlandse regering weigert de Republiek Indonesië te erkennen. Beide partijen doen zich gelden; sommige gebieden zijn in handen van de Republiek en andere delen worden bestierd door Nederland.

‘Maar ik ben nu ook een Indonesisch staatsburger, ik ben met een Indonesiër getrouwd,’ lacht Miny. ‘Ik ben voor de Republiek.’ Voor haar en de andere net gearriveerde vrouwen is het zonneklaar; zij kiezen voor hun man en voor hun nieuwe vaderland. De Nederlandse regering is daar niet blij mee. Die wil het liefst voorkomen dat in eigen land opgeleide mensen naar Indonesië vertrekken om ter plekke de onafhankelijkheidsstrijd te steunen. Dat was de vrouwen al snel duidelijk; het ontmoedigingsbeleid begon al ruim voor hun vertrek uit Nederland. Toen ze maanden geleden een verzoek indienden om naar Indonesië te gaan met hun man, kregen ze van ambtenaren van het ministerie van Overzeese Gebiedsdelen te horen dat het veel te gevaarlijk zou zijn om hun echtgenoten te vergezellen. De ambtenaren spraken van Indonesische ‘terroristen’, ‘extremisten’ en ‘wilde soldaten’ die blanke vrouwen zouden aanvallen en vermoorden. En of ze zich wel realiseren dat Indonesië kampt met hongersnood en gebrek aan kleding.

Hun vertrek is een paar keer uitgesteld vanwege een tekort aan schepen en omdat Nederland voorrang geeft aan het transport van militaire troepen naar Indonesië. In Indonesische kringen in Nederland horen ze heel andere verhalen. Volgens hun mannen wil Nederland verhinderen dat zij als Indonesiërs een bijdrage leveren aan de opbouw van de Republiek. Maar Miny, Annie, Betsy en Dolly laten zich niet van de wijs brengen. Hun Nederlandse familie en vrienden steunen de Indonesische onafhankelijkheid en respecteren hun besluit om samen met hun mannen naar Indonesië te vertrekken.

De overtocht is niet bepaald de uitgestelde huwelijksreis die zij voor ogen hebben. Het gaat al fout voordat de Weltevreden de haven van Rotterdam verlaat, op die vrijdagmiddag 6 december. Zodra Dolly en haar man aan boord stappen, stuiten ze op de militaire politie. Tarjo wordt meteen naar de mannenzaal gedirigeerd en zij moet met haar zoontje Narjo naar de vrouwenzaal benedendeks vertrekken. ‘En de beloofde hut?!’ Ze had gedacht samen met haar gezin in een privéhut naar Indonesië te reizen en raakt volledig overstuur. Maar de militaire politie blijft stoïcijns naar het benedendek wijzen. De Weltevreden is in de oorlog omgebouwd voor troepentransport, het aantal hutten is beperkt. En die hutten zijn deze reis gereserveerd voor de leidinggevenden van het meevarende leger- en marinepersoneel, en voor enkele welgestelde terugkerende Indische families. Dolly en haar Indonesische reisgezelschap zijn in aparte zalen ondergebracht. Mannen en vrouwen reizen gescheiden en ze moeten genoegen nemen met een eenvoudige slaapplaats: een stapelbed zonder matras. Huilend baant ze zich een weg langs koffers op het smalle pad tussen lange rijen bedden op de vrouwenzaal. Alsof het afscheid van haar ouders en jongere zusje al niet zwaar genoeg is, moet ze tijdens de overtocht ook nog haar man missen. ‘Hoe moet dat nou? Ik kan toch niet drie weken alleen voor ons zoontje zorgen? Dat red ik niet!’ Ze kijkt om zich heen, ze kent niemand van de andere vrouwen. Maar dan ziet iemand háár.

‘Dolly! Hier Dol, hier is nog plaats.’ Drie jonge blonde vrouwen zwaaien en wijzen naar een stapelbed tegenover hen. Dolly herkent Miny, Annie en Betsy. Ze kennen elkaar via Dolly’s man Tarjo. De drie zusjes Kobus en Tarjo hebben weleens samen opgetreden tijdens een van de benefietbijeenkomsten voor de Indonesische gemeenschap in Amsterdam. De zussen zitten boven op een stapelbed, bijna helemaal achter in de zaal. Zij zijn al helemaal geïnstalleerd. De zussen wisten wat hun te wachten stond, omdat hun mannen Indonesische zeelieden zijn en tijdens de oorlog ook op omgebouwde passagiersschepen hebben gevaren. Daarom zijn ze vroeg aan boord gegaan om een goede slaapplek te kiezen. Dolly veegt snel haar tranen weg, schuift haar eigen koffer onder het stapelbed en installeert zich met haar zoon in het bovenste bed naast de zussen. De oudere vrouw die in het bed onder Dolly slaapt, is ma Hekkelman, de moeder van het drietal. Zij reist met haar dochters mee om zich ervan te verzekeren dat ze goed worden ontvangen in Indonesië.

In alle vroegte verlaat de Weltevreden op zaterdag de haven van Rotterdam. Na het ontbijt gaat Dolly met haar zoontje het schip verkennen in de hoop haar man even te ontmoeten. Op het dek ziet ze alleen her en der wat Nederlandse militairen een sigaret roken. Er staat een frisse bries. De lucht is ‘buiig bedekt’, aldus het scheepsjournaal. ‘Kom maar even binnen,’ roept een bemanningslid tegen Dolly en Narjo als het begint te regenen. Het blijkt de stuurman te zijn en hij biedt haar een stoel aan. Dolly gaat zitten en neemt Narjo op schoot. Maar lang mogen ze daar niet blijven. Een van de lades schuift door de toenemende deining steeds open en klapt tegen Narjo aan, telkens op dezelfde plek op zijn knie. Voor de veiligheid moeten ze weer terug naar de slaapzaal benedendeks.

Wanneer de Weltevreden het Engelse Kanaal nadert wordt het weer steeds slechter. In de slaapzaal praten de vrouwen elkaar moed in. Liggen en slapen, luidt het advies, maar de wind trekt aan tot stormachtig. ‘Slingerend schip’ noteert de kapitein om vier uur ’s nachts. De hoge en lange deining dwingt hem met wisselende snelheid te varen, zware regenbuien belemmeren het zicht. Om kwart over tien ’s ochtends krijgt het zwaar stampende schip water over het dek en de luiken. Benedendeks worden de passagiers heen en weer geslingerd. Met dichtgeknepen ogen, kermend van ellende liggen Miny en Dolly bovenin aan weerszijden van het gangpad de braakneigingen te onderdrukken. Annie ligt onder hen over te geven. De zwangere Betsy is al bij aanvang van de storm opgenomen in de ziekenboeg. De zee is hoog en wild, koffers schuiven heen en weer door het braaksel. Een zure gallucht vult de slaapzaal. Drie dagen lang houdt de storm het schip in zijn greep, van het Engelse Kanaal naar de Golf van Biskaje tot de Atlantische Oceaan. Er mag aan boord niet meer gekookt worden, klagen doet niemand, geen mens heeft zin om te eten. Op de tweede dag krijgen de passagiers even een kleine adempauze als het schip ter hoogte van Bordeaux wordt bijgedraaid voor een bevalling. Kort na de geboorte van Anne Liesje Koenderman worden de pompen weer aangezet, en de alarmbellen en telegraaf herhaaldelijk getest. In de namiddag van 10 december lijkt het zwaarste weer voorbij, maar het schip blijft bewegelijk tot in de Straat van Gibraltar. Niemand gaat aan dek om het uitzicht te bewonderen. De meeste passagiers zijn alle besef van tijd kwijt en voelen zich allerbelabberdst.

Terwijl Dolly nog totaal uitgeput in bed ligt, zorgen Annie en Miny voor de kleine Narjo die last heeft van diarree. In de Middellandse Zee komen ze in rustiger vaarwater en staan hun bezorgde echtgenoten ineens bij hun bed. Ze hebben het bezoekersverbod genegeerd en zijn stilletjes naar de vrouwenafdeling gekomen om poolshoogte te nemen. Tarjo, die als een van de weinigen geen last heeft van zeeziekte, besluit ter plekke zijn zoontje mee te nemen naar de mannenzaal. Dolly is zo misselijk dat ze alles best vindt. Net als ze wat spullen voor Narjo bij elkaar hebben gepakt, stormt de militaire politie binnen. Dolly ontwaakt onmiddellijk uit haar lethargie. ‘Wegwezen!’ blaffen de dienstkloppers de Indonesiërs toe. ‘Wat denken jullie wel, het is hier geen hoerenkast!’ De mannen maken zich snel uit de voeten, de kleine Narjo nemen ze mee.

Verbijsterd en boos blijven de vrouwen achter. Het botte optreden van de militaire politie zullen ze nooit vergeten, de dagenlange storm evenmin. De bootreis is voor Dolly, Miny, Annie en Betsy het begin van een nieuw bestaan, de vrouwenzaal de basis van hun vriendschap. Vier weken trekken ze dag in dag uit met elkaar op. Met zaalgenoten die net als zij getrouwd zijn met Indonesiërs maken ze sporadisch een praatje. Met de andere passagiers hebben ze nauwelijks contact. Wanneer ze soms bovendeks in gezelschap van hun Indonesische mannen rondlopen, voelen ze de meewarige en soms afkeurende blikken van het militair personeel en de Indische Hollanders in hun rug prikken. Zowel voor de Nederlandse overheid als hun medepassagiers zijn de jonge vrouwen niet langer landgenoten, maar horen ze bij de Indonesische groep. Ze zijn niet de enigen trouwens, want volgens de lijst van hun transportleider, de reiscoördinator van de Indonesiërs, telt de groep in totaal 57 Nederlandse vrouwen die getrouwd zijn met Indonesische mannen, elf Nederlandse jonge mannen die willen meestrijden aan Indonesische zijde, twaalf Chinezen en zo’n tweehonderd Indonesische studenten en zeelieden. Dat beseffen Dolly en de zusjes Kobus pas wanneer ze op 1 januari in Jakarta van boord gaan: in aparte sloepen worden zij als Indonesische groep ver van de Nederlandsgezinden aan wal gezet.

Op de kade heerst een chaotische drukte. Miny baant zich een weg door de menigte naar haar zussen. Een snerpende stoomfluit overstemt het geroezemoes. Ze kijkt verschrikt op. Aan het eind van de kade hangt een treinmachinist uit de deuropening van zijn locomotief, aan weerszijden geflankeerd door militaire politie. ‘We vertrekken over een uur! Zijn uw papieren al gecontroleerd door de douane?’ vraagt de transportleider. Aan boord van de Weltevreden is Miny en de anderen al verteld dat de Republikeinse regering speciaal een luxe trein naar Jakarta heeft gestuurd om de hele groep in de haven op te halen. Dat de regeringsleiders zo veel moeite voor hen doen, hadden de vrouwen niet verwacht. Ze voelen zich welkom en verheugen zich op de treinreis. Zo kunnen ze op hun gemak kennismaken met hun nieuwe vaderland: met de vulkanen, de rijstvelden, de dorpen en steden die ze alleen van foto’s kennen. Een bezoek aan Jakarta zit er niet in. Ze mogen de stad niet in van de Nederlandse autoriteiten. Die willen de Indonesische groep zo snel mogelijk uit het Nederlandse grondgebied weg hebben.

Voor de douaneloods staat al een hele rij. Miny ziet haar man en zussen vooraan staan en loopt naar ze toe. ‘Schiet op!’ roept Annie nerveus naar haar. Ze zijn al bijna aan de beurt. De controle blijkt mee te vallen: hun koffers en tassen kunnen ze dicht laten, de douanebeambten controleren alleen hun paspoorten en reispapieren. Zodra de formaliteiten geregeld zijn, haasten de zusjes zich naar de trein om daar een raamplaats te bemachtigen. Hangend uit de ramen zwaaien de jonge vrouwen nog een laatste keer enthousiast naar de camera’s en roepen overmoedig: ‘Merdeka! Vrijheid!’

De zussen Kobus en Dolly laten zich niet langer intimideren door de aanwezige militaire politie die het Indonesische gezelschap uitgeleide doet. De militairen zullen meereizen tot aan de grens. Ze moeten voorkomen dat de Indonesiërs stiekem op het Nederlands grondgebied achterblijven en de lokale bevolking opstoken of gaan spioneren. Nederland wil wat dat betreft geen enkel risico lopen. De vrouwen deert het niet. Zij voelen zich veilig in de trein, te midden van honderden Indonesiërs. Nog even en ze zullen de Republiek binnenrijden. De grens is veertig kilometer verderop, een stukje buiten Jakarta.

Uitkijkend over de rijstvelden zien de vrouwen de eerste controleposten onder de bomenrij langs de weg: silhouetten van soldaten met een geweer. Bij het grensstation Kranji wemelt het van de militairen. ‘Zijn we er al?’ vraagt Dolly aan haar man als ze al de bewapende Indonesiërs in uniform op het perron ziet. Het blijken KNIL-soldaten te zijn, troepen van het Nederlands-Indische leger. Sommigen staan verdekt opgesteld achter manshoge barricades van zandzakken. Dolly schrikt ervan, ineens komt de oorlog akelig dichtbij. Het wordt stil in de coupés.

Zwijgend hangen Miny en Annie uit het raam. De militaire politie heeft de trein al verlaten, voor hen is dit het eindpunt. De zussen blijven aan boord, net zoals de andere Nederlanders van hun reisgezelschap. De lokale mensen op het perron kijken de vrouwen verbaasd aan. ‘Gila, jullie zijn gek,’ roepen ze. Sommigen leggen hun wijsvinger op het voorhoofd of wijzen in de tegengestelde richting, alsof ze hen willen waarschuwen dat ze de verkeerde kant uit gaan. De blanken die hier nog regelmatig in de trein voorbijkomen, reizen immers altijd richting Batavia, zoals de Hollanders de stad Jakarta nog steeds noemen, die nu weer onder hun gezag valt. Maar deze vrouwen gaan richting Republiek! Miny en Annie lachen geruststellend; zij weten wat ze doen. Ze kiezen bewust voor hun Indonesische echtgenoot, de Indonesische nationaliteit krijgen ze erbij.

Het is wel even wennen dat hun verschijning zo veel aandacht trekt. Zelfs in het voorbijgaan, vanuit de trein vallen ze meteen op met hun lichte huid en blonde haren. De zussen voelen zich een beetje opgelaten nu ze zo aangestaard en nagewezen worden, ook omdat ze de taal nog nauwelijks verstaan. De mensen bedoelen het waarschijnlijk niet onaardig, sommigen glimlachen en wuiven vriendelijk naar ze terwijl de trein verder rijdt richting grens. Langzaam slingeren ze door een strook niemandsland van rijstvelden en tuinen met her en der een paar zwartgeblakerde en gehavende huizen. Een duidelijke overgang ontbreekt. Pas als Miny en Annie op een muur een geschilderde rood-witte vlag zien, beseffen ze dat ze op Indonesisch grondgebied zijn. Een gejuich gaat door de trein, in koor roept iedereen: ‘Merdeka!’ Hun kreet wordt beantwoord door Republikeinse soldaten die hen opwachten op het nabijgelegen station.

Eenmaal in Republikeins gebied komen de tongen weer los. Het bericht dat de politicus Ernest Douwes Dekker als verstekeling met de groep meereist, doet snel de ronde. Alle Indonesiërs kennen zijn naam, omdat hij enkele jaren in ballingschap in Suriname heeft doorgebracht. Hij blijkt in Rotterdam stiekem aan boord te zijn geglipt op een ticket van iemand anders. Net als zijn beroemde oudoom, de schrijver Multatuli, heeft hij veel kritiek op het koloniale bestuur. Douwes Dekker, ook wel DD genoemd, is in Republikeinse kringen vooral bekend als leermeester van Soekarno, de president van de Indonesische Republiek. Zodra het nieuws van zijn aanwezigheid door journalisten is doorgebeld, haasten Republikeinse bestuurders zich naar de tussenstations om DD te begroeten. In Cirebon kijken de vrouwen vanaf een afstand toe hoe het eerste ontvangstcomité, omringd door fotografen en verslaggevers, zijn opwachting maakt. Bij de volgende halte zijn de vrouwen in slaap gesukkeld, leunend tegen de schouder van hun man. Eindelijk kunnen ze ontspannen en de opwindingen van de aankomst van zich af laten glijden. De treinreis duurt nog lang genoeg.

Dolly reist met haar man in de coupé van Soenarjo, die als pas afgestudeerd arts het groepstransport begeleidt samen met een verpleegster. Soenarjo is een goede vriend van haar man en hun zoontje Narjo is naar hem vernoemd. De ramen zijn omhooggeschoven, maar de wind die door de coupé waait is warm. Dolly wappert zichzelf met haar grote flaphoed koelte toe. Haar zoontje zit in zijn hansopje met blote voeten naast haar te spelen bij het raam, hij lijkt alweer aardig hersteld van de diarreeaanvallen op het schip. Vrolijk graait hij een van zijn leren schoenen van de bank en gooit die uit het raam. Dolly veert op, maar ze is te laat om de schoen te redden. ‘Zonde,’ zucht ze, als ze de schoen uit beeld ziet verdwijnen. Het waren nieuwe schoenen, die ze na de oorlog met veel moeite in Amsterdam had kunnen kopen, in ruil voor voedselbonnen. De schoenen had ze nog wel speciaal bewaard voor de reis. Maar ja met één schoen doe je ook niks, dus gooit Dolly de tweede schoen er onmiddellijk achteraan. ‘Dan heeft iemand anders er nog wat aan.’ Gelukkig heeft ze nog een paar oude schoentjes; daar kan Narjo voorlopig mee vooruit. Hun hele spaargeld is opgegaan aan het inkopen van kleding, omdat ze hadden gehoord dat textiel en leer nog schaars zouden zijn. De meeste Indonesiërs en de geïnterneerde Nederlanders hadden aan het eind van de oorlog nauwelijks kleren meer aan hun lijf, alles was ingenomen en gebruikt door de Japanse bezetters. Sommigen lopen nog steeds in afgedragen en vermaakte kleren, maar Dolly ziet vanuit de trein ook genoeg goed geklede mensen. Onderweg wijst ze opgewonden naar ossenkarren volgeladen met net geoogste rijst en stalletjes met bananen en andere onbekende vruchten en groenten. Ze heeft er wel vertrouwen in. ‘Zo vlak na zo’n oorlog is het nergens makkelijk, maar we komen er wel uit,’ zegt ze meer tegen zichzelf dan tegen haar man als de trein het eindstation in Yogyakarta binnenrijdt.

Op het perron worden Dolly en Tarjo al opgewacht door Tarjo’s zwager, die als militair in Yogyakarta is gestationeerd. Hij heeft geregeld dat ze voordat ze naar het familiehuis in Solo vertrekken een paar dagen bij zijn baas en pleegvader kunnen logeren om bij te komen van de lange reis. De anderen reizen per bus door naar een kampement in de buurt. Dolly zwaait nog even naar haar vriendinnen die met hun bagage in de weer zijn. Zelf hoeft zij nu niet haar eigen koffers te sjouwen. Daar zorgen de bedienden wel voor, gebaart haar zwager, terwijl hij haar naar de gereedstaande auto begeleidt. Zijn baas, generaal Oerip, zal hen thuis verwelkomen. In het Nederlands natuurlijk, verduidelijkt Tarjo. De generaal begon zijn carrière in het Nederlands-Indische leger, waar hij als enige lokale militair opklom tot majoor. Nu werkt hij in opdracht van Soekarno aan de integratie van de verschillende verzetsgroepen in een nationaal leger. Hij is een belangrijk man, zoveel is Dolly wel duidelijk als ze zijn prachtige villa ziet, omzoomd door een orchideeëntuin die groter is dan het park bij het Koloniaal Instituut in Amsterdam. Na een maand op zee is het heerlijk om weer tussen de gesteven lakens in een echt bed te slapen, samen met haar man en zoontje. Toch voelt ze zich niet echt op haar gemak in dat chique huis waar geen tafelkleedje scheef ligt en zo veel bedienden in wit livrei rondlopen dat ze de tel kwijtraakt. De tas met poepbroekjes van haar zoontje durft ze niet aan een bediende te geven, die wast ze later liever zelf.

Na twee dagen rijden ze met de auto door naar Tarjo’s familie in Solo. Voor Dolly voelt het als een soort thuiskomst. Alles komt haar bekend voor: de mensen, het huis, en het paleis van de sultan, de kraton, even verderop – het is alsof ze hier al eerder is geweest. Het lijkt wel een déjà vu, fluistert ze tegen Tarjo als ze in een batik sarong en een goudkleurige kebaya naast hem staat tijdens hun traditionele huwelijksceremonie, die hen voor een tweede keer in de echt verbindt. Alleen de taal klinkt haar nog vreemd in de oren. Ondanks de lessen Javaans in Amsterdam die Tarjo voor vertrek had geregeld in ruil voor zijn danslessen aan de dochter van Dolly’s leraar, struikelt ze over de woorden. Als ze de bediende vraagt om een zeepsopje te maken voor de was, gaat hij huilend zijn beklag doen bij haar schoonvader omdat ze gezegd blijkt te hebben dat hij het zeepsop moest opdrinken. Dolly laat zich niet ontmoedigen. ‘Het komt wel goed,’ schrijft ze aan haar ouders in Amsterdam. Tarjo’s familie behoort tot de betere kringen, waar gelukkig ook Nederlands wordt gesproken. Haar schoonzusjes maken haar wel wegwijs in het Javaans, nu Tarjo onverwijld als landmeter aan het werk is gezet door zijn oom, de sultan.

De zussen Kobus hebben geen duidelijke plannen als ze in Yogyakarta uit de trein stappen. Djoemiran, de man van Betsy, komt weliswaar uit Midden-Java, maar het contact met zijn familie is verwaterd. De echtgenoten van Annie en Miny komen uit Oost-Java, een gebied waar eind 1946 zwaar gevochten is. Ze besluiten eerst ter plekke wat meer informatie in te winnen voordat ze verdere stappen ondernemen. Met een groep reisgenoten kunnen ze voorlopig terecht in een Republikeins kampement in het nabijgelegen bergdorp Kaliurang. Het is geen echt dorp, eerder een verzameling huizen verspreid tussen de groene heuvels, aan de voet van de vulkaan Merapi. Bij zonsopgang lijkt het alsof de vulkaan boven het kampement verrijst, een reusachtige driehoekige berg die zich losmaakt uit de wolken. Het voelt een beetje als een kampeervakantie; kleren wassen in de rivier, eten in een grote kantine en keukencorvee. Maar na een paar dagen begint het te kriebelen, de zussen willen niet alleen maar praten over de toekomst, ze willen aan het werk, het liefst meteen na de officiële ontvangst bij de president. Want de groepsaudiëntie bij Soekarno willen ze niet mislopen.

Soekarno zelf zou het initiatief hebben genomen voor het welkomstbezoek, wordt er gefluisterd. Het busvervoer is in ieder geval door de presidentiële staf geregeld. Als de zussen met hun gezelschap voor het paleis in Yogyakarta uitstappen, ziet Miny de president al van verre staan. Hij wordt vergezeld door een hele delegatie Republikeinse leiders: vicepresident Hatta, verschillende ministers en enkele leden van het Centraal Nationaal Comité dat als parlement fungeert. Verslaggevers en fotografen zijn in groten getale uitgenodigd om het presidentiële welkom wereldkundig te maken en de hartelijke ontvangst vast te leggen. Soekarno laat zich uitgebreid fotograferen terwijl hij zijn gasten een voor een verwelkomt. Soekarno is een charismatisch leider, een man die weet hoe hij het volk moet toespreken, zowel de grote mensenmassa’s als individuele personen. Hij weet de juiste toon aan te slaan, is charmant en bevlogen. En hij spreekt vloeiend Nederlands.

De ontvangst maakt veel indruk op de vrouwen. ‘Soekarno is in het echt nog knapper dan op de posters in het kamp, in zijn witte uniform met die zwarte fez,’ fluistert Miny tegen Annie en Betsy als ze in de rij op hun beurt wachten om hem de hand te schudden. Een beetje zenuwachtig lopen de drie zusjes en hun moeder naar hem toe. Als familie trekken ze veel aandacht. ‘Drie dochters geef ik aan de Republiek,’ zegt de moeder tegen Soekarno terwijl ze zijn hand vasthoudt. ‘Mijn drie kinderen zijn alles wat ik bezit.’ De president klopt haar geruststellend op de schouder. ‘Maakt u maar geen zorgen, moedertje,’ zegt hij, ‘we zullen goed op ze passen.’ En dat is precies wat ze wil horen. Ze is speciaal meegegaan om te kijken of haar dochters als Nederlanders wel goed worden ontvangen in Indonesië. De ontmoeting met Soekarno biedt hoop.

Miny realiseert zich terdege dat het niet makkelijk zal zijn de eerste tijd. In de toespraken op het paleis wordt dat nog eens benadrukt. Een van de ministers zegt in de openingsspeech: ‘Verwacht niet dat jullie hier alles kunnen krijgen wat je hart begeert en dat jullie een welvarend leven zullen leiden. Indonesië heeft al veel bereikt in korte tijd, maar we hopen en verwachten dat pas gearriveerden ook de handen uit de mouwen steken en zich inzetten om idealen te bereiken en de droom van deze jonge natie te verwezenlijken.’ Een menswaardig bestaan voor iedereen, dat hebben Miny en haar zussen met de paplepel ingegoten gekregen van hun ouders met hun linkse politieke idealen. Moeder heeft het goede voorbeeld gegeven met haar verzetswerk in de oorlog en haar vakbondsactiviteiten. ‘Stuur ons maar naar een plek waar jullie ons nodig hebben, dan gaan we daar aan het werk. Maakt niet uit waar,’ zegt Miny, als ze na afloop een praatje maakt met de minister. Zij is de regelaar van de familie, ook al is ze de jongste, ze neemt altijd het voortouw. Miny wil aan de slag. Ze koestert geen verwachtingen, is bereid alles aan te pakken. ‘Anders valt het toch alleen maar tegen.’ Hollandse nuchterheid, ook dat hebben ze van moeder geleerd: niet te hoog opgeven van jezelf.

Nationalisme betekent niet Indonesië boven alles, benadrukt de president in zijn toespraak. De oorlog heeft duidelijk gemaakt hoe gevaarlijk chauvinistisch nationalisme kan zijn. Hij is geen fascist, zoals de Nederlanders hem graag afschilderen, hij verkiest een humanistische aanpak. De wederopbouw van het land is de eerste prioriteit. Indonesië ligt in puin; het zal jaren duren voordat de plantages weer het vooroorlogse productieniveau bereiken, de fabrieken optimaal draaien en de schade aan wegen en infrastructuur zal zijn hersteld. Ook de scholing van de grotendeels ongeletterde bevolking zal veel tijd kosten. Voor de in Nederland opgeleide vakkrachten en academici is er genoeg werk in de Republiek. Soekarno’s regering telt verschillende ministers en militairen met een Nederlandse opleiding. Sommigen van hen hebben ook een Nederlandse echtgenote, zoals de minister van Sociale Zaken, Djojohadiningrat. Hij haalde in Leiden zijn meestertitel en was er in de oorlog politiek actief. Volgens de kranten heeft hij Soekarno geadviseerd de groep op het paleis te ontvangen, want zijn Nederlandse vrouw en kinderen zaten ook op het schip.

Soekarno weet politiek munt te slaan uit de ontvangstceremonie. De foto’s van de emotionele begroeting van zijn oude leraar Douwes Dekker verschijnen in alle kranten. De mannen omarmen elkaar en de president glimlacht ontroerd als de frêle DD hem teder op de wang kust. De boodschap is duidelijk: Soekarno kijkt niet naar nationaliteit maar naar inzet.

Voor de vrouwen is Soekarno de grote leider die alle Indonesiers weet te verenigen. Maar al vanaf het uitroepen van de onafhankelijkheid in augustus 1945 heeft Soekarno moeite om de jonge revolutionairen in het gareel te houden. De oudere nationalistische leiders weten dat ze met vechten alleen geen zelfstandige natie kunnen opbouwen en dat ze dus compromissen moeten sluiten. Na wekenlang gesoebat in het bergdorp Linggadjati hebben de onderhandelaars van Soekarno een ontwerpakkoord met Nederland geparafeerd, vlak voordat Dolly en de zusjes Kobus naar Indonesië vertrokken. De vrouwen hadden op dat moment goede hoop dat het conflict snel beslecht zou worden, al was er in Nederland veel kritiek op de uitkomst. Maar de Indonesische jonge garde blijkt fel tegen. Voor hen is het alles of niks en geen halfbakken onafhankelijkheid onder Nederlandse vlag. De vervolgonderhandelingen verlopen moeizaam. Soekarno grijpt elke gelegenheid aan om de kritische oppositie te overtuigen de gewapende strijd te staken en het wederopbouwproces te starten. Hij heeft nog tot eind februari de tijd. Dan zullen de leden van het overkoepelende Centraal Nationaal Comité tijdens de algemene vergadering in Malang de president hun fiat moeten geven om het akkoord te ondertekenen.

Soekarno weet bij de zussen Kobus de juiste toon te raken met zijn oproep tot wederopbouw. Meteen na terugkeer van de officiële ontvangst op het paleis organiseert Miny een familieberaad over hun toekomstplannen. Zij wil wel naar Oost-Java, naar Jember. ‘In Oost-Java kunnen we wel hulp gebruiken,’ hebben de medewerkers van de minister van Sociale Zaken haar in het paleis verteld. De stad Jember is Republikeins territorium, ten zuiden van de havenstad Surabaya die onlangs weer is ingenomen door Britse troepen en overgedragen aan het Nederlands bestuur. Een deel van de bevolking in en rondom Surabaya is naar Jember gevlucht, waar het Indonesische Rode Kruis verschillende opvangcentra heeft ingericht. Daar zijn extra handen altijd welkom. Miny is blij met het voorstel, want dan kunnen Annie en zij zich eindelijk nuttig maken. En hun mannen zijn afkomstig uit het gebied, dus het biedt ook de mogelijkheid om de schoonfamilie te ontmoeten. Maar de hoogzwangere Betsy? ‘Wij gaan mee! In Jember is het net zo veilig als hier in Yogya.’ Betsy durft de tweedaagse busreis naar Oost-Java wel aan, zolang haar zussen en moeder er maar bij zijn. ‘Ik ben pas over twee maanden uitgerekend.’

Als de hele familie half januari de koffers gaat pakken, zijn de meeste andere Nederlandse vrouwen uit hun reisgezelschap al vertrokken. De zussen hebben geen idee waar ze allemaal naartoe zijn gegaan. Aan boord van de Weltevreden hadden ze ook weinig contact met hen. Met zijn drieën en hun moeder hadden ze genoeg aan elkaar. En met Dolly hebben ze er nog een zus bij gekregen. Ze hebben elkaar plechtig beloofd contact te houden via Dolly’s schoonouders in Solo. ‘Als we een tijdje gewerkt hebben, kunnen we proberen om bij Dolly en Tarjo in Solo op bezoek te gaan, want zij heeft daar geen enkele Nederlandse vriendin,’ zegt Miny tegen Annie. Ze vermoedt dat een aantal andere vrouwen snel weer naar Nederland terugkeert, omdat sommigen aan boord al last van heimwee hadden of flink ruzie kregen met hun mannen, met wie ze soms maar moeizaam konden communiceren. Dolly had zich er tijdens de bootreis regelmatig over verbaasd. ‘Ik snap het ook niet, als je elkaars taal niet spreekt en ook in een andere taal nauwelijks kunt praten, hoe kun je dan zeggen dat je verliefd bent of van de ander houdt? Waar is zo’n relatie dan op gebaseerd?’ Dolly kan het zich absoluut niet voorstellen. Haar man Tarjo heeft in Delft gestudeerd en spreekt vloeiend Nederlands. Voor haar huwelijk met Tarjo heeft haar vader overigens uitgebreid zijn doopceel gelicht: ‘Iedereen kan hier wel zeggen dat ze een Raden Mas zijn en familie van de sultan, en dan blijken ze een kind van een baboe te zijn die is meegenomen naar Nederland. Dat risico neem ik niet,’ had hij gezegd, toen ze Tarjo aan haar familie voorstelde. Bij de mannen van Betsy, Annie en Miny was het checken van de antecedenten niet aan de orde. Het zijn gewone Javaanse jongens: zeelieden die na de oorlog in Nederland waren beland. Dolly vond dat wel riskant. Aan boord hebben ze daar ook weleens over geruzied. Dolly wil weten met wie ze in zee gaat, ze wil meer zekerheid, zodat ze tenminste enig idee heeft hoe haar leven eruit zal gaan zien. ‘Je weet toch niet welke toekomst je tegemoet gaat door zomaar mee te gaan naar een vreemd land? Ja toch?’ De zusjes Kobus zitten daar niet mee, hun maakt het niet uit of hun man arbeider of ingenieur is. Ze zullen toch samen een bestaan moeten opbouwen, zeker hier in Indonesië. ‘Het ligt aan je aanpassingsvermogen,’ constateert Miny droogjes.

Bij aankomst in Jember gaan Miny en Annie meteen in de stad aan de slag voor het Rode Kruis. Betsy’s man Djoemiran kan twintig kilometer verderop terecht als elektromonteur in een sanatorium voor tuberculosepatiënten, waar hij samen met Betsy en ma Hekkelman zijn intrek neemt. Zo is Betsy verzekerd van goede medische zorg voor de bevalling. Haar zussen bivakkeren in Jember in een gebouw van het Rode Kruis waar kinderen van vluchtelingen worden opgevangen en waar ook een noodziekenhuis is ingericht voor militairen. De kinderen zijn vaak ziek en ze hebben wonden die moeten worden verzorgd. Spelen doen ze niet, daar zijn ze te zwak voor, en velen zijn ondervoed. Miny en Annie struinen de omgeving af voor melk en ander voedsel voor de kinderen. Maar als het lekker is, eten de Indische verpleegsters alles op. Miny is woest. ‘Die verpleegsters drinken de melk van de kinderen op, melk die wij geschooid hebben!’ De zusjes laten zich dat niet welgevallen en stappen op. Ze besluiten naar het tweehonderd kilometer noordelijker gelegen Malang te verhuizen, hét Republikeinse bolwerk van Oost-Java. Daar kunnen ze ook zeker nuttig werk doen, melden ze zus Betsy. ‘Jullie kunnen beter hier blijven tot de baby er eenmaal is, samen met moeder,’ zegt Miny. ‘Over een paar maanden kunnen jullie altijd nakomen.’

Annie heeft andere zorgen. Ze wacht al meer dan een maand op de terugkeer van haar man Djabir. De Madurees zou even bij zijn familie op bezoek gaan op zijn geboorte-eiland voor de kust van Surabaya. Van tevoren heeft ze nog uitgebreid met hem besproken of het wel zo’n goed idee was om alleen te gaan. ‘Kunnen we niet beter samen gaan? Dan weten ze meteen hoe hun schoondochter eruitziet,’ zei ze tegen haar man. Annie en haar schoonouders hebben elkaar nog nooit ontmoet. Maar Djabir hield de boot af. ‘Ik heb al jaren geen contact gehad met mijn ouders, ik wil eerst weten hoe de situatie daar is. Misschien wordt er gevochten en is het daar te gevaarlijk voor jou.’ Ze vond het toen al vreemd, en nu hij maar telkens niet terugkomt lijkt het alsof haar achterdocht terecht was. Ze probeert verklaringen te bedenken: misschien was Djabir al verloofd, of schaamde hij zich tegenover zijn ouders omdat hij wist dat ze de voorkeur gaven aan een goede islamitische en liever geen Nederlandse schoondochter wilden. Annie trekt nukkig haar schouders op. Het heeft geen zin daarover te speculeren. Hij is niet teruggekomen en zij moet verder met haar leven.

Het bruidspaar Dolly en Tarjo met familie en Indonesische vrienden voor het stadhuis in Amsterdam, 30 september 1943.