Zoutberg

Anne Neijzen

Zoutberg

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Anne Neijzen 2015

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Foto omslag © Shutterstock

Foto auteur © Quintalle Nix

NUR 301

ISBN 978 90 468 1936 4

www.nieuwamsterdam.nl/anneneijzen

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met

ISBN 978 90 468 1935 7

Tuin Dordrechts Museum

Als ik gestorven ben

zal in de tuin van dit museum

boven het warrig bladerengedruis

een merel net zo helder zingen

op net zo’n late voorjaarsdag.

En ik, ik zal er niet meer zijn

om door dit zingen te vergeten

dat ik moet sterven mettertijd.

Maar aan de andre kant zal ik

– je weet maar nooit –

veel langer leven dan die vogel.

En als ik toch onder de zoden lig

dan zal mijn zoon nog eens

een merel net zo horen klinken

op net zo’n late voorjaarsdag.

En hij zal weten wie ik was

en ach, een vogel weet van niets.

Maar aan de andre kant alweer:

als merels aan hun vaders konden denken,

wellicht dat ze dan krasten als een raaf.

Jan Eijkelboom

1 Oscar

Bijna zeventig jaar heb ik op hem gewacht. Elke dag. Nu is hij gekomen.

2 Paul

Eerst haalt hij mijn broekzakken leeg: portefeuille, leesbril, mobieltje en twee bonnetjes van het tanken. Daarna keert hij ze binnenstebuiten; als twee leeggelopen ballonnetjes hangen ze langs mijn dijen. Een muntje van vijftig eurocent valt met een heldere tik op de vloer en rolt richting cellenblok, totdat het tegen de poot van een stoel tot stilstand komt. Het is het muntje dat ik altijd gebruik voor de karretjes bij de Albert Heijn. Ik kijk naar de kale kruin van de man terwijl hij door zijn knieën knakt en met zijn vingers langs mijn magere oudemannenbenen strijkt. Terwijl hij overeind komt bedenkt hij zich en laat zich weer zakken. Hij friemelt de veters van mijn schoenen los en gebaart dat ik ze moet uittrekken. Uit ervaring weet ik dat het zurig gaat stinken; ik zie dat hij zijn adem inhoudt. Na een korte inspectie van de binnenkant mag ik de schoenen weer aantrekken. Op één been balancerend probeer ik mijn voet erin te wringen, wankelend terwijl ik mijn hand naar mijn schoen breng. Zijn jongere collega stapt naar voren en ondersteunt me. Ik wijs naar de stoel en hij knikt dat ik kan gaan zitten. Ze zeggen geen woord en dat maakt me nog onrustiger. Je zou toch wat uitleg verwachten, al is het maar: ‘U hebt het recht om te zwijgen en alles wat u zegt kan tegen u worden gebruikt.’

Vanmorgen werd er woest op de deur van mijn hotelkamer gebonkt; het was een uur of zes. Ik lag te slapen en schrok wakker uit een onbestemde droom. Zo snel als ik kon trok ik mijn overhemd en broek aan en draaide het slot open. Twee agenten blokkeerden de uitgang, keken geroutineerd de ruimte rond en stelden een paar vragen in het Spaans. Ik hief mijn handen in de lucht om duidelijk te maken dat ik ze niet begreep. Nerveus deed ik de knoopjes van mijn overhemd dicht en probeerde met mijn vingers mijn haar te kammen. De kale agent liep op mij af en pakte me tamelijk hardhandig bij de arm.

‘Ho, ho, jongeman,’ protesteerde ik in het Nederlands, maar hij wees naar mijn schoenen en schoof ze met zijn voet naar mij toe. Daarna duwde hij mij op het bed en gebaarde dat ik ze moest aantrekken. Met stuurloze vingers probeerde ik mijn veters te strikken. De hotelmanager was in de deuropening komen staan en sprak geagiteerd terwijl hij naar mijn koffer wees en naar de handdoek die ik de avond daarvoor over een stoel te drogen had gehangen. De opgewonden stemmen zoemden als agressieve muggen rond mijn hoofd.

Mijn knieën voelden zwak toen ik de trap af werd geleid en ik was bang dat ze zouden knikken. Dat is een van de vervelende dingen van het ouder worden: dat je niet meer honderd procent kunt vertrouwen op je lichaam. Buiten stond een politieauto met blauw zwaailicht te wachten. Iemand legde beschermend een hand op mijn hoofd toen ik instapte. In de auto rook het naar dennenspray; misselijkheid golfde onverwachts door mijn slokdarm. De kale agent die naast mij was gaan zitten zag me kokhalzen en riep opgewonden om een zakje of iets dergelijks, maar ik gebaarde dat het alweer ging. Daarna moest ik bijna huilen, het zullen de zenuwen zijn geweest. Ik drukte mijn vuisten tegen mijn ogen en raapte mijzelf een beetje bij elkaar terwijl de agent zich over mij heen boog en het raampje aan mijn kant opendraaide. Hij rook naar pannenkoeken.

Bij het bureau lieten ze me zeker tien minuten in de auto wachten. De twee agenten die mij hadden gearresteerd, gingen naar binnen. Alleen de bestuurder bleef zitten. Hij draaide nerveus aan de knoppen van de radio en gaf zich een houding door een geluidswal tussen ons te plaatsen: een stortvloed van Spaanse woorden en flarden van Engelstalige en Spaanstalige popmuziek. Hij stak een sigaret op en inhaleerde diep. Daarna liet hij zijn hand nonchalant uit het raam hangen, terwijl hij de rook via zijn neus liet ontsnappen. In de achteruitkijkspiegel ving hij mijn blik, keek weg, bedacht zich en stak mij het pakje sigaretten toe.

‘Usted fuma?’

Even aarzelde ik, roken schijnt een kalmerende werking te hebben. Maar ik schudde mijn hoofd. Hij haalde zijn schouders op en frommelde het pakje terug in zijn binnenzak. Een bejaarde arrestant in zijn auto, ik begreep best dat het hem niet lekker zat. Ondanks het vroege tijdstip brandde de zon al flink, snerpten krekels aan één stuk door en zaten op het terrasje aan de overkant een stuk of vijf mannen van mijn leeftijd achter een cortado. Misschien had ik in Spanje moeten gaan wonen; onderdeel uitmaken van het oudemannetjeslegioen dat je in mediterrane landen naast elkaar op bankjes ziet zitten, een gesloten cordon van saamhorigheid. Dat soort gedachten zaten in mijn hoofd, terwijl het verkeer langzaam op gang kwam en een stofwolk deed opwaaien.

Eindelijk gebeurde er iets. Een breed gebouwde agent kwam naar buiten in zomeruniform: een donkerblauwe broek en een lichtblauw overhemd met korte mouwen. Een milde ochtendbries tilde de haarlok op die hij met pommade strak over zijn voorhoofd had gekamd. Met een snel gebaar duwde hij hem terug en streek hem met zijn vinger glad. Hij liep alsof er zware gewichten in de zoom van zijn broekspijpen waren genaaid: log, zijn benen een stukje uit elkaar. De bestuurder liet zijn peuk uit het raam vallen en opende het portier. Zijn baas gebaarde dat hij moest blijven zitten en boog zich door het open raam aan de passagierskant. Hij zocht mijn blik en stelde een aantal vragen aan de agent terwijl hij mij gadesloeg. Ik hoopte dat hij iets bemoedigends tegen me zou zeggen, desnoods een knipoog aan me zou wagen, maar hij bleef ernstig. Na een tijdje opende hij de deur en maakte duidelijk dat ik kon uitstappen. Geroutineerd ondersteunde hij mijn onderarm, terwijl ik mij met gebogen rug en knipperende ogen tegen het felle zonlicht uit de auto liet helpen. Hij mompelde wat in het Spaans; het klonk niet onaardig. Zijn hand bleef mijn elleboog vasthouden. Met een gebaar van zijn andere hand waarschuwde hij mij voor de drempel. Ik vroeg mij af hoe oud hij dacht dat ik was. In het bureau was het onverwacht koel en donker.

De hoofdagent gaat achter zijn bureau staan en kijkt mij geinteresseerd aan, zijn wenkbrauwen opgetrokken alsof hij mij zojuist een vraag heeft gesteld. Hij is degene die naar zijn collega’s gebaarde dat ze me moesten fouilleren. Als ik mijn schoenen weer aan mijn voeten heb, gaat hij zitten. Mijn rijbewijs ligt voor hem.

‘Johannus Paulus van Deelden?’

‘Ja.’

‘Usted tiene nacionalidad Holandesa?’

‘Ja.’

‘Por qué razones está usted en España?’

‘Sorry, I do not speak Spanish. Do you speak English?’

‘No.’

Er verschijnen zweetpareltjes op zijn bovenlip.

‘You in hotel Central?’

Hij spreekt luider en wijst naar mijn borst.

‘Yes. Since yesterday.’

Dat is het hotel waaruit ze me een uur geleden hebben opgehaald. Al mijn bagage ligt daar nog en de rekening is niet betaald.

‘Good.’

‘Good,’ herhaal ik, om te laten zien dat ik wil meewerken.

‘Por favor su pasaporte?’

Mijn maag trekt samen op het moment dat ik me realiseer dat het thuis in het kluisje ligt. Machteloos adem ik een lichte onpasselijkheid weg.

‘Dat heb ik niet bij me,’ antwoord ik en ik spreid mijn handen verontschuldigend.

Hij tikt tegen zijn trouwring met mijn rijbewijs, stopt het in de la van zijn bureau en wenkt dat ik hem moet volgen naar een soort zijvleugel, die uit een gang bestaat met een hek ervoor. Hij opent het hek met een cijfercode en leidt mij naar een cel. Vervolgens steekt hij een heel betoog af in het Spaans. Misschien legt hij nu uit wat mijn rechten zijn, denk ik en ik glimlach vriendelijk. Dat lijkt hem in de war te brengen en hij begint opnieuw. Vervolgens klopt hij mij op de schouder, wijst naar de houten stoel die in de cel staat en trekt zich terug. De celdeur laat hij in het slot vallen.

Mijn ontreddering is aan het wegebben. Het is misschien een beetje curieus om te zeggen dat ik er zelfs plezier in begin te krijgen. Het is beter om vol verwachting in een Spaanse cel te liggen op een brits met schone lakens, dan in het eenzame bed van je dure, kille Amsterdamse appartement. De bewakers zijn aardig. In een verwarrende volgorde brengen ze dingen waarvan ze denken dat ik die nodig zou kunnen hebben. Het begon met een doosje paracetamol, een blocnote, een rol roze koekjes en een pakje papieren zakdoekjes. Een half uur later bracht de dikke agent een voorverpakt broodje en een bic. Vlak daarna kwam hij terug met twee flesjes water en mijn leesbril. Waarschijnlijk is het voor het eerst dat zij een tachtigjarige insluiten.

Opnieuw wordt de deur van mijn cel geopend en deze keer klemt hij een extra kussen onder zijn arm. Hij gebaart dat ik het achter mijn rug kan stoppen.

‘Hm, hm, hm,’ humt hij verlegen, en ik kijk hem vragend aan.

‘Un momento, por favor,’ mompelt hij en leidt me aan mijn arm naar de houten stoel om voor te doen wat hij bedoelt. Hij zet het kussen tegen de leuning en probeert mij naar beneden te duwen. Ik weer hem af en maak met opgeheven hand een stopteken alsof ik zelf agent ben. Hij kijkt naar de losse huid rondom mijn polsen, of misschien denk ik dat alleen maar. Ondanks mijn leeftijd mag ik er nog zijn. In de gangspiegel is mijn lijf eerder aan de magere kant dan dat er te veel vet op de botten zit. Soms oefen ik op mijn houding. Sta rechtop, houd je buik in, kin omhoog, draag ik mijzelf op. Ik vind dat je ziet dat ik ertoe heb gedaan in dit leven, dat het niet alleen maar een stinkende weckpot smurrie is geweest. Maar misschien vergis ik me. Het zou best kunnen dat deze bewaker mij als een mislukte grijsaard ziet die zijn einde vindt in de verdorvenheid uit de glazen pot die na al die jaren is opengesprongen; van buiten zag het er best appetijtelijk uit, maar na opening bleek het nog maar beperkt houdbaar.

Ik glimlach naar hem en stomp een aantal keren speels in het kussen alsof het een boksbal is. Je zou denken dat hij terug zou lachen, maar dat kan er kennelijk niet van af. Het maakt me niet uit wat hij van me vindt. Ik zit hier niet om sympathiek gevonden te worden; ik zit hier voor mijn zoon. Ik wil hem laten zien dat ik geen slappeling ben. De laatste jaren ben ik mij er pijnlijk van bewust geworden dat ik mijn rol als vader heb verwaarloosd, en sindsdien probeer ik te redden wat er te redden valt, want andere hoedanigheden bezit ik niet meer. Op weg naar het einde van je leven raak je van alles kwijt; althans, zo ervaar ik het. Sinds mijn scheiding ben ik echtgenoot af, en vanaf mijn pensionering is de titel van advocaat mij ontnomen. Zoon ben ik allang niet meer, en de hoedanigheid van vriend heb ik misschien zelfs nooit gehad. Triest, als je erbij stilstaat. Maar ach, zo zijn er veel zaken die vanzelf een lelijk rafelrandje krijgen als de tijd eroverheen gaat. Het is zoiets als de veroudering van de huid: kijk maar naar het losse vel van mijn handen, naar de plooien rond mijn navel en naar mijn overhangende oogleden. Nog een paar jaar en dan is dit alles verteerd, weggerot in de zompige klei of verbrand in een oven. Met mijn lichaam zal ik mijn laatste hoedanigheid verliezen, en dat is misschien wel zo rustig voor mijn zoon.

De agent struikelt over de drempel als hij de cel verlaat. Ik schiet op hem af om hem te helpen, maar hij hervindt zijn evenwicht en leunt hijgend tegen de deurpost. Zijn trouwring verzinkt tussen de vetrollen op zijn vingers. Het raakt mij dat er een vrouw is die van hem houdt. Hij kijkt naar de punten van zijn schoenen, zodat ik de kale plek op zijn hoofd kan zien. Terwijl hij opkijkt ziet hij mijn blik en legt beschermend zijn hand op zijn hoofd. Schaamte. De eerste grijze haren, de eerste rimpels en de eerste leesbril zijn lastig, daarna went het. Je moet wel.

‘Nog een paar jaartjes, dan ben jij ook een ouwe zak,’ mompel ik terwijl ik hem geruststellend twee tikjes op de arm geef. Als hij weg is, schuif ik het kussen onder het bed. Ik heb er een hekel aan als mensen mij als een bejaarde behandelen. Oud zijn is niet leuk; voor jezelf niet en ook niet voor je omgeving. Daarom heb ik mij voorgenomen om me in geen geval te gedragen als andere belegen stumpers in hun wereld die gekrompen is tot de vier muren om hen heen, de buurtsuper op de hoek, het gekibbel met hun partner over wie wat is vergeten, en als hoogtepunt de wekelijkse bezoekjes van hun volwassen kinderen die ze met beide handen aangrijpen om ongenuanceerde kommer en kwel over het onwillige nageslacht uit te storten zodat het huiswaarts keert met een schuldcomplex om u tegen te zeggen.

Ik niet, dacht ik vroeger. Ik niet. Maar zie: zodra ik de kans krijg, laat ook ik mij gaan. Veel mensen spreek ik niet, maar als het meisje achter de kassa bij de Albert Heijn mijn boodschappen scant en in al haar onschuld opmerkt: ‘Mooie dag vandaag, mijnheer, de lente komt eraan,’ dan kan ik het niet laten om een beetje zeurderig te mopperen: ‘Nou, het zal tijd worden ook. Al die sneeuw. Vreselijk, wat een vieze troep!’

Dat ze wegkijkt en snel, snel de roomboter en koffie scant, neem ik voor lief.

‘Achttien euro vijfennegentig,’ ontwijkt ze mijn blik terwijl ze haar vingers spreidt en naar haar zorgvuldig gelakte nagels kijkt.

Ze praat plat Amsterdams. Een paar jaar geleden had ik haar genegeerd, maar helaas zijn caissières en obers tegenwoordig mijn voornaamste bron van conversatie, dus laat ik haar niet ontkomen.

‘Is het druk vandaag?’

‘Best wel.’

‘Nou, dat is goed. Dan hoef je je niet te vervelen. Vroeger werkte ik zo hard dat de dag alweer voorbij was voordat ik er erg in had. Ik was advocaat, weet je.’

‘O, leuk. U kunt nu uw pincode intoetsen, mijnheer.’

‘Meester Van Deelden. Dat zegt jou niets, maar vroeger was ik een begrip. Zoals Moszkowicz. Die ken je toch wel?’

De volgende klant duwt ongeduldig haar karretje tegen mijn hielen en schuift boodschappen op de band om mij tot afrekenen aan te sporen.

‘Jawel, mijnheer. Van RTL Boulevard. Wilt u het bonnetje?’

‘Nee, dank je. Of ja, doe toch maar. Krijg je geen last van je arm? Steeds diezelfde beweging.’

‘Nee, hoor. Dag mijnheer.’

Deze laatste levensfase is de minst leuke. Het voelt als het aftuigen van een kerstboom. Het feest is voorbij, de naalden vallen uit en maken dat de touwtjes aan de ballen eenvoudig over de kale takjes glijden waardoor ze zo nu en dan met een lichte plof op de vloer in flinterige stukjes uit elkaar vallen. De snoeren van de lampjes zitten in de knoop en worden met engelengeduld of juist met ongeduldig rukken uit elkaar getrokken en opgeborgen in doosjes die niet kunnen voorkomen dat zij een jaar later – onaangeraakt – toch weer zijn gaan kluwen. Achteloos worden de laatste naalden opgezogen, met een zucht van verlichting omdat het rotklusje is geklaard. Soms vind je nog een naald die een kortdurende herinnering aan het feest oproept. Maar je weet: het is over. In ieder geval voor een jaar.

In deze Spaanse cel lijken de lampjes nog een laatste keer te worden ontstoken, mijn gemoed flakkert op als voorheen.

3 Paul

Ik kom bijna nooit in De Bijenkorf, dus het was een gelukkig toeval dat ik Rebus er vorige week tegen het lijf liep. Ik had hem zeker een half jaar niet gezien. Hij is CFO bij een Nederlands bedrijfmet een vestiging in New York en stuurt soms een e-mail: ‘Alles goed, pa? Over een paar weken ben ik weer in NL, dan bel ik. Met mij alles OK. Druk! Hou je taai. R.’ Aan die afkortingen erger ik mij fiks; dat hij niet de moeite neemt om er iets fatsoenlijkers van te maken dan het kattebelletje dat ik nu ontvang.

Hij heeft nog nooit gevraagd of ik hem kom opzoeken. Er gaan weken voorbij waarin mijn telefoon niet overgaat, en als het wel gebeurt is het zelden mijn zoon. Ik begrijp het best: hij heeft weinig tijd. Op zijn laatste verjaardag stuurde ik hem tweehonderd euro in een enveloppe. Niets op gehoord; hij heeft het ook niet nodig.

Een enkele keer belt hij.

‘Ik ben in Nederland. Wordt het weer eens tijd voor een broodje?’

‘Dat lijkt me heel gezellig,’ antwoord ik dan ontspannen. Ik wil niet dat hij merkt hoezeer ik er elke dag naar verlang om hem te zien, dus laat ik het initiatief aan hem. Het idee van een oude vader die zichzelf opdringt staat mij tegen.

Nu was het dus al meer dan een half jaar geleden. Hij was met mijn Monica, die niet meer mijn Monica is. Ze stak een hand naar me op en maakte zich met een gemompeld excuus zo snel mogelijk uit de voeten. Ik keek haar na totdat Rebus mij nogal onhandig op mijn arm tikte; in onze familie zijn we niet van de omhelzingen.

‘Alles goed?’ vroeg hij met een innemende glimlach. Ik keek naar de rechte rij tanden waarin ik twintig jaar eerder een kapitaal had geïnvesteerd. Mokkende ruzies over slotjesbeugels en afspraken bij de orthodontist.

‘Best,’ antwoordde ik, ‘en jij? Ik wist niet dat je in Nederland was.’

Hij keek over zijn schouder om te zien waar zijn moeder was gebleven. Een bijna onmerkbaar aanspannen van de spieren in zijn schouderbladen deed mij vrezen dat hij haar achterna zou gaan. Hij is pas negenentwintig, maar lijkt altijd haast te hebben. In dat opzicht herken ik in hem veel van mijzelf: de urgentie om alles te ervaren, niets te missen, overal bij te willen zijn.

‘Hij leeft altijd alsof het zijn laatste dag is,’ vertelde een van zijn vriendinnetjes mij ooit. Hun relatie liep toen al op z’n end.

‘Andere tijden, pa,’ zei hij als ik misprijzend iets opmerkte over de stroom meisjes met wie hij kortstondige affaires had en van wie ik een enkeling de hand had geschud. Ik kon het niet laten om hem op te porren tot een kookpunt dat vroeger gegarandeerd tot ruzie leidde.

‘Misschien moet je jezelf wat serieuzer nemen en op zoek gaan naar een vrouw voor wie je respect hebt,’ zei ik. Meestal haalde hij dan zijn schouders op.

Toen hij het zat werd zei hij een keer: ‘Zoals jij respect had voor mama, zeker?’

Die neerbuigendheid maakt me razend; alsof hij het de moeite niet meer waard vindt om met mij de strijd aan te gaan. Toen hij kind was forceerde ik vaak ruzies zodat ik hem naar zijn kamer kon sturen. Tegenwoordig tel ik tot tien, of tot twintig als het nodig is. Het heeft te maken met controle: als ik hem zie dan móét ik opvoeden.

In De Bijenkorf dreigde het direct mis te gaan.

‘Goh pa, dat is alweer een tijdje geleden!’

Een tijdje geleden? dacht ik, meer dan zes maanden zul je bedoelen!

Maar ik sprak het niet uit. Eén, telde ik, twee…

‘Leuk dat we elkaar hier tegenkomen,’ antwoordde ik, terwijl via de intercom werd omgeroepen dat binnen enkele minuten op de afdeling damesmode een show zou beginnen van een mij onbekend merk.

‘Tsjonge, de tijd vliegt.’

‘Tsja, wat vliegt de tijd,’ antwoordde ik zo rustig mogelijk, drie, vier, vijf…

Hij nam het flesje aftershave uit mijn hand, vond dat ik een dure had gekozen en spoot een beetje op zijn pols. De geur verspreidde zich toen hij zijn pols naar zijn neus bracht. Over de tatoeage op zijn onderarm hadden we zes jaar geleden al een enorme aanvaring gehad. Toch begon ik voor de zekerheid weer bij één te tellen.

‘Zou je me gebeld hebben? Ik bedoel… we lopen elkaar hier bij toeval tegen het lijf, is het niet?’

Het kwam er wat korzelig uit, maar hij leek het niet op te merken en gaf een zachte stomp tegen mijn schouder.

‘Zeker had ik dat gedaan. Sterker nog: het ziet ernaar uit dat ze me de komende maanden fulltime in Nederland nodig hebben. Dan gaan we elkaar vast vaker zien. Hoe zit je deze week in je tijd?’

Ik deed alsof ik er even over moest nadenken; dat doe ik eigenlijk altijd, het is vasthouden aan een overjarig imago dat moet camoufleren dat mijn leven een lege huls is geworden. Ik keek op mijn horloge.

‘Dat gaat wel lukken. Wanneer?’

‘Morgen? Ik heb een paar dagen vrij.’

Hij pakte een ander flesje van de balie en rook aan de verstuiver. Nooit eens volledige aandacht, altijd afgeleid.

‘Morgen is prima. Half een?’

‘Ja, hoor, dat lukt wel. In De IJsbreker?’

Ik knikte en hij stak zijn hand op.

‘Maak er nog een mooie dag van, pa. Tot morgen.’

‘Ja, ja, jij ook.’

Hij was drie passen van me vandaan, onbewust telde ik mee, toen hij zich omkeerde en terugkwam.

‘Zeg, pa, ken jij ene Oscar?’

Mijn adem stokte. Ik keek hem niet-begrijpend aan en dacht hem verkeerd verstaan te hebben in de kakofonie van warenhuisgeluiden.

‘Hoe… hoe bedoel je?’

Hortend kwam mijn hartslag weer op gang.

‘Ik kreeg een e-mail van hem, een week of twee geleden. Ik ben z’n achternaam vergeten, maar hij dacht kennelijk dat ik wel wist wie hij was; hij schreef iets als “je vader zal je wel over mij verteld hebben”. Ik had het je al eerder willen zeggen, maar ik was waanzinnig druk. Hij vraagt of je contact met hem wilt opnemen. Ken je hem echt niet?’

‘Nee,’ antwoordde ik en tegelijkertijd vroeg ik mij af waarom Oscar in godsnaam Rebus had benaderd.

‘Ik laat je de e-mail morgen wel even zien. Hij staat in mijn telefoon. Ik ga er nu snel vandoor; mama wacht.’

Zij mama, ik pa; nooit papa geweest. Ik keek ze na terwijl ze opstegen via de roltrap. Het kostte mij veel zelfbeheersing om niet achter Rebus aan te gaan en te eisen dat hij mij ogenblikkelijk het bericht zou laten lezen. Ik kan er niet tegen als zaken die onder controle lijken, een onverwachte wending nemen. Zoals toen mijn cliënt Guido B., die zijn schoonmoeder had vermoord en werd vrijgesproken, vijf minuten later zelf werd doodgeschoten. Voor mijn ogen, op de parkeerplaats van de rechtbank. Daar houd ik dus niet van. De blijdschap om Rebus te zien werd overschaduwd door die verduvelde e-mail. Verdikkeme!

Ik probeerde mijn verhitte gedachten te verdrijven door mij te wenden tot de verkoopster, een dame van middelbare leeftijd met gedistingeerde grijze krullen die haar goed stonden.

‘Deze graag.’

Ik wees op het flesje dat Rebus terug had gezet. Ze rommelde in een la, strekte haar arm naar mij uit en hield een nieuwe verpakking in haar hand alsof het een fles wijn was die ik moest keuren.

‘Inpakken als cadeautje, mijnheer?’

‘Graag.’

Terwijl ze eindeloos bezig was met papier en franjes, bedacht ik dat het een impulsaankoop was en dat ik niet eens wist of deze geur mij aanstond.

‘Mevrouw…?’

Ze keek op van haar gefröbel, haar gezicht vertrokken van inspanning, haar wijsvinger op een kruispunt van linten.

‘Ja?’

‘Laat maar.’

Thuis positioneerde ik mij in mijn stoel voor het raam. Mijn overbuurman zat er ook en stak een hand naar mij op. Onwillig groette ik terug.

‘Klootzak,’ mompelde ik tegen de uitgedroogde plantjes, tegen het onopgemaakte bed en tegen de lege koelkast. ‘Klootzak, dat je het zover hebt laten komen dat je eigen kind een vreemde voor je is.’

Ik was er al om twaalf uur. Het was druk in De IJsbreker, veel jonge moeders, die samen aan een tafeltje zaten achter grote glazen latte macchiato of warm water waarin een tak verse munt was gestoken. Ze zaten intiem naar elkaar toe gebogen en herschikten zo nu en dan een dekentje dat door kleine voetjes was weggeschopt. Rebus was twintig minuten te laat.

‘Sorry,’ zei hij, terwijl hij mij een hand gaf.

‘Geeft niets.’

Die twintig minuten konden er wel bij op een mensenleven. Hij haalde zijn portemonnee, sleutelbos en mobiele telefoon uit zijn broekzak en legde ze op tafel voordat hij ging zitten.

‘Zo, pa. Dat is een tijd geleden. Wat is het druk hier. Wil jij nog een koffie?’

Hij wees naar het lege kopje voor mij en ik knikte. Het speculaasachtige koekje was week geworden in het vocht dat op het schoteltje lag. Aan de randen was het afgebrokkeld. Ik pakte het lepeltje en duwde ermee op het zachte deeg zodat het van vorm veranderde en er al snel helemaal niet meer appetijtelijk uitzag. De serveerster kwam onze bestelling opnemen, krabbelde alles op een klein notitieblokje en haastte zich weer verder.

‘Hoe is het?’ Ik roerde in de bruine prut.

‘Goed hoor, z’n gangetje’.

Hij knikte me vriendelijk toe. Voor hem was het een kwestie van een obligaat uurtje dat hij een paar keer per jaar met zijn bejaarde pa doorbracht. Waarschijnlijk deed hij zijn uiterste best om niet verzeild te raken in weer zo’n stuurloze ruzie die ons uit elkaar gedreven had. Het schermpje van zijn mobiele telefoon lichtte om de paar minuten op. Ik dwong mijzelf om er niet naar te kijken.

‘Z’n gangetje,’ herhaalde ik terwijl ik naarstig zocht naar een onschuldige vraag om de stilte te doorbreken. Het liefste wilde ik hem direct uithoren over de e-mail, maar ik hield mij in.

Een andere serveerster pakte van een vol dienblad onze koffie en keek tegelijkertijd op een vochtig bonnetje dat tussen het serviesgoed lag. Ik knikte haar werktuigelijk toe en reikte haar het lege kopje aan.

‘Twee koffie, heren.’

Rebus bedankte haar en wierp een niet al te heimelijke blik op zijn horloge.

‘Het gaat gewoon goed, pa. Zoals altijd. Sorry dat ik zo lang niets van me heb laten horen. Je weet hoe het gaat. Druk en zo.’

Hij sloot zijn handen om het kopje, met zijn middelvinger door het oortje.

Wat gun je je vader toch weinig vreugde, schoot een onbestuurbare gedachte door mijn hoofd maar ik ving hem behendig op en stopte hem terug in het smerige kot waaruit hij ontsnapt was.

‘Alles goed op je werk?’

‘Ja, prima. Veel op het hoofdkantoor in New York gezeten het afgelopen jaar. Weinig gereisd, dat was wel relaxed.’

‘Wat doe je daar nu precies?’

Rebus fronste zijn wenkbrauwen en ik kneep mijn billen tegen elkaar. Op de een of andere manier ben ik een meester in het stellen van onhandige vragen.

‘Wat wil je weten? Ik heb vorige maand een Golden Award gekregen. Worldwide zit ik bij de beste achttien procent, en mijn bonus in Q3 was hoger dan mijn basissalaris. Best goed dus, maar ik weet niet of dat je interesseert.’

Nonchalant legde hij zijn voet op zijn knie, imponerend als een pauw die zijn staartveren ontvouwt, en even triomfantelijk leegde hij een zakje suiker in zijn koffie. Mij is niet helemaal duidelijk waar zijn werkzaamheden uit bestaan, en de geheimtaal waarmee hij indruk op me probeert te maken begrijp ik maar half. In ieder geval verdient hij veel meer geld dan ik op die leeftijd.

‘Fijn, jongen,’ zei ik dus maar, ‘ik ben trots op je en het interesseert me zeker.’

De broodjes werden neergezet door de eerste serveerster. Rebus klapte dat van hem open om te kijken wat erop zat.

‘Eet smakelijk,’ mompelde hij. Met half dichtgeknepen ogen keek hij me aan; kraaienpootjes die ik nog niet eerder had opgemerkt.

‘En jij? Alles goed?’

‘Ook z’n gangetje. Het leven is wat minder spannend als je niet meer werkt.’

‘Wat doe je dan zoal?’

Ongeduldig tikte ik met mijn voet op de houten vloer. Dit waren van die obligate vragen waar ik altijd hetzelfde antwoord op gaf.

‘Ach, ik lees de krant, ga eens naar een museum, wandel wat door de stad. Soms pak ik de fiets en rijd een rondje langs de Amstel of richting platteland. Binnen een half uur zit je tussen de weilanden.’

In werkelijkheid kom ik niet veel verder dan de Albert Heijn, en zelfs dat niet elke dag.

Gulzig hapte hij in zijn broodje. Er viel een stuk ei op zijn bord, maar hij leek het niet te merken.

‘Heb ik… wacht even…’

Versneld kauwde hij door, propte het stuk ei erachteraan en spoelde alles weg met een slok koffie.

Niet met volle mond… Bijna had ik het gezegd, maar ik hield me tijdig in.

‘Sorry, hoor,’ verontschuldigde hij zich, ‘heb ik afgelopen weekend dus ook gedaan, een beetje toeren rond Amsterdam. Ik heb zaterdag een Piaggio gekocht.’

‘Een wat?’

‘Een scooter. Ideaal nu ik voorlopig weer hier ben. Ik cross er de hele stad mee door. Handig hoor, zo’n ding, nooit meer parkeerproblemen.’

De nonchalante manier waarop Rebus met geld omgaat, ik…

‘Handig,’ slikte ik al mijn intolerantie in om de sfeer goed te houden. Zonder erbij na te denken doopte ik mijn tosti in de ketchup die in een apart bakje was meegeleverd. Met een servetje veegde ik de smurrie er weer af.

‘Toevallig dat we elkaar gisteren tegenkwamen. Gaat het goed met mama?’

‘Mmm’.

Hij had weer een te grote hap genomen en gebaarde dat ik even moest wachten. Tegelijkertijd wenkte hij een serveerster en vroeg aan mij: ‘Jij ook nog?’

Ik knikte. Hij stak twee vingers op, terwijl hij door bleef kauwen.

‘Zie je je moeder vaak?’

‘Gaat wel. Vaker dan dat ik jou zie.’

Dat hij een betere relatie heeft met zijn moeder steekt mij pas sinds een jaar of tien. Toen hij nog thuis woonde, betwijfelde ik regelmatig of ik aan een kind had moeten beginnen. Alle aanvaringen, brutaliteiten en onverschilligheid dreven mij soms tot het uiterste. Het is wrang dat ik de liefde voor mijn zoon pas ten volle kon ervaren op het moment dat hij op eigen benen ging staan. En toen leek het te laat, want als kinderen het nest verlaten, gaat hun vanzelfsprekende aanwezigheid over in een leven lang wachten: tot ze je bellen, tot ze een broodje met je willen eten, tot ze hun lange benen over de stoelleuning komen hangen. Vroeger zou je ze hebben berispt, nu neem je je voor om tot tien te tellen en het glimlachend door de vingers te zien. Om het wachten te bekorten pleeg je een daad van emotionele chantage, die verschillende uitingsvormen kan hebben: je stuurt tweehonderd euro voor hun verjaardag, of je belt als je voor een onderzoek naar het ziekenhuis moet. Het beoogde effect is hetzelfde, namelijk dat ze die lange benen over jouw zitmeubel komen leggen. Je weet dat ze dat niet willen, maar desondanks ervaar je kortstondig ouderlijk fortuin als ze er weer zijn. Rebus is pas twee keer in het appartement geweest waar ik nu al acht jaar woon. Eén keer toen ik lag bij te komen van een simpele blindedarmoperatie, en één keer toen ik een klinisch onderzoek had ondergaan omdat ik veel last had van maagzuur. Beide keren heeft hij keurig met zijn benen naast elkaar op de bank gezeten zonder mij te verwijten dat ik hem wegens onbeduidende ongemakken gebeld had.

Ik zocht het kind in het volwassen gezicht tegenover mij, en vond het in de altijd aanwezige frons tussen zijn wenkbrauwen, de onderzoekende blik in zijn ogen en de afwezige manier waarop hij met zijn hand door zijn haar woelde.

‘Is ze nog steeds met die makelaar?’

Rebus knikte.

‘Theo. Hij heeft vorig jaar zijn toko verkocht en er volgens mij een smak geld voor gekregen. Mama vertelde dat ze er een appartement op de begane grond voor willen kopen. Hij heeft geloof ik versleten knieën; die man is ook al bijna zeventig.’

‘Ik word over vier maanden tachtig.’

‘I know. Ik dertig.’

‘Over twee maanden.’ Om de een of andere reden heb ik het altijd belangrijk gevonden om te benadrukken dat ik nog geen vijftig was toen Rebus werd geboren. Het maakt niet uit, oud was ik toch al.

‘Whatever,’ antwoordde hij, ‘ga je een feest geven?’

Voor mijn zoon houd ik mij groot. Het gaat hem niets aan dat er nog maar weinig mensen in mijn leven zijn die een oprechte genegenheid of zelfs maar belangstelling voor mij koesteren.

‘Ik denk het niet. Allemaal gedoe.’

‘Moet ik iets voor je organiseren?’

De hel! Ik zag voor me hoe hij plichtmatig een zaaltje afhuurde in een oubollig restaurant, een burgerlijk buffet liet aanrukken en uitnodigingen verstuurde naar oude contacten die hij uit mijn adresboekje had overgenomen.

‘Laten we samen uit eten gaan.’

‘Ook goed,’ zei hij. ‘Tachtig is een mooie leeftijd, een kroonjaar.’

‘Oud,’ antwoordde ik.

‘Voel je je oud? Je ziet er best goed uit.’

Waar zou ik moeten beginnen om hem uit te leggen hoe ouderdom voelt? Het gemeen stekende besef, waarmee je elke ochtend wakker wordt, dat je niets betekent in een wereld die jou niet meer nodig heeft.

‘Het is vreemd om je te realiseren dat je nog maar een paar jaar voor je hebt,’ antwoordde ik daarom, ‘ik heb nog zo’n vijf jaar. Misschien tien, maar dat hoop ik eigenlijk niet.’

Er gutste een plasje koffie uit het kopje dat de serveerster voor me neerzette. Ze deed alsof ze het niet zag en nam handig snel met een doekje het tafeltje af terwijl ze de borden afruimde.

‘Ben je bang om dood te gaan?’

Het deed me deugd dat Rebus het vroeg en tegelijkertijd bezwaarde de vraag me. Mijn laatste ademtocht grijpt mij naar de keel als ik eraan denk. Het verlies van controle over mijn eigen leven staat mij enorm tegen; ik neem liever een pil op een door mij vastgesteld moment.

‘Ik ben bang voor de ontluistering.’

‘Denk je er veel over na?’

Verbaasd realiseerde ik me dat dit op een serieus gesprek begon te lijken. Rebus hield al een tijd niet meer het schermpje van zijn telefoon in de gaten en ook zijn horloge had geen prioriteit meer. Met kleine slokjes dronk hij zijn koffie. Die van mij stond koud te worden.

‘Ik denk met name na over wat ik nog wil voordat het zover is.’

‘Goh, zijn er dan nog dingen die je wilt?’

Ik liet mijn tong langs de binnenkant van mijn schots en scheve gebit glijden en daarna langs de gladde buitenkant. Mijn antwoord liet te lang op zich wachten.

‘Pa?’

Ik herpakte mijzelf.

‘Eerst wil ik die e-mail weleens zien waar je me gisteren over vertelde,’ zei ik.

‘O ja! Bijna vergeten.’

Hij pakte zijn mobiel van tafel, tikte met zijn vinger over het gladde oppervlak en reikte me het toestel aan. Omslachtig pakte ik mijn leesbril uit mijn jaszak en zette hem voor op de neus, zoals de opticien mij had aanbevolen.

‘Kijk.’

Ik las: Beste Rebus, mijn naam is Oscar van Zalingen, je kent die naam vast via je vader. Ik kan je vader niet bereiken en zou graag met hem in contact komen. Wil jij zo vriendelijk zijn om dit verzoek aan hem over te brengen? Met vriendelijke groet, Oscar van Zalingen.

Het bloed steeg naar mijn hoofd. Hoe durfde hij Rebus te benaderen? Waar haalde hij de brutaliteit vandaan!

‘Pa?’

Bevend legde ik het toestel in de uitgestoken hand van Rebus.

‘Ken je hem nou of niet?’ vroeg hij en keek me onderzoekend aan.

Ik knikte.

‘Ja, ik ken hem.’

‘Waarvan? Wat wil hij van je?’

Een kort moment aarzelde ik. Nu – op dit moment – kon ik nog mijn schouders ophalen en beweren dat Oscar een oude zakenrelatie was die contact met mij zocht. Ik zou het e-mailadres noteren en Rebus beloven dat ik zou antwoorden. Maar de gedachte dat er dan niets zou veranderen en dat ik mijn zoon tot mijn verjaardag niet zou zien, was onverdraaglijk. Op de een of andere manier moest ik een daad stellen, zijn interesse wekken, mijn grootste troef uitspelen. Ook als dat betekende dat hij zich definitief van mij zou afkeren. Het was een gevoel van ‘nu of nooit en alles of niets’. Het was stotteren en haperen, de vragende blik van mijn zoon, mijn hartslag die ik niet meer onder controle kreeg en een allesoverheersende angst. Hoe kon ik hem duidelijk maken dat ik hartgrondig genoeg had van het hinderlijke gevoel van weemoed dat mij de laatste jaren uit mijn slaap hield. Hoe kon ik hem uitleggen dat mijn mislukte vaderschap zich telkens een weg naar boven worstelde en dat ik het steeds weer moest terugduwen om te voorkomen dat het mij verdrietiger maakte dan goed voor me was. Elk jaar lijken de herinneringen harder tegen het deksel te duwen, en de laatste tijd lukt het me nauwelijks om alles nog op zijn plek te houden.

Ik vouwde mijn handen stevig in elkaar en wreef met mijn wijsvinger over het zachte vel tussen twee knokkels. Daarna liet ik de vingers los en legde mijn handen op tafel, opende en sloot ze; twee kale aanhangsels, zonder trouwring.

‘Het heeft met de oorlog te maken.’

Rebus schoof zijn stoel naar de tafel. Onze voeten raakten elkaar bijna.

‘De oorlog? Wat dan?’

Van kinds af aan heeft hij een onverklaarbare interesse in alles wat met de oorlog heeft te maken. Alsof hij over een zesde zintuig beschikt dat een beerput vermoedt, die zo diep is dat ik er zelf nauwelijks in durf af te dalen.

De tafeltjes om ons heen waren langzaamaan leeg geraakt. Serveersters passeerden ons met snelle pas, op hun armen hoge stapels borden, glazen en gebruikte servetten. Ik slikte moeizaam, met mijn tong probeerde ik mijn droge lippen te bevochtigen. Het liefste bestelde ik een glas water, maar dan zou behalve dit moment over een paar jaar met mijn lichaam ook mijn ware identiteit onder een paar spaden aarde verdwijnen. Met mijn zoon zou ik elk halfjaar dat mij nog restte een weinig voldoening gevend broodje eten, en verder bleef alles hetzelfde.

Ik zag Rebus’ interesse alweer verslappen. Nu! dacht ik, nu of nooit! En ik greep zijn aandacht vast als de haren van een drenkeling die voor altijd in een slurfvormige zwarte kolk dreigt te verdwijnen.

‘Ik heb je niet alles verteld. Over vroeger, over de oorlog.’

Hij trok zijn wenkbrauwen op en zoog zijn wangen naar binnen; ik heb het hem zo vaak zien doen als hij huiswerk zat te maken.

‘O nee? Wat dan?’

‘Hoeveel tijd heb je?’

Hij keek op zijn horloge.

‘Ik ga zo naar Francisca. Duurt het lang?’

Ik haalde aarzelend mijn schouders op. Francisca was zijn nieuwste liefje. Alleen als het niet anders kon stelde hij ze aan me voor; dan belde hij: ‘Pa, Sylvia wil je per se ontmoeten, zullen we zondagmiddag een glas wijn doen in de lobby van het Hilton?’ Een andere keer was het Beau of Belle, en Francisca had ik vorig jaar ontmoet. Het verbaasde me dat ze er nog was.

‘Alles goed met Francisca?’

Hij knikte ongeduldig.

‘Ja, hoor. Maar wat wil je nou vertellen?’

Hij plette met zijn vinger een paar kruimels op zijn bord en probeerde de aandacht van een serveerster te trekken. Een lichte paniek overviel me. Nog even en hij zou vertrekken.

‘Over de oorlog,’ haperde ik.

‘Wil je het er nu over hebben of liever een andere keer?’

Zijn ogen volgden mijn nerveuze vingers die een servet hadden verkruimeld tot een wanhopig bergje afval.

‘In ieder geval op korte termijn.’

Op mijn leeftijd ontbreekt de tijd om zaken voor me uit te schuiven. Veel vaker dan vroeger keren mijn gedachten terug naar het verleden, en de laatste jaren word ik gemarteld door alle herinneringen die ik ooit uit mijn jachtige, succesvolle leven heb verbannen. Ze keren terug, gewapend met lansen, zwaarden en cocktailprikkers. Ik heb de kracht niet meer om me te verdedigen. De hele dag door steken en snijden ze me, mijn zwakke ‘au, au’, negerend.

‘Het wordt tijd dat ik je alles vertel. Het liefst zou ik je meenemen naar het Palingdorp.’

‘Hoezo? Wat wil je daar dan doen?’

Toen Rebus op de lagere school zat, moest hij een werkstuk maken over de jeugd van zijn ouders. Ik heb hem meegenomen naar mijn geboortedorp en hem mijn geboortehuis laten zien en mijn school, waar inmiddels een accountantskantoor in was gevestigd. En ook het stuk weiland waar we speelden; er stonden nog steeds koeien in. In de haven wees ik hem, waar de vissersschepen binnen voeren en hoever we konden schaatsen als alles dicht lag. We hebben een broodje paling gegeten bij een viskar, het lekkerste wat hij ooit had geproefd. Sindsdien noemen we het ‘het Palingdorp’.

Mijn schouders zakten terwijl ik uitademde en ik schudde ze gegeneerd los.

‘Laat maar,’ zei ik kleintjes. Ik schraapte mijn keel: ‘Het is niets, laat maar.’

Hij stond op, het moment was voorbij. Er zou niets veranderen en misschien was dat maar beter ook. Rebus legde een krachtige hand op mijn schouder en kneep even.

‘Pa, we gaan samen naar het Palingdorp, dan kun je me alles vertellen en laten zien. Ik wil het graag horen. Echt! Morgen lukt me niet. Overmorgen. Hoe zit je dan?’

Ik knikte en sloot eventjes mijn ogen, plotseling doodmoe.

‘Goed, dan haal ik je om elf uur op. Zorg dat je beneden klaarstaat!’

Hij hield een serveerster aan en liep met haar mee om te pinnen.

‘Blijf je nog zitten?’ vroeg hij toen hij weer bij ons tafeltje was.

‘Nee,’ zei ik, ‘ik loop met je mee naar buiten.’

Hij liet me voorgaan bij de deur en klopte op mijn arm.

‘Tot overmorgen dan. Elf uur.’