Opgedragen aan Antoine Verbij (1951-2015)

Annemieke Hendriks

DE TOMAAT

EN DE BIZARRE WERELD
VAN VERS VOEDSEL

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Dit boek is mede tot stand gekomen dankzij de steun van Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, Amsterdam Institut für die Wissenschaften vom Menschen, Wenen ERSTE Stiftung, Wenen

Journalismfund.eu, Brussel

Fonds Pascal Decroos, Brussel

© 2016 Annemieke Hendriks

© 2016 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Yulia Knol

Correctie René de Graaff

Ontwerp omslag Philip Stroomberg

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Foto’s Annemieke Hendriks

Omslagfoto Getty Images

Foto auteur David Ausserhofer

Het omslag is gedrukt op Valorise, papier met vezels van restmateriaal van tomatenplanten

NUR 440, 686

E-BOOK ISBN 978 90 468 1940 1

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2016 met ISBN 978 90 468 1419 2

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1419 2 (1e druk 2016)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/annemieke-hendriks

INHOUD

Inleiding

De mythische tomaat

1 ZAAD

Jos Looije over het zaad

Eigen tomaat eerst!

Zin en onzin over haar nationale identiteit

De angst voor het rode monster

Waar is die genetisch gemodificeerde tomaat?

Het goud uit de polder

Hollands familiebedrijf tart chemieconcerns

Bloemetjes en bijtjes

Hoe doet de tomaat ‘het’?

Gevonden of uitgevonden?

Patent verwerven op tomaateigenschappen

• Marktonderzoek

Land van herkomst

EEN TUINDERSFAMILIE VEROVERT EUROPA I

‘Klein-Holland’ in de Oderbruch

Walter en Frank Schütz speuren naar Van Spronsen-erfgoed

2 KAS

Jos Looije over de kas

Een reisje langs de Niederrhein

De ruggegraat der natie bijeen

Bouwen voor de concurrentie

Wereldtomaat wenst passende behuizing

Warmte, water, licht

Overlevingspakket met bonussen

• Marktonderzoek

Seizoenen

3 TEELT

Jos en Vincent Looije over de teelt

De Glazen Stad

Het Westland als tomatenbiotoop

Waterschaarste tussen berg en zee

In Spanje tikt de tijd anders

Blootgesteld aan zon en lange schaduwen

Roemenië tussen natuur en nieuwe tijden

Het verdriet van de tuinder

Van de veiling naar de bank

• Marktonderzoek

Soorten en maten

EEN TUINDERSFAMILIE VEROVERT EUROPA II

Gevlucht naar het naoorlogse Westland

Gergely en Helga Kosdi-van Spronsen vinden een thuis

4 SCHADE

Vincent Looije over de schade

‘Duurzaam’ als dooddoener

Het meest mishandelde woord van de eeuw

De mythe van de lokale tomaat

Oostenrijk in de ban van heimwee

Grootschalig versus kleinschalig

De wetenschap, de ethiek en de aardbol

• Marktonderzoek

Regionale tomaten

5 WERK

Vincent Looije over het werk

Nog is Nederland niet verloren

Poolse reddingsbrigades gerekruteerd

Slavernij bestaat nog

Zuid-Europa’s tomatenplantages

• Marktonderzoek

Verpakt en verreisd

EEN TUINDERSFAMILIE VEROVERT EUROPA III

Telen in vaders voetsporen te Hajdúdorog

Nederlander Sandor Kosdi wil in Hongarije aarden

6 GELD

Jos Looije over het geld

Brussel als melkkoe en pispaal

EU-subsidies voor land- en tuinbouw

Een regeling op Hollandse leest

Het uitgespeelde spel van superverenigde telers

Tomaten en varkens

Pecunia, politiek en pers van Sibiu tot Den Haag

• Marktonderzoek

Prijzen

7 SMAAK

Jos en Vincent Looije over de smaak

Een Limburger tegen heel Duitsland

De Wasserbombe is hardnekkig genoeg

De tomaat als levenselixer

Zin en onzin over de ‘lycopeenbal’

De tomaat als ziektekiem

Zin en onzin over de ‘gifbal’

Nóg meer rode balletjes eten!

De consument en de Acties-Tomaat

• Marktonderzoek

Smaak

EEN TUINDERSFAMILIE VEROVERT EUROPA IV

De ondergang van de regionale tuinbouw

Waar zijn nu die Oderbruch-tomaten voor Berlijn?

8 MARKT

Vincent Looije over de markt

Veel liefs uit Moskou

De Russische importstop als uitvlucht en uitdaging

‘Food Chain Madness’

Inwisselbare tomaten kruisen elkaar op het continent

‘Geiz ist geil’

Detailhandel strijdt om gierige, gulzige koper

Hallo, daar zijn we weer!

Berlijnse reünie met Europese vooruitblik

• Marktonderzoek

Gesjoemel

Geïnterviewden

Verantwoording en dank

One fresh tomato for dinner makes us happy in space. It came up with us on Soyuz TMA-11M two weeks ago.

Astronaut Koichi Wakata in 2013 vanuit de ruimte

De tomaat is een hopeloos geval.

Maarten ’t Hart vanuit zijn moestuin

INLEIDING
DE MYTHISCHE TOMAAT

Koken is in. Moestuintjes zijn in. Verantwoord eten is nog meer in, althans in de media. Het ene na het andere boek en tv-programma verschijnt met tips over voedsel en ‘wat je er zelf aan kunt doen’. Wie probeert zijn leven met correct eten in te vullen, raakt daar behoorlijk van in de war. Over de tomaat leest de Nederlander nu eens dat het een onnatuurlijk kasproduct is, en dan weer dat hij, om de tuinders te helpen, er zo veel mogelijk van moet eten, vooral wanneer de Russen ‘ons’ er niet van afhelpen. Beide visies berusten op misverstanden. Niet verwonderlijk, want, zoals ik in dit boek duidelijk hoop te maken, de tomaat is met mythen omgeven.

Wie heeft ooit kunnen bedenken dat de Hollandse exporttomaat, die van uitheemse oorsprong is en in onze contreien alleen in de warmte onder glas gedijt, het nog eens tot nationaal product zou schoppen, ja, zelfs tot lokale trots? Wie, zoals ik, in Den Haag aan de rand van het Westland opgroeide, zag die tomatenmassa’s naast de deur nooit als een lokale specialiteit, zoals bijvoorbeeld de groene Scheveningse haring die je aan het staartje in je mond laat glijden. Tot voor kort maakte het een Hagenees ‘geen ene moer’ uit of die tomaat een paar kilometer verderop was gekweekt of in Verweggistan.

Maar nu staat een chef-kok op een foto in de krant met zo’n tomaat in zijn hand Westlandse tomatensoep aan te prijzen. Het bijschrift luidt ‘Koken van Nederlandse bodem’ en ‘Kook met het seizoen mee’. Alsof het in maart 2015, toen dit verhaal in de Volkskrant stond, tomatenseizoen was. Alsof die tomatenplanten in de Hollandse klei staan in plaats van op een laagje steenwol of kokos.

Hoeveel misleiding kan een mens verdragen? En welke mythen en misverstanden houdt hij zelf hardnekkig in stand? De Duitsers kennen de uitdrukking Tomaten auf den Augen haben. Met rode, moede ogen zie je een hoop over het hoofd. Als het over tomaten gaat laat men zich graag wat wijsmaken. Zowel de bio-industrie als de biowereld, toch elkaars tegenpolen, speelt hier graag op in. Op hun uitspraken over gezondheid, gif en genetica, duurzaamheid of inkomstenderving liften belangengroepen en bedrijven maar wat graag mee. Boude beweringen en grove generalisaties, vaak volledig facts free, strijden om media-aandacht. Die is doorgaans verzekerd: de tomaat raakt nu eenmaal de fijnste zenuw van de consument.

Zo zijn verse waren ‘uit de eigen regio’ in heel Europa de trend. De werkelijkheid op de Europese markt laat eerder het tegenovergestelde zien: de-regionalisering. Wie de schappen van zijn supermarkt of biowinkel bestudeert of op zijn lokale markt rondstruint, ziet druiven uit India liggen, appels uit Nieuw-Zeeland, tomaten uit Senegal en aardbeien uit Egypte. Tot zulke waren is de consument veroordeeld die, behalve ‘regionaal’, het hele jaar door alles wil kunnen eten, en dat zo goedkoop mogelijk. Hoe onlogisch het lijkt: verse waren uit het buitenland zijn vaak goedkoper dan die ‘van hier’. In het verhaal van de Nederlands-Duits-Hongaarse tuindersfamilie dat in dit boek is verweven, verwoordt de Oost-Duitse middenstander Frank Schütz zijn verwondering hierover: ‘Hoe kan het dat de Nederlanders hier goedkopere tomaten op de markt brengen dan wij zelf kunnen produceren?’

Daarmee is de eerste van vele paradoxen geïntroduceerd, schijnbare tegenstrijdigheden waarvan de wereld van vers voedsel is doordesemd en die het zo lastig maken erin door te dringen. Keer de redenering om, en je hebt weer een fraaie paradox: steeds meer Europese consumenten zijn bereid extra te betalen voor regionale verse waar. Wat? Voor voedsel uit de buurt méér betalen dan voor dat van ver weg? Jazeker, en wel omdat veel mensen denken dat voedsel van dichtbij het meest veilige en verse eten is – en dáárom duurder is. Daar spelen producenten en handelaren graag op in.

De tomaat en de bizarre wereld van vers voedsel gaat over Europese voedselstromen én over lokale sentimenten. Maar naar recepten voor een juiste manier van leven in verwarrende tijden zoekt men in dit boek vergeefs. Ik wil de fascinerende wereld van vers voedsel inzichtelijk maken. Dat doe ik aan de hand van de tomaat. De tomaat is de meest geliefde groente in Europa, al hoeft dat niet per se in verse vorm te zijn. In haar verschillende stadia en met al haar nukkige behoeften brengt ze gigantische inkomsten voort, zeker voor Nederlanders. (Het zal even wennen zijn: ‘de tomaat’ is vrouwelijk.)

Clevere, slimme tomaatjes uit Holland (volgens bordje) of Spanje (volgens verpakking) op de eerste rang in een Roemeense supermarkt. Voor de smaak zal het weinig uitmaken.

De tomaat is fast food. Zij is permanent in beweging, letterlijk en figuurlijk. De tomaat staat voor innovaties én gevaren in de wereld van vers voedsel. Er gebeurt zo veel rond en met de tomaat, dat je voortdurend op de rem moet trappen om alle ontwikkelingen te begrijpen. Slow journalism was het passende antwoord. Zeven, acht jaar lang heb ik de tomaat gevolgd op haar wegen door Europa, de Nederlandse exporttomaat voorop. Ik ben getuige geweest van alles wat ze op haar levenspad tegenkwam, van de wieg tot het graf, dus van het zaadje en het vruchtje tot in de supermarkt en op het bord van de koper.

De tomaat komt pas echt tot leven via de mensen die haar van productie tot consumptie bedenken, behandelen, produceren en begeleiden. Deze ‘spindoctors’ van de tomaat zijn de werkelijke hoofdrolspelers in het boek. Zij zijn onder anderen zaadveredelaars, telers, biowetenschappers, campagnemakers, kassenbouwers, lobbyisten, smaaktesters, handelaren en winkeliers. Ik sprak mensen uit elke schakel van de voedselketen, inclusief de Brusselse politiek en de Wageningse ethiek. Niet alleen Nederlanders komen aan het woord, maar ook Duitse patent- en gifdeskundigen, Oostenrijkse bio-activisten en verder landbouwbureaucraten, marktkenners, uitzendmanagers, boeren en tuinders in diverse landen, waaronder Hongarije, België, Roemenië, Spanje en Polen.

Achter in dit boek is een lijst geïnterviewden opgenomen; nog veel meer mensen sprak ik terloops, ergens in Europa. Twee van mijn gesprekspartners bleken zulke geboren vertellers dat ze een speciale plek in dit boek hebben gekregen. Elk hoofdstuk begint met de visie van Jos en/of Vincent Looije op het onderwerp in kwestie. Dat hoeft niet mijn visie te zijn. Deze tomaten telende broers combineren hun brede blik met humor en de durf om hardop te twijfelen over dilemma’s in het leven van de mens en zijn tomaat. Met ieder van hen heb ik lange, boeiende uren doorgebracht; met Jos Looije over een aantal jaren verspreid, en met de tien jaar jongere Vincent een halve week lang op zijn kwekerij in het Spaanse Murcia. Hun expertises in verschillende landen, die qua tomaat soms verschillende werelden lijken, vullen elkaar goed aan (zie uitgebreider in hoofdstuk 3, Teelt).

Mijn boek combineert verhalen met onderzoeksjournalistieke analyses, noem het verhalende onderzoeksjournalistiek. Ik heb voor een verhalende vorm gekozen en daarom feitjes en cijfers in de lopende tekst verwerkt. Een aparte plaats in dit boek heeft ‘Een tuindersfamilie verovert Europa’. In vier episoden wordt verhaald van het pioniersgeslacht Kosdi-Van Spronsen. Deze familie wordt door de woelige twintigste eeuw in Europa gevolgd, in Oost en West. Ook de ontwikkelingen op de plekken waar ze leefden en leven worden verder gevolgd. Dit verhaal plaatst de tomaat binnen een historische, geografische en sociaal-politieke context. Wie zich afvraagt of wat nu geldt, ook toen gold, en of wat voor de tomaat geldt, ook geldt voor de paprika en komkommer en wellicht zelfs voor de appel, vindt in deze kleine familiekroniek hopelijk enige antwoorden.

Mijzelf heeft dit grensoverschrijdende familieverhaal in elk geval nieuwe inzichten gebracht. Van huis uit socioloog en altijd op zoek naar oorzaken van alles wat zich voordoet, ontdekte ik via deze tuindersfamilie eens te meer hoezeer individuele keuzes en sociale omstandigheden op elkaar inwerken. De familie is niet alleen een speelbal van turbulente gebeurtenissen en ontwikkelingen. In elke generatie bracht ze pioniers voort die zelf richting wisten te geven aan hun lot, en dat deden ze zelden via de makkelijkste weg.

Van zaad tot supermarkt: introductie van de hoofdstukken

De wereldtop in groentezaad is Nederlands, al zijn veel van deze zaadveredelaars overgenomen door multinationals. Dat zaad is soms meer waard dan goud. In het hoofdstuk Zaad worden verstrekkende kwesties besproken, zoals het patenteren van eigenschappen van de tomaat (kan dat dan?) en de genetisch gemodificeerde tomaat (bestaat die dan?). Als binnenkomer wordt de etikettering van een tomaat als ‘Duits’, ‘Belgisch’ of ‘Roemeens’ gefileerd. De zaadparadox kan luiden: hoezo nationale tomaat? Let op het zaad!

Wie alleen de tomaat zelf volgt, krijgt maar een half verhaal. De Nederlandse tuinbouwtechnologie floreert mede dankzij nieuwe tomatenrassen én nieuwe kassen. In het hoofdstuk Kas treedt de ‘ruggegraat der natie’ op: de kassenbouwers. Zet ze bij elkaar in een treurig stuk Nederlands-Duits grensgebied en de verhalen komen los. Zij bouwen net zo makkelijk kassen in Duitsland als in Rusland of in de Arabische woestijn. Ziehier de kasparadox: hoe meer Nederlandse kassen in het buitenland, des te minder kans voor de Hollandse exporttomaat.

Het hoofdstuk Teelt speelt zich vooral in Nederland, Spanje en Roemenië af, drie landen die de tomatenteelt voor zeer uiteenlopende uitdagingen stelt. Nergens komen zo veel eetbare tomaten per vierkante meter van de tros als onder de handen van Nederlandse telers. De teeltparadox luidt evenwel: de teler van spotgoedkope massatomaten graaft zijn eigen graf en tegelijk dat van zijn collega’s in binnen- en buitenland.

De planeet aarde lijdt onder energieverspillende en vervuilende landbouw, het thema van het hoofdstuk Schade. De tomatenproductie heeft daarin haar aandeel, al is men hard op weg naar duurzamer productiemethoden. Nu wordt tegenwoordig werkelijk alles duurzaam genoemd. Hoe zit het nu echt met die ecologische voetafdruk van de tomaat? En is dichtbij geproduceerd echt beter voor het milieu? In Oostenrijk en Duitsland, maar zeker ook in Nederland, leidt het dilemma van groot- of kleinschaligheid tot heftige discussies. Wageningse wetenschappers bestrijden elkaar net zo hard als Weense buurtgenoten. Als vilein voorzetje een voetafdrukparadox: de hightech-tomaat kan duurzamer duurzamer zijn dan die van oma.

Zonder de internationale plukbrigades zou de tomaat nooit bij de consument terechtkomen. In het hoofdstuk Werk wordt eerst het grootschalige Hollandse uitzendwezen vanuit Polen naar het Westland gevolgd. De pluk en verpakking van een tomaat uit de glazen kas is veelal specialistisch werk, anders dan de pluk op de plantages voor de pureetomaat uit Zuid-Europa. Daar werken (illegale) immigranten nogal eens onder condities die aan slavernij doen denken. De plukparadox zou kunnen luiden: hoe minder beschermd de tomaat, des te minder beschermd de plukker.

Het Geld-hoofdstuk gaat over de (Europese) subsidiemolens en over de landbouwlobby. De richtlijnen voor de Europese tuinbouwsubsidies lijken door Nederland ingefluisterd. De goedgeorganiseerde Hollandse telercoöperaties hebben er in elk geval veel meer baat bij gehad dan de Oost-Europese telers. De vergelijking van tomaten met varkens, en van Nederland met Roemenië, geeft een fris perspectief op de geldstromen. Hoe dan ook, menig Nederlandse tomatenteler ziet de Brusselse geldkraan inmiddels als een infuus waaraan hij ligt. Vandaar de volgende paradox: hoe meer teeltsubsidie, des te slechter gaat het de tomatenbusiness.

Het hoofdstuk Smaak begint met de smakeloze tomaat. Met name in Duitsland is het imago van de Nederlandse tomaat als Wasserbombe en Plastiktomate hardnekkig, dure campagnes en betere tomatensoorten ten spijt. In dit hoofdstuk passeren amusante quasi- en halfwetenschappelijke feiten over smaak en gezondheid de revue. De zoekende consument is hier het lijdend voorwerp. Smaaktesters en marketingbedrijven storten zich op hem en lokken hem met suiker. En is bio nou wel of niet lekkerder en/of gezonder dan niet-bio? Noem het de smaakparadox: lekker zit vaak tussen de oren.

In het hoofdstuk Markt wordt de wondere wereld van de handel in verse tomaten onder de loep genomen, die van ex- en import en niet te vergeten doorvoer, groothandel en supermarkt. De tomaat doorkruist het Europese continent. In elke fase van de handel wordt verdiend, niet in de laatste plaats door Nederlanders en Vlamingen. Maar elke zwakke schakel in de keten kan funest zijn. Er liggen soms ijskoude, dus verpeste tomaten in de schappen. En welke rol speelt Poetins Rusland voor de Hollandse tomaat? De tomatenmarkt kent veel paradoxen. Een ervan luidt: hoe rijker het land, des te goedkoper de supermarktwaren.

Elk hoofdstuk besluit met een marktonderzoekje op het hoofdstukthema. Sinds jaren speur ik in supermarkten en discounts, in winkels en op markten naar allerlei kenmerken van tomaten, zoals prijs, soort en herkomst. Mijn bevindingen stammen uit heel Europa: uit Amsterdam en Berlijn, Ankara en Bredene, Athene, Wenen en Wroclaw, Riga, Satu Mare, Sarajevo, Tsjernovitsj, Vichy en Valencia, en waar ik verder maar terechtkwam.

‘Food Chain Madness’

In de jaren 2006-2009 deed ik onderzoek voor mijn vorige boek, IJzeren deuren. Zes families tussen Oost- en West-Europa (2009; oorspronkelijk in het Duits verschenen, onder de titel Unheile Heimat). Daarbij stuitte ik op een merkwaardig verschijnsel. In zonnige staten met een lange tuinbouwtraditie, zoals Hongarije en Roemenië, lagen Nederlandse tomaten en paprika’s volop in de supermarkten en zelfs op de lokale markten, en in het seizoen soms goedkoper dan de inheemse waar. Hoe armer het land, des te duurder zijn landbouwproductie: dat was de paradox die zich aandiende.

Hoe werkt deze bizarre wereld? Wat is de achterliggende logica van de voedselproductie en -handel in de nieuwe, uitgebreide Europese Unie? Mijn vragen leidden in 2011 tot de aflevering ‘De goulashsubsidie’ van het VPRO-televisieprogramma De slag om Brussel, waarvoor ik de research deed in paprikaland Hongarije. Dit tomatenproject ging eigenlijk met de paprika van start. Nader onderzoek voor een verhaal in het zomernummer over eten van De Groene Amsterdammer van dat jaar, getiteld ‘Overal die rode exportkraker’, leverde antwoorden op en nóg meer vragen. De paprika werd de tomaat, een groente waar nog veel meer verhalen aan vastzitten. Zo werd dit boek geboren.

Ongelimiteerde stromen vers voedsel doorkruisen Europa. De tomaat is een fraai symbool van deze werkelijkheid. Opvallend is dat de grootste stroom tomaten van west naar oost en van noord naar zuid gaat, en niet andersom. ‘De natuur’ speelt dus geen al te grote rol. Soms kruisen inwisselbare tomaten elkaar ergens midden in Europa. En Nederland is, bij dit schrijven, de grootste tomatenexporteur ter wereld. Genoeg andere landen produceren veel meer tomaten dan Nederland doet. Maar daar eet men ze vooral zelf op of men voert ze als pulp uit, wat niet als tomatenuitvoer telt. Nederland dankt zijn wereldrecord aan de handel, inclusief de import van tomaten; een bijzonder verhaal.

‘Tomato? Tomahto? Food Chain Madness’, onder deze titel, vrij naar Fred Astaires Gershwin-hit, trad ik in 2013 met ‘mijn tomaten’ op bij TEDx Vienna, in de Weense Volksoper. Het TED-thema was Unlimited, zeg maar ‘onbegrensd’. Onder de medesprekers bevonden zich landgenoot Mark Post, die een hamburger uit cellen heeft opgekweekt, en Auma Obama, Baracks halfzuster, die grenzeloze mogelijkheden voor jonge Afrikanen wil creëren. Het orkest dat de TED-Talks opluisterde, was op mijn thema toegesneden: het Gemüse-Orchester, dat verse groenten bespeelt.

‘Food Chain Madness’ is een aardige omschrijving van de tomatenbusiness. In Wenen wilden twaalfhonderd veelal jonge TED-idealisten een dag lang behapbare (en hapklare) oplossingen horen tegen de verloedering van de wereld. In mijn geval verwachtte men wapens aangereikt te krijgen om de ‘gekte van de voedselketen’ te stoppen. Daarin heb ik de toehoorders niet kunnen en willen bevredigen. En dat doe ik in dit boek evenmin. Ik klaag niet aan, ik beschrijf. Als er al van een ‘tomatenprobleem’ of ‘probleemtomaat’ kan worden gesproken, valt er genoeg te twisten over wat dat probleem dan is, en voor wie. Mijn perspectief is ‘wisselend Europees’. Ik probeer in de huid van diverse betrokkenen te kruipen, waar dan ook. De tomatenbusiness kent geen grenzen, maar tussen zaad en bord zijn er winnaars en verliezers.

Mijn jarenlange research naar de tomaat was een geweldige ervaring. Met één dieptepunt: de tomatensmijtorgie Tomatina in het Spaanse Buñol, bij Valencia. In de speelfilm We Need to Talk about Kevin deint een reisjournaliste in Buñol mee op golven tomatensmurrie. Voor een dergelijke overgave moet je zwaar depressief zijn, wat Tilda Swinton ook was in haar rol van journaliste annex moeder van een bloeddorstig monster. Maar anders word je dat wel, in Buñol. Elk jaar verandert het stadje op een nazomerdag, als het oogstseizoen begint, in een ware tomatenhel. De Egyptische salafistengroep die onlangs verkondigde dat de tomaat door moslims moet worden gemeden omdat zij een christelijk symbool zou zijn, beroept zich op het kruis dat in een opengesneden tomaat te zien zou zijn. Maar het Tomatina-festival zou een veel beter argument zijn om tomaten te mijden.

In 2012 lagen daar veertigduizend toeristen van over de hele wereld samengeperst op een pleintje, lijf aan lijf, veel hete uren achtereen en zonder enige ontsnappingsmogelijkheid. Het devies was moed indrinken en wachten tot de vrachtwagens met honderd, tweehonderd ton overrijpe tomaten kwamen aansluipen om deze in de mensenmassa te ontladen. Met moeizaam manoeuvreren wisten de Spaanse chauffeurs een bloedbad te voorkomen, of misschien leek dat maar zo. Mensen en tomaten vormden al gauw één grote rode smurrie.

Tomatensmijtfeest Tomatina te Buñol, Spanje (met schaduw van de auteur, op veilige afstand).

Ternauwernood wist ik deze apocalyps te ontvluchten, achter een BBC-camerateam aan dat zich in een EHBO-post op eenhoog wist te verschansen, met uitzicht op dat slagveld vol halfnaakte rode lijven in trance. Om voor één keer toch de moralist uit te hangen: aan de tomatenbusiness zijn wel degelijk grenzen te stellen.

1

ZAAD

Jos Looije, tomatenkweker in het Westland:

‘De meeste macht in de kasgroenteketen zit bij de producent van het zaad en bij de supermarkt. Dus bij het begin en bij het eind van, in mijn geval, de tomaat. Ik ben geen machtsdenker, ik hoop tenminste niet dat je me zo ervaren hebt. Toch ben ik, naast het kweken van tomaten, met anderen een zaadveredelingsbedrijf begonnen. We hebben zelfs een Chinese partner. In China willen ze graag met ons Nederlanders samenwerken, want wij hebben veel kennis van zaad in huis. Voor mij is het een uitdaging, een zoektocht naar mooie nieuwe tomaatjes. Ooit ontwikkelen we wellicht een paar verkoopbare rassen. Het verbeteren van zaad is een langdurig, kostbaar en kennisintensief verhaal. Het kan best vijf jaar duren voordat er iets bruikbaars uit komt.

Eigenlijk is rassen maken een combinatie van vakmanschap, wetenschap en kunstenaarschap. Het is met die ontwikkelde rassen net als met de schilderijen van Rembrandt: ze zijn niet allemaal even mooi en even aansprekend. Een goede veredelaar kan dat onderscheid maken, die ziet in het zaad wat echt van belang is. Tegenwoordig heeft hij de mogelijkheid om te kijken wat er in het DNA zit. Zo kan hij bijvoorbeeld sneller bepalen of het bepaalde resistenties bevat of niet. Veredelen is geworden tot een chemisch proces, maar het principe is nog steeds klassiek. Je doet het met wat de natuur gemaakt heeft, en wat de natuur ook zelf doet.

Monsanto en andere biochemische multinationals die in zaad doen: ik vind dat een heel lastig verhaal. Monsanto leeft van zijn genetisch gemodificeerde gewassen, die dus niet op klassieke wijze zijn veredeld, en van zijn patenten. Wat het eerste punt betreft: kijk, wij gebruiken ook DNA-technieken om te kunnen bepalen of in een zaadje een bepaalde resistentie aanwezig is. Ik vind het alleen over de grens wanneer je erfelijk materiaal gaat verplaatsen van het ene organisme in het andere, als de natuur dat zelf niet zou doen. Je kunt er natuurlijk over discussiëren wanneer dat het geval is. Als je binnen de soort “tomaat” blijft, mag het dan bijvoorbeeld wel? Maar ik vind het heel moeilijk, die afbakening.

Nee, dat heeft niks te maken met schuld en zonde en vergeving door het kruis van Jezus en zo. Dat ben ik wel kwijtgeraakt. Maar ik moet eerlijk zeggen, het thema houdt me erg bezig. Wie of wat het geheel ook heeft geschapen, je hebt er als mens verantwoordelijkheid voor. Tussen de verse tomaten die in Europa worden gegeten, zitten overigens geen genetisch gemodificeerde. Van sauzen weet ik het niet voor honderd procent zeker, maar van vers geconsumeerde tomaten wel. Daar zit niet één gemodificeerd exemplaar bij. Ja, daarover bestaan nogal wat angsten en misverstanden.

Het andere principiële punt bij zaadveredeling is dat van het octrooi, de patentering. Tegenwoordig kun je een patent verkrijgen op iets wat de natuur kan maken en wat de mens alleen maar heeft versneld. Daar heb ik wel moeite mee. Kijk, de techniek en de machines die je erbij gebruikt mag je van mij best patenteren. Dat is een stukje menselijke creativiteit. Maar vaak zitten die twee, de natuur en de mens, zo dicht bij elkaar dat het ook hierbij moeilijk is een harde grens te trekken.

Nederland heeft in groentezaden een heel lange geschiedenis. Wij zijn wereldleiders op dit gebied. Een topbedrijf als Rijk Zwaan, een zelfstandig familiebedrijf, wil natuurlijk geld verdienen, maar er wordt daar wel nagedacht over zulke principiële zaken als waar wij het nu over hebben. Er zijn nog wel een paar van die zelfstandige Hollandse bedrijven in groentezaad over. Maar de meeste zijn door Monsanto en Syngenta opgekocht.

Kijk, ik ben met mijn vrouw in Thailand geweest, in het grensgebied met Birma, Myanmar. Iemand daar vertelde ons dat dit gebied vóór de Tweede Wereldoorlog oerwoud was. In de oorlog hebben ze alle bomen gekapt omdat er veel hout nodig was. Nou ja, dat kan gebeuren. Daarna ging men er tomaten en andere groenten en fruit telen voor de mensen in Bangkok, de Thaise hoofdstad.

Maar nou komt het. In Amerika ging men ethanol als biobrandstof ontwikkelen. Daarvoor kun je het beste mais telen. Monsanto is heel groot in mais. Sinds een jaar of wat zit deze multinational in dat Thaise gebied en laat de boeren mais telen. In het eerste jaar verdienden de boeren er dik aan, meer dan aan de gewone groenteteelt. In het tweede jaar werd dat al minder. Ik heb daar velden gezien waar voor het vijfde opeenvolgende jaar mais werd geteeld. De grond was in een grijze, dorre, dooie toestand veranderd.

Eigenlijk weet een boer dat wel: als je jaar in, jaar uit mais teelt, put je de grond uit. Ja, dat is waarschijnlijk ook nog genetisch gemodificeerde mais, maar daar gaat het me hier niet om. Mais is sowieso een ellendig gewas. Dan denk ik: jeetje nog aan toe. Voor wat biodiesel is een heel tuinbouwgebied in Thailand kapotgemaakt, voor Monsanto, voor Amerika. Nee, dat is niet mijn wereld.

Het doet mij weleens een beetje verdriet dat zo weinig jonge mensen nog op de barricaden willen voor idealen. Als je jong bent, moet je een beetje doorschieten in idealisme. Als je ouder wordt ga je vanzelf wel relativeren. Ik heb in mijn jonge jaren ook gestreden voor principiële zaken, op ledenvergaderingen van de tuinbouwcoöperaties en zo. Er gebeuren dingen in de wereld, zeker op het gebied van voedsel, waar met name jonge mensen eigenlijk tegen in opstand zouden moeten komen. Ze moeten meer bereid zijn risico’s te nemen. Zoals die mensen van Greenpeace bijvoorbeeld doen; voor hen heb ik diep respect.’

EIGEN TOMAAT EERST!

ZIN EN ONZIN OVER HAAR NATIONALE IDENTITEIT

Een Berlijnse vriendin zweert bij Duitse groenten en fruit. Ze neemt ook altijd iets vers mee wanneer ze op bezoek komt, en zegt er dan uitdrukkelijk bij: ‘Echt uit Duitsland, Annemieke!’ Wanneer het om aardbeien van het seizoen gaat, is het smaakverschil met die uit Egypte, die de rest van het jaar verkrijgbaar zijn, inderdaad opvallend. Maar waarom zouden Hollandse aardbeien minder smaken dan Duitse? Ook wanneer je die in Duitsland eet zou dat geen invloed mogen hebben op de smaak: ze zijn binnen een paar uur op bestemming in Berlijn, sneller dan producten die vanuit Beieren moeten komen.

Waarom is onze Berlijnse vriendin zo verknocht aan Duitse groenten en fruit? Als bijna tachtigjarige ex-burger van de DDR met een brede blik op de wereld kan ze niet worden verdacht van overdreven Duits patriottisme. En de vele kosmopolitische Oostenrijkers die ik in Wenen trof toen ik daar enige maanden aan dit boek werkte, hadden zelfs bijna een hekel aan hun land – typisch modern Weens. Niettemin verzekerden ze me bijna zonder uitzondering: ‘Wij eten alleen Oostenrijkse tomaten!’ Ook nadat ik het bestaan van genetisch gemanipuleerd Hollands tomatenzaad, dat in Wenen alom wordt gevreesd, naar het rijk der fabelen had verwezen, bleven de meesten bij hun opvatting.

De nationale tomaat is in. Met name Duitse en andere Midden- en Oost-Europese consumenten, maar bijvoorbeeld ook de Britten, zweren bij hun ‘eigen’ tomaat, liefst naast de deur geproduceerd. De nationale glorie in verschillende staten van het voormalige Oostblok is de roze tomaat. De Polen noemen hun roze tomaat de traditioneel Poolse. De Roemenen koesteren haar als typisch Roemeense tomaat en vrezen voor haar voortbestaan. Men fluisterde mij in Roemenië toe dat ze illegaal nog in de achtertuin worden gekweekt. De mythe is wijdverbreid dat de Europese Unie de teelt van de Roemeense tomaat heeft verboden. De EU zou een soort reinheidsvoorschrift eisen, vergelijkbaar met het Reinheitsgebot dat de Duitsers kennen voor hun bier, zo vertelt men in Roemenië gretig. Daarmee zou de Roemeense tomaat het afleggen tegen de westerse exporttomaat.

Deze Roemeense mythe, die de complexe Europese markt tot een samenzwering versimpelt, valt echter in het niet bij de mythe die in heel Europa wijdverbreid is: dat er zoiets als een nationale tomaat bestaat: een Roemeense, een Oostenrijkse, een Duitse. Alleen de nuchtere Nederlanders en Vlamingen zal het een zorg zijn. Zij maken alle mogelijke tomaten en geven ze juist exotische namen. Neem de genoemde roze tomaat, die meerdere Oostbloklanden als de hunne claimen. Een van de weinige kwekers die ze in West-Europa produceren is de Vlaming Piet De Schepper. In Nevele bij Gent toont hij trots zijn grote roze tomaten. Hij betitelt ze niet als ‘Pools’ of ‘Roemeens’, maar als ‘Japans’ of ‘Aziatisch’. Want ook in die contreien zijn ze zeer in trek. In West-Europa niet, daar moet een tomaat rood zijn. Al gaat men voor een keertje graag op een spannend ander kleurtje over.

‘De geschikte roze tomaat voor ons klimaat vond ik bij De Ruiter Seeds’, vertelt De Schepper. ‘Ze is van het ras tomimaru mucho en heet Sweet Pink.’ Niet toevallig hebben De Schepper en zijn zakenpartner jarenlang bij De Ruiter Seeds gewerkt. Hun Japans-Vlaamse tomaat is dus van Nederlands zaad, of eigenlijk van multinationaal zaad, want De Ruiter Seeds maakt deel uit van het Monsanto-concern.

In 2010 meldde Plant Research International, een onderdeel van de Wageningse universiteit, de ontdekking van het gen waarmee je roze tomaten maakt. ‘Veredelingsbedrijven hebben veel belangstelling voor dit gen om daarmee de Chinese en Japanse markt te veroveren’, zo liet het persbericht weten.

‘Maar roze tomaten zijn vooralsnog geen verkooptoppers’, nuanceert Jörg Werner. Hij is het Duitse hoofd Ketenzaken van De Ruiters concurrent Rijk Zwaan. Ook deze zaadveredelaar heeft enige roze rassen in het assortiment, waarmee men zich onder meer op de Poolse en Japanse markt richt. ‘Rijk Zwaan is overal lokaal georganiseerd’, vertelt Werner. ‘Niet alleen in Polen zitten we dicht op de groenteproducenten. We proberen gezamenlijk van alles uit.’

Piet De Schepper met zijn roze ‘Vlaamse’ tomaten, Nevele, België.

Maar is dat zaaizaad nog Pools? En verschilt het van het zaad voor een typisch Roemeense roze tomaat? Jörg Werner legt de paradoxen op de zadenmarkt graag uit. ‘Geen van de grote tien zadenhuizen heeft voor alle oude rassen een eigentijds equivalent. Kijk, er zijn twintigduizend tomatensoorten op de wereld. De meeste daarvan zijn gedurende eeuwen aan de lokale omstandigheden aangepast. Maar voor een hightech productiewijze zijn ze niet geschikt.’ Je moet als het ware eigenschappen van oude rassen terugkruisen in een modern jasje.

Een tomaat maken kost veel tijd en geld, zegt Werner, ook al is het tomatengenoom nu in kaart gebracht. ‘We moeten dus keuzes maken, en volgen dan trends. We bieden bijvoorbeeld graag een coeur de boeuf of Ochsenherz aan, die ook in Roemenië als inima de bou zeer geliefd is.’ Let wel, dit is hightech-zaad, voegt hij toe. ‘Het is niet zo geschikt voor de achtertuin. En het is relatief duur.’

Rijk Zwaans zaad voor roze tomaten is van Nederlandse makelij. Het kan wel mede zijn geïnspireerd op eigenschappen die in Polen of Roemenië speciaal worden gewaardeerd. Werner stelt gerust: ‘Op kleine schaal zal in het voormalige Oostblok ook de traditionele roze tomaat wel overleven, die nog op eeuwenoude wijze wordt geteeld. Die tomaat zal het tot de specialiteitenrestaurants brengen, zoals ook in het Westen oude groenten opnieuw in trek komen. Alleen blijft het een typisch seizoensproduct.’

Wat is hier eigenlijk traditioneel? Op dat begrip valt veel af te dingen. Al in het communistische Roemenië stamden de bulktomaten die op de grote staatsboerderijen werden geproduceerd voornamelijk van Nederlands zaad. In 1975 berichtte het vakblad Groenten en Fruit dat de Nederlandse tomatenrassen die in Roemenië zo gretig werden geteeld vanwege de hoge opbrengst, vatbaar waren voor allerlei plantenziekten. Ze pasten niet zo goed bij klimaat en productiewijze aldaar. De zaadinstituten van de staat probeerden de rassen wel beter geschikt te maken voor de regionale omstandigheden. Maar na de revolutie van 1989 werden die zaadinstituten te gronde gericht. Al gauw kwamen echter nieuwe Nederlandse en andere rassen op de markt. Piet Duijndam, die als gepensioneerde teler begin jaren negentig naar Roemenië ging om er over de glastuinbouw te adviseren, zag daar nogal wat ‘overschotten van de Nederlandse zaadbedrijven, die er goedkoop werden verkocht’.

Waar was die legendarische roze Roemeense tomaat dan? Die werd altijd in de privétuin gekweekt. Maar ook daarin kwam de klad na de ondergang van het communisme. ‘Je krijgt de zaden gewoon niet meer’, vertelde een hoge landbouwfunctionaris in 2012. Hij herinnerde zich die roze tomaten uit oma’s tuin als ‘de lekkerste ooit’. Hij keek diep treurig. Met reinheidsvoorschriften of andere regelgeving van de Europese Unie heeft deze raadselachtige zaadverdwijning echter niets te maken, gaf hij toe. Zaden blijven gewoon niet eeuwig goed. En oma’s kleinkinderen telen geen tomaten meer, zij kopen ze in de supermarkt. Bovendien zijn de wat grotere tomatenboeren veelal op de moderne soorten van Rijk Zwaan en collega’s overgestapt, die resistenter en beter houdbaar zijn – kortom, die meer opleveren.

Terug naar de kas van Piet De Schepper, die roze tomaten van Nederlands, nu multinationaal zaad teelt. Die kas staat toevallig in België. Zo’n kas kan, met eenzelfde inrichting en technologie, overal staan. De tomaat wil te onzent immers niet best groeien onder de blote hemel. Maar wat bepaalt nu de nationale identiteit van De Scheppers tomaten?

Wat maakt een tomaat tot een Belgische, Nederlandse (Duitse, Spaanse, Roemeense)? Het is een van de vele vragen die ik in de loop van dit project aan Leo Welschen heb voorgelegd. Welschen was tot aan zijn pensioen in 2013 bestuurssecretaris van handelsplatform Frugi Venta. ‘Het juridische antwoord op die vraag’, antwoordde Welschen, ‘luidt dat een Nederlandse tomaat op Nederlands grondgebied is geteeld, een Belgische in België, en ga zo maar door. Zo hanteert de Europese Unie het herkomstprincipe.’

Het land van oorsprong waarop Leo Welschen doelde, betreft die vers geoogste consumptietomaat van nu. Iets heel anders is de oorsprong van de Solanum lycopersicum, de telg van de nachtschadefamilie met het rood kleurende lycopeen: de tomatenplant. Haar wilde voorouder Solanum pimpinellifolium heeft een kleine eeuwigheid lang alleen in Amerika gedijd, in een breed gebied rond de evenaar. Men at er de kleine bessen van. Inmiddels is die wilde plant vrij zeldzaam. Vijf eeuwen geleden werd ze als sierplant door Europese zeevaarders meegebracht. In Europa was bekend dat nachtschades giftig konden zijn. Ook de verwante aardappel werd lang gewantrouwd. N.B.: de PotaTom of TomTato, een geinig nieuwigheidje waarbij de familieleden aardappel en tomaat samen aan één plant groeien, kon gewoon met klassieke veredelingstechnieken worden uitgedokterd.

Pas halverwege de achttiende eeuw ontdekte Zuid-Europa de culinaire waarde van de goudgelige vruchtjes. Zij het vooreerst op zeer bescheiden schaal. Die pomo d’oro, het goudappeltje, werd bijvoorbeeld pas in de twintigste eeuw, na nog eens honderd jaar van kruisen en selecteren groter en roder geworden, in Italië op grote schaal geteeld. Dit is heus niet veel eerder dan in noordelijker Europa. Niet vanuit Italië, maar vanuit Californië was de tomaat al een halve eeuw eerder aan haar mondiale succes begonnen. Het idee ‘tomaat’ was zogezegd naar Amerika geremigreerd, samen met de Italiaanse emigranten, en maakte daar prompt furore als ketchup. In die hoedanigheid stak ze opnieuw de oceanen over om de rest van de wereld te veroveren. Historisch gezien zou je de tomaat, als ze al een paspoort nodig heeft, een wereldpaspoort moeten uitreiken.

Maar tegenwoordig staat op of bij elke bak tomaten, van de supermarkt in Engeland tot de lokale markt ergens diep in Kroatië, verplicht vermeld wat hun oorsprongsland is volgens die aanvechtbare EU-definitie. Toegegeven, de EU moest rond de laatste eeuwwisseling wel iets over de herkomst vastleggen. Want met name in de Hollandse handel werd gesjoemeld. Menigeen verkocht de exporttomaat uit het Westland voor een Duitse, omdat die bij de oosterburen meer opbracht.

Je kunt de nationale identiteit van een tomaat namelijk niet ruiken, zien of proeven, al menen sommige consumenten van wel. Zelfs met ‘modern isotopenonderzoek’ valt de herkomst van tomaten niet te achterhalen, berichtte de tuinbouwwebsite GFactueel in 2014. De aanleiding voor dit onderzoek was ook weer allerlei ‘herkomstfraude’. ‘Met name bij lage tomatenprijzen in Nederland’, zo berichtte GFactueel, ‘zou de verleiding groot zijn deze te verkopen als Britse’. Maar het bleek niet mogelijk om met deze geavanceerde methode in het laboratorium Britse van Nederlandse tomaten te onderscheiden. Ook werden Spaanse tomaten abusievelijk voor Engelse aangezien, terwijl de teeltomstandigheden nogal verschillen.

Wanneer je louter afgaat op intrinsieke eigenschappen kun je dus niet spreken van zoiets als een Britse of Spaanse tomaat. Daarom had de EU formele criteria nodig om de oorsprong van een tomaat te bepalen. Maar neem alleen het begrip ‘grondgebied’. ‘Grond’ komt er in de eigentijdse kassen niet meer aan te pas, behalve voor biotomaten. De meeste andere tomaten groeien op een onderlaag van steenwol of kokos die van over de hele wereld kan komen. Is dan wellicht de herkomst van de stekjes bepalend voor de nationale identiteit van de tomaat? In dat geval zouden overal in Europa Nederlandse tomaten worden geproduceerd, want veel stekjes worden bij speciale bedrijven in Nederland opgekweekt.

Leo Welschen vond het een grappige vraag. ‘Het antwoord is eenvoudig. De aanduiding van het land van oorsprong betreft de vrucht die we consumeren en niet het plantje.’ Dan moet de laatste troef maar worden uitgespeeld: het zaad. De oorsprong van een tomaat zou toch haar nationale identiteit moeten bepalen? Het antwoord valt te raden. Welschen: ‘Nee, het zaad speelt geen rol bij de herkomstbepaling.’

Nam de Europese Unie het zaad als criterium voor het oorsprongsland van een tomaat, dan won de Nederlandse tomaat het wederom. Maar een tomaat die in Roemenië is geteeld is formeel een Roemeense tomaat. Het Belgische keurmerk Flandria laat de ‘Italiaanse’ mini-san marzano telen. Zaadveredelaars als Rijk Zwaan en De Ruiter Seeds (Monsanto) hebben zo’n mini-san marzano in het assortiment. Toch heet deze Italiaanse tomaat van Hollands zaad een Belgische tomaat, want ze is geteeld in België.

Filosofisch gezien blijft de vraag wat een tomaat tot een tomaat maakt. En daarmee de vraag naar haar wáre nationale identiteit. Je kunt hieraan een heel nature/nurture-debat ophangen. Is zij wie zij is door het zaad waaruit zij voortkomt of door het stekje waaruit zij opbloeit? Of door de herkomst van de voeding die dat plantje krijgt? Wordt haar landsaard misschien bepaald door de energiebron die haar warmte geeft? Of door de herkomst van de plukkershanden die haar op haar sterfbed leggen?

Tussen geboorte en dood van de tomaat ligt een hele reeks handelingen waarin verschillende Europese staten hun aandeel kunnen hebben. Zo kan het geschieden dat je in het Duitse Sleeswijk-Holstein in een splinternieuwe tomatenkas staat. Op de vraag of daar nu Duitse tomaten werden geteeld, antwoordde de verkoopleider verbaasd: ‘Vanzelfsprekend. Die tomaten groeien immers op Duitse grond. Nou ja, op steenwol dan, maar die steenwol komt toevallig wel uit Duitsland. En de Duitse zon beschijnt ze, nietwaar?’

Gelukkig is de aimabele verkoopleider in voor een wat filosofischer benadering van de vraag. ‘Tja, wat is er nu typisch Duits aan deze tomaten... Het zaad komt uit Nederland, wij krijgen de stekjes daarvan. Ook de kas is, met alles erop en eraan tot en met de sorteer- en verpakkingstechnologie, van Nederlandse makelij. De Power Bee-wagentjes die je ziet rondrijden zijn Vlaams, de goede insecten die we hier laten vliegen zijn weer Nederlands... Nou ja, eigenlijk is alleen het ongedierte in de kas echt Duits.’

Het begin van het volgende hoofdstuk, Kas, speelt zich af in het Duits-Nederlandse grensgebied. Grote woorden over grensoverschrijdend kassen bouwen en dito tomaten telen stuiten er op de weerbarstige werkelijkheid. In de regio Venlo zou menigeen graag het Duitse keurmerk van het aangrenzende Niederrhein-gebied voor zijn tomaten verwerven. Want ‘Duitse’ tomaten leveren nog steeds veel meer op dan naar Duitsland geëxporteerde, al komen ze uit het nabije Venlo. Maar een tomaat uit de regio Venlo zal nog wel heel lang een Nederlandse tomaat blijven heten.