Bernard Hinault

Andere boeken van William Fotheringham:

Put Me Back on My Bike: In Search of Tom Simpson Roule Britannia: Great Britain and the Tour de France Fallen Angel: The Passion of Fausto Coppi Cyclopedia: It’s All About the Bike 100 jaar wielrennen: de Tour, Giro, Vuelta en de klassiekers Fotheringham’s Sporting Trivia Fotheringham’s Sporting Trivia: The Greatest Sporting Trivia Book Ever II

Merckx: Half mens, half fiets Racing Hard: 20 Tumultuous Years in Cycling

WILLIAM FOTHERINGHAM

BERNARD HINAULT

DE RENNER – ZIJN TEGENSTANDERS – ZIJN OPVOLGERS

Vertaling Aad Janssen & Joost Corver

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Voor Alex Walker, Robert Vogt
en zijn inmiddels overleden vrouw Ginette,
voor die geweldige zomer van 1984.

Oorspronkelijke titel Bernard Hinault. And the Fall and Rise of French Cycling. Yellow Jersey Press, A Penguin Random House Company, Londen

© William Fotheringham 2015

© Nederlandse vertaling Aad Janssen & Joost Corver /

Nieuw Amsterdam Uitgevers 2015

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Pankra

Foto omslag © L’Equipe/Presse Sport

NUR 480

ISBN 978 90 468 1960 9

www.nieuwamsterdam.nl/williamfotheringham

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met ISBN 978 90 468 1959 3

‘Mol wilde al heel lang een keer kennismaken met Das.

Die leek naar wat hij gehoord had een erg belangrijk personage.’

- Kenneth Grahame, De wind in de wilgen

Inhoud

  1    De Das in een val

  2    Op het randje

  3    De Bretonse jongen

  4    De regels aan je laars lappen: opkomst en ondergang

  5    Wandelend naar de top

  6    Het systeem-Guimard

  7    Meesterstukken

  8    Das

  9    De breuk

10    Geen cadeaus

11    Un Bernard peut en cacher un autre - Let op, er kan nog een Bernard komen

12    De killer en de fijne jongen

13    Kop of munt, ik win of jij verliest

14    Dit is niet au revoir, dit is vaarwel

15    Wedergeboorte

Appendix 1: Bernard Hinault. Belangrijkste uitslagen

Appendix 2: Franse Tourprestaties na het tijdperk-Hinault

Appendix 3: Dopingverdenkingen Franse renners 1999-2012

Appendix 4: De groten van het Bretonse wielrennen

Bibliografie

Illustratieverantwoording

Dankwoord

Register

1

De Das in een val

‘Alles wat je doet is een constante uitdaging. Je moet zorgen dat je de zaak steeds onder controle hebt, maar doen alsof het een spelletje is.’

– Bernard Hinault

Bernard Hinault zat klem. Hij was vastgepind in de bijrijdersstoel van een auto in een achterafstraatje van het Normandische plaatsje Lisieux en kon geen kant op. De deur ging niet open; het publiek dromde te dicht om de auto. Het raampje omlaagdraaien was ook geen optie; er stonden te veel mensen met hun lijf tegenaan gedrukt. Het was een milde zomeravond, de zon was aan het ondergaan, de supporters waren in groten getale opgekomen en ze hadden al een flinke tijd staan wachten. Jong en oud, mannen en vrouwen, ze wilden allemaal een glimp van hem opvangen, hem aanraken, hem om een handtekening vragen.

Hinault was modieus laat komen opdagen voor het criterium van Lisieux op 23 juli 1985 en de menigte was in de loop van de avond steeds verder uitgedijd in afwachting van zijn komst. De toeschouwers waren op zoek gegaan naar de beste plekken langs het parcours en waren toen als door een magneet aangetrokken samengestroomd op de stoep voor het gebouw waar de renners zich zouden omkleden. De oploop was begrijpelijk. Twee dagen eerder had Hinault voor de vijfde keer de Ronde van Frankrijk gewonnen, waarmee hij het record van Eddy Merckx en Jacques Anquetil had geëvenaard. En hier was hij, in levenden lijve.

Ik weet niet meer hoe Hinault uiteindelijk de auto uit is gekomen en de deur van de kleedkamer heeft bereikt. Wat ik nog wel weet is dat hij volgens het scenario enige dasachtige agressie had moeten tonen – op zijn minst een grauw, misschien wel een uithaal met een klauw – maar dat daar geen sprake van was. Hij bleef rustig zitten wachten tot de organisatoren een paar sterke mannen hadden opgetrommeld die ervoor konden zorgen dat hij de ruimte kreeg om uit te stappen. Hij zag er iel uit – hij is een van die renners die óp de fiets indrukwekkender ogen dan ernáást – en zoals te verwachten was kwam hij enigszins vermoeid over. Hij won niet. Dat voorrecht was voor de man uit de streek, Thierry Marie, een eerstejaarsprof die net zijn Tourdebuut had gemaakt.

Ik stond niet in de meute rondom de auto met de man in de gele trui. Ironisch genoeg was ik niet gekomen voor Hinault. Het viel niet te ontkennen dat er in de dramatische Tour van 1985 geschiedenis was geschreven, maar voor een grote groep toeschouwers ging het hier om lokalere belangen. Samen met andere leden van de Étoile Sportive Livarotaise – een vereniging uit een vijftien kilometer zuidelijker gelegen dorp, dat bekendstond om zijn kaas en cider – kwam ik naar Thierry kijken, die een jaar eerder nog onze clubgenoot was geweest. Thierry was een van de drie Livarotais in het hoofdnummer van die avond. De andere twee waren François Lemarchand, nog een eerstejaarsprof die net de Tour had uitgereden, en Alain Percy, een amateur van de eerste categorie die was geselecteerd voor de regionale ploeg van Normandië. Zij waren de jongens met wie we trainden, stoere verhalen uitwisselden en grappen uithaalden. Zij waren onze toegang tot het domein van Hinault en co. Daarmee was de Das veel minder dan de spreekwoordelijke zes stappen van ons verwijderd.

Wij behoorden ook tot het wereldje dat in de naoorlogse tijd Hinault, Maurice Le Guilloux, Vincent Barteau, Laurent Fignon en talloze andere Franse profs had voortgebracht. In die wereld werden elk weekend tientallen koersen betwist, en ook nog een flink aantal doordeweeks. Er waren perioden in het jaar waarin bijna elk afgelegen dorp of klein gehucht in Normandië en Bretagne zijn eigen Prix du Comité des Fêtes of Prix du Cyclisme had. Sommige plaatsen hadden er wel twee of drie per zomer. Hinault en de anderen naar wie we kwamen kijken waren allemaal in dat soort koersen begonnen. Ze waren opgeklommen naar grotere evenementen, regionale semiklassiekers die met veel trots werden georganiseerd door clubs als de onze, en vandaar door naar de hoogste regionen. Zo waren we hiermee verbonden. Voor Livarot, een club uit een kleine plaats ver op het Franse platteland, was het een onwaarschijnlijke prestatie om twee renners in de Tour te hebben – althans sinds er in de jaren vijftig een eind was gekomen aan de regionale ploegen. Het was net zoiets als een finale van de FA Cup waarin twee spelers staan opgesteld die afkomstig zijn van een klein amateurclubje uit de provincie. Voor onze ploegleider, Robert Vogt, was dit bijna het hoogst bereikbare.

De criteriums na de Tour zijn er – waren er – om je de kans te geven je helden in het echt te zien. Dat voegt een extra, persoonlijke dimensie toe aan de foto’s en de verhalen. Hinault had een sleutelrol gespeeld in mijn wielerleven sinds dat in 1978 van start was gegaan en hier was hij dan, eerst klem in een auto, daarna opgaand in de menigte en vervolgens voorbijzoevend in een hogesnelheidslint tegen de achtergrond van de ondergaande zon. Hinaults golvende haar, borstelige wenkbrauwen en ontblote tanden hadden het omslag gesierd van menig nummer van de Miroir du Cyclisme, het blad dat ik als tiener had verslonden. Ik ging zo op in zijn wereld dat de natuurkundeleraar een krijtje tegen me aan moest gooien om me weer terug te brengen in het land van vergelijkingen en bunsenbranders. Mijn inmiddels overleden vader en ik luisterden naar de etappekoersen en klassiekers waar Hinault in schitterde via Franse radiozenders met commentaar van Jean-René Godart en Jean-Paul Brouchon.

Ik was geen fanatieke supporter van Hinault, ondanks zijn onbetwiste status als de beste renner van dat moment. Wat me aantrok in de wielersport was het heerlijke clandestiene gevoel dat erbij hoorde: de ontdekking van een cultuur waar maar weinig mensen van wisten of belang in stelden, waar je werd rondgeleid in een taal die maar weinig mensen spraken en via media waar je niet gemakkelijk toegang toe had. De bladen moesten worden gekocht in een winkel in Soho, de radio moest op het juiste tijdstip op de juiste zender worden afgestemd. Maar Hinault verscheen altijd op de memorabele momenten, en de schaarste van die momenten maakte ze des te bijzonderder.

Bij een schooluitwisseling in Bretagne in de paasvakantie van 1979 zeurde ik bij mijn gastgezin net zo lang tot ze me naar Parijs-Roubaix en Luik-Bastenaken-Luik lieten kijken, waar Hinault een van de machteloze achtervolgers was op de ongenaakbare Didi Thurau. Later dat jaar wist ik een radio te bemachtigen om het verslag van de aankomst op de Ballon d’Alsace te kunnen horen – Hinaults heroische, inmiddels vrijwel vergeten duel met Joop Zoetemelk – terwijl ik met mijn klas zat te picknicken op een heuvel in Devon tijdens een uitje bij het tegenbezoek van de Franse uitwisselingsklas. Hinaults gewonnen WK in Sallanches in 1980 had ik bekeken tijdens een bezoek aan onze zustergemeente in Normandië, onderbroken door een lange lunch en een autorit van het ene gastadres naar het andere, waarbij mijn broer onderweg zijn camembert uitkotste.

Geïnspireerd door de wetenschap dat Hinault in het verregende Sallanches al vroeg was gedemarreerd om de chaos in het peloton te ontlopen, probeerde ik een jaar later iets vergelijkbaars op het kampioenschap van Devon en Cornwall voor junioren, om er vervolgens achter te komen dat dat voor hem misschien de juiste tactiek was geweest, maar voor mij niet zou werken. In 1982 was ik ertoe overgegaan om een zweetband te dragen in de kleuren geel en zwart van Renault-Elf, populair dankzij Hinault en Laurent Fignon. Als de Das en Le Professeur zich niets gelegen lieten liggen aan wat praktisch en smaakvol was, had ik er geen moeite mee om hun voorbeeld te volgen.

De Tour van 1984, Hinault tegen Fignon, was de eerste die ik volledig meebeleefde, in Frankrijk. Ik wist toen nog niet dat ik vanaf 1990 de meeste Ronden van Frankrijk zo zou volgen als journalist, via de Franse televisie en de sportkrant L’Équipe. In die smoorhete julimaand was het vaste prik – als ik tenminste niet hoefde te koersen of te trainen – dat ik ’s middags de heuvel in Livarot op liep naar het huis van monsieur en madame Vogt, die de gordijnen dichthielden tegen de zon zodat we getuige konden zijn van de langzaam maar zekere nederlaag van Hinault en de grote zege van Fignon. Dat riep bij ons een triomfantelijk gevoel op, omdat we wisten dat onze Thierry het seizoen daarna met Fignon en onder Guimard in de onverslaanbare ploeg van Renault-Elf zou rijden. Achteraf gezien is het grappig om weer het gevoel van leedvermaak op te roepen over het feit dat Hinault de herfst daarvoor met Guimard gebroken had. Nu kreeg hij klop, en onze jongen zou tot de ploeg behoren die Hinault in 1985 onder de voet zou lopen. Niemand rekende er op dat moment op dat de Das nog een keer zou terugbijten.

Een kleine dertig jaar later keek ik weer naar de gestalte van Hinault die in een auto was geperst, maar dit keer stond er geen menigte omheen en zat ik er zelf ook in. Het was zo’n met logo’s volgeplakte en met antennes versierde rode Skoda Superb sedan waar de bobo’s van de Tour de France in rijden en we stonden boven op Holme Moss. Dit heidegebied in Yorkshire lag er verlaten bij, zoals te verwachten was op een doordeweekse dag tegen het einde van maart, en het was bitterkoud bij een wind die heel van ver uit het oosten leek te komen.

Een nationaal instituut dat tijdelijk is overgeplaatst naar buitenlands grondgebied: dat leverde op die lentedag van 2014 een vermakelijk schouwspel op. Hinault was in Yorkshire om reclame te maken voor de Grand Départ in Leeds in de zomer daarna, en was begonnen met een ceremonieel bezoek in de rode Skoda aan de Robin Hood-pub in Cragg Vale. Hij had snel een pasteitje en een biertje genomen in de bar – de foto van Simon Wilkinson verscheen in veel kranten – een heleboel vragen van de lokale pers beantwoord en toen zijn wielerkleding aangetrokken voor een ritje met een groep renners uit de regio naar de top van wat werd gepresenteerd als de langste onafgebroken klim op Engels grondgebied. Hij had op van alles en nog wat zijn handtekening gezet, van posters en T-shirts tot de vaandels die de plaatselijke bevolking aan de telegraafpalen zou laten wapperen als de Tour er op 7 juli langs zou komen.

Hinault was allang niet meer de iezegrim van het Franse wielrennen, die ooit de wens had uitgesproken dat hij een jack met spijkertjes droeg, tegen de mensen die hem na elke etappe zo hinderlijk op zijn rug klopten. De Das was mild geworden, een gezaghebbende vaderfiguur, zoals het dier dat Kenneth Grahame beschreef in De wind in de wilgen. Hij sprong door de hoepels van de media en de marketingmensen met dezelfde professionaliteit dat hem indertijd op de fiets kenmerkte: hij had dit op zich genomen, dus hij deed wat hij moest doen, zonder bedenkingen.

We reden vanuit Cragg Vale de Moss over, de talloze klimmetjes op en af die de tweede Touretappe, naar Sheffield, tot een van de zwaarste openingsweekendritten sinds jaren zouden maken. Hij werd helemaal lyrisch over de stenen muurtjes – ‘moet je je voorstellen wat daar voor vakmanschap en tijd in is gaan zitten’ – speculeerde erover wat voor wijn je zou drinken bij een fazant die je daar in de heuvels had geschoten en daarna thuis had klaargemaakt, sprak over terriërs en genoot van de parallellen tussen de mensen uit Yorkshire en de als taai en stug bekendstaande Bretons. Hij schiep zichtbaar genoegen in de korte steile afdalingen over smalle wegen en de pittige klimmetjes waar de finale van de etappe naar Sheffield mee bezaaid was. ‘De renners zullen dit niet leuk vinden, vooral niet als het regent,’ zei hij gniffelend. ‘Ik zou waarschijnlijk hebben geklaagd, maar ik zou me hier ook wel hebben vermaakt.’

Je zou kunnen zeggen dat het idee van professioneel wielrennen als iets waarmee je je vermaakt, ten grave is gedragen op de dag dat Hinault symbolisch zijn fiets aan een haak hing na zijn afscheidskoers in november 1986. De frase ‘se faire plaisir’ – je vermaken, ergens plezier aan beleven, genieten – dringt zich steeds opnieuw op als je met hem over wielrennen praat. Het komt misschien vreemd over om die uitdrukking te gebruiken voor iets dat zo veel inspanning en opoffering vraagt als de professionele wielersport, maar Hinault stond daar niet alleen in: ook Fignon had die instelling. In mijn vijfentwintig jaar in de Ronde van Frankrijk was de enige winnaar die ik wielrennen leuk heb horen noemen Lance Armstrong, maar dat is een ander verhaal.

Hinaults carrière vormde een mooie brug tussen twee tijdperken. Hij begon in 1975, toen de sport in de kern nog nauwelijks veranderd was sinds de Tweede Wereldoorlog – de fietsen, de kleding en de wegen waren beter geworden, maar verder was er haast geen verschil – en toen hij zijn fiets aan de wilgen hing, begon het wielrennen zijn eenentwintigste-eeuwse vorm al aan te nemen. Bij zijn afscheid in 1986 was het een veel grotere, veel meer op de commercie gerichte, volledig internationale sport met meer geld en meer sponsors. Bij Hinaults eerste Tour, in 1978, bestond het peloton uit slechts elf ploegen, met vooral fietsfabrikanten als sponsors en co-sponsors. Zes daarvan waren Frans; Italiaanse ploegen waren er helemaal niet. Een Zweed, een Ier en twee Britten (Barry Hoban en Paul Sherwen) waren de enige renners van buiten de traditionele Europese wielerlanden. In 1986, toen Hinault zijn laatste Tour reed, deden er inmiddels eenentwintig ploegen mee, waaronder twee Colombiaanse en een Amerikaanse, met een gevarieerde mix van internationale sponsors, en met renners uit Australië, Noorwegen, Canada, Mexico en natuurlijk Europa, de Verenigde Staten en Zuid-Amerika.

Toen ik Hinaults zegetocht in de Tour van 1985 volgde – voor hetzelfde Franse televisietoestel als in 1984 – was het evenement al heel ver op weg in zijn overgang van een Franse etappekoers met enkele buitenlandse deelnemers naar een internationaal sportevenement dat (grotendeels) plaatsvond op Frans grondgebied. Die globalisering had zich binnen een paar jaar voltrokken. Volgens sommige historici kwam het keerpunt in 1981, toen Phil Anderson Hinault van de wijs bracht door in zijn wiel te blijven in de klim naar Pla d’Adet in de Pyreneeën, waarna de Australiër de gele trui mocht aantrekken. Anderson was de eerste klassementsleider van buiten Europa, wat voor Jacques Goddet aanleiding was voor een redactioneel commentaar in L’Équipe over de globalisering van de wielersport getiteld ‘Un Tour mondialisé’. De zege van de Amerikaan Greg LeMond in Hinaults laatste Tour was de eerste van een niet-Europeaan; voor L’Équipe-oudgediende Pierre Chany stond het feit dat er toen vier landen in de topvijf vertegenwoordigd waren voor de ‘voltooide internationalisering van de Tour’. Chany herinnerde zijn lezers eraan dat het een paar jaar eerder nog ondenkbaar was geweest dat de geletruiwinnaar niet uit Europa kwam en hij keek uit naar een tijd waarin er geen enkel land meer zou zijn dat het wielrennen zou domineren – inmiddels is het zover.

Hinault speelde ook een rol in de overgang in de jaren tachtig. Nadat zijn mentor Cyrille Guimard LeMond had aangetrokken, maakten ploegleider en kopman een veelgeroemde reis naar de Verenigde Staten, waar ze tijdens een fotosessie samen met de nieuwe aanwinst poseerden in wildwestuitdossing. Dat lijkt nu een belangrijk keerpunt. Hinaults latere overgang naar La Vie Claire was een goed voorbeeld van de veranderingen in de wielersport. Renault was een staatsbedrijf dat auto’s fabriceerde, met alle emotionele bagage die daarbij hoorde, terwijl La Vie Claire een keten van natuurvoedingswinkels was die werd geleid door de charismatische, zij het ook enigszins louche kapitalist Bernard Tapie. De door Mondriaan geïnspireerde koerstrui was exemplarisch voor de moderne uitstraling van de ploeg. En door Tapie voor het wielrennen te winnen haalde Hinault het grote geld binnen.

De Breton wordt terecht geprezen als de laatste wielerkampioen in een ander opzicht. Sinds zijn tijd heeft er nooit meer een Tourwinnaar – en maar een doodenkele andere renner – een heel seizoen gekoerst met als doel om alles te winnen wat er te winnen viel. ‘Wellicht de laatste in zijn soort, die koerste van het voorjaar tot het najaar, op elk terrein zegevierde, de ene topprestatie na de andere neerzette en zo de grootste erelijst in de wielergeschiedenis neerzette na Eddy Merckx,’ schreef Olivier Margot in 2003 in de inleiding van het boek waarmee L’Équipe het honderdjarig bestaan van de Ronde van Frankrijk vierde.

Fignon viel Margot bij, en wees erop dat de beperkte benadering met alleen de Tour de France als doel ook gevolgen heeft voor de statuur van de kampioenen die die aanpak hanteren: ‘Als Hinault in vorm was, vaagde hij iedereen weg; hij wilde zo veel mogelijk winnen, van het begin tot het einde van het seizoen. In die tijd pakten wielerkampioenen alles serieus aan. Als de Das won, won hij met overmacht.’ ‘Hinault flikte het gewoon, zoals die keer dat hij viel in de Dauphiné [van 1977] en toch won, of de manier waarop hij [in 1980] Luik-Bastenaken-Luik domineerde in de sneeuw,’ memoreert Sam Abt, indertijd sportverslaggever voor de Herald Tribune. ‘Dat was machtsvertoon van de bovenste plank’

Er voltrok zich nog een verandering, over de hele breedte. In 1978 kon de Amerikaanse schrijver Felix Magowan nog stellen dat ‘in Romaanse landen wielrennen een sport is die vooral wordt beoefend door kansarmen, degenen die anders misschien waren gaan boksen. […] De meeste wielrenners zijn kinderen van […] hetzij landloze dagloners, hetzij kleine boeren. In Frankrijk komen ze vaker wel dan niet uit Bretagne, de enige regio waar wielrennen net zo populair is als in België.’ Dat ging in de late jaren tachtig niet meer op, deels omdat de internationale samenstelling van het profpeloton inhield dat potentiële renners lang niet meer alleen uit het traditionele werklieden- en landbouwmilieu kwamen, maar ook omdat er als gevolg van economische veranderingen in heel Europa minder kleine boeren en industriearbeiders waren die de wielersport nodig hadden als ontsnappingsmogelijkheid. In de tijd van Hinault veranderde de sociologische samenstelling van het peloton volledig, zozeer dat Margot hem omschreef als ‘een van de laatste symbolische vertegenwoordigers van een arbeidersklasse die het zwaar had’.

Hinault wordt echter vooral geroemd als de laatste patron, de laatste van een reeks gezaghebbende figuren die helemaal terugging tot de begindagen van de wielersport. Zij waren de mannen met het onverzettelijkste karakter en de sterkste benen, die het tempo van de koers konden opleggen en hun invloed konden aanwenden bij organisatoren en andere ploegen. Hun grillen bepaalden mede wat de kansen van hun medeberoepsrenners waren in andere koersen; zij konden bedingen hoeveel startgeld hun ondergeschikten kregen. De patrons – Merckx, Van Looy, Hinault, Anquetil – waren een soort combinatie van vakbondsleider en maffiabaas, maar ze hadden dit met elkaar gemeen: zij regeerden de sport met spierkracht en stemverheffing. Hinaults status als patron werd al vroeg gevestigd toen hij in 1978 in verzet kwam tegen de organisatoren van de Ronde van Frankrijk, en hij bleef de baas spelen over zijn mederenners tot het eind van zijn carrière. Daarna verging het de patron net zoals de dodo.

Hinault was ook in een ander opzicht de laatst overgeblevene. In 1985 kon de Franse dominantie in de Tour als een gegeven worden beschouwd, puur vanwege de recente historie. De gedachte dat er na hem minstens dertig jaar geen Fransman meer zou winnen was volstrekt bizar, nog bizarder dan het idee dat er ooit een Tourstart in het Britse graafschap Yorkshire zou plaatsvinden. Op de grasstroken rond het parcours van het criterium in Lisieux in 1985 zouden allebei die bedenksels weggelachen zijn, maar vooral de voorstelling dat de Fransen in 2015 nog steeds zouden wachten op een nieuwe Tourwinnaar uit hun eigen gelederen was ondenkbaar. De Fransen hebben een heleboel ritten gewonnen in de Tour en vele malen het geel naar Parijs gebracht. Tussen de laatste zege van Eddy Merckx in 1974 en de laatste zege van Hinault in 1985 hebben de Fransen negen van de elf keer gewonnen: Hinault vijfmaal, en Fignon en Bernard Thévenet elk tweemaal. De acht jaar tussen Thévenet in 1975 en Roger Pingeon in 1967 leek een lange periode, maar dat was misschien toch eerder een uitzondering – vanwege het exceptionele talent van Merckx – gezien het feit dat de Fransen eind jaren vijftig, begin jaren zestig hadden gegrossierd in Tourzeges.

Zoals Franse sportlieden graag zeggen is de waarheid van vandaag niet die van morgen. Er kan snel iets veranderen. Toen ik in 1990 voor het eerst als journalist verslag deed van de Ronde van Frankrijk, stond het er al slecht voor met de kansen van het thuisfront. Fignon had veel last gehad van blessures, maar na zijn bijna-zege in 1989 stond hij nog wel op de lijst met kanshebbers. Verder was er in Frankrijk niemand met zijn statuur. Van toen af aan ging het zo hard achteruit dat tegen de tijd dat het nieuwe millennium aanbrak een Franse etappezege al iets bijzonders was geworden.

Het Festina-dopingschandaal van 1998 deed de sport in Frankrijk schudden op zijn grondvesten. De beste ploeg van het land, met publiekslieveling Richard Virenque als kopman, bleek te steunen op geïnstitutionaliseerd dopinggebruik. Een hele reeks andere ploegen en renners waren er ook bij betrokken. Dat was een grote vernedering. Te midden van die onzekerheid voerden verhalen over de teloorgang van de Franse wielersport aan de basis de boventoon, van eigenaars van rijwielzaken die klaagden dat jongeren niet meer fietsten tot koersorganisatoren – uit de regio Normandië, waar de kalender toen ik daar vijftien jaar eerder mijn wedstrijdjes reed nog zo vol stond – die langs het parcours van de Tour de France stonden met protestborden waarop ze klaagden dat de nationale wielerbond geen belangstelling had voor lokale evenementen. Begrijpelijkerwijs waren er pessimisten die meenden dat het wielrennen in Frankrijk in een staat van permanent verval verkeerde. De hoofdverslaggever bij L’Équipe, Philippe Brunel, en de schrijver Jacques Marchand behoorden tot degenen die voorspelden dat het Franse publiek het wielrennen op dezelfde manier de rug zou toekeren als indertijd was gebeurd met het boksen sinds de dagen van Marcel Cerdan en Jean-Claude Bouttier.

De wielersport is in Frankrijk zeker niet aan het uitsterven en dat zal waarschijnlijk ook nooit gebeuren, maar van de wanhopige Franse zoektocht naar een opvolger van Hinault – geen vijfvoudig Tourwinnaar, gewoon een renner die één keer zegeviert – is het einde nog lang niet in zicht. Dat betekent dat het verhaal van Hinault nog niet helemaal af is. Zijn opvolging is van belang, en niet alleen in Frankrijk. Waarom? Omdat in wat inmiddels hét uithangbord van de wielersport is, de ‘Franse kwestie’ een cruciaal bestanddeel is geworden en al sinds het eind van de vorige eeuw zowel Fransen als buitenstaanders zorgen baart. Dat komt deels doordat, anders dan bij grote stadionevenementen, het uithangbord van de wielersport grotendeels wordt gekarakteriseerd door zijn locatie. Ook al worden er korte uitstapjes gemaakt buiten de landsgrenzen, de Tour de France kan alleen in Frankrijk plaatsvinden, maar dat decor heeft op zijn beurt een veel grotere invloed op de wedstrijd dan bijvoorbeeld de locatie van Wimbledon of Roland Garros. Als de Tour door Bretagne trekt, zoeken de supporters en de media naar Bretons. Omdat de Tour permanent in Frankrijk is geworteld, versterken Franse successen het evenement: er staat dan meer publiek langs de weg, het trekt sponsors aan en de ambtelijke molens draaien gemakkelijker. Mensen van buiten Frankrijk worden aangetrokken door de Tour vanwege zijn typisch Franse eigenschappen, en goede prestaties van Franse renners zijn daar een onderdeel van.

In Frankrijk is het nationale zelfonderzoek begrijpelijk. Succes of het gebrek eraan in de Tour heeft implicaties door de hele wielervoedselketen heen, tot aan de wielerclub van Livarot, het criterium van Lisieux en de allerkleinste koersjes. Maar als je het breder trekt, is er sprake van wat de Britten – vóór Andy Murray – het Wimbledon-syndroom noemden: het frustrerende besef dat een land een groots internationaal sportevenement heeft gecreëerd, maar daar geen successen in kan behalen. Door het mediaprofiel en de duur van de Tour wordt die afwezigheid van succes er al dertig jaar elke zomer dertig dagen lang hardhandig ingepeperd. Dus terwijl België zich er na het tijdperk-Merckx langzaam maar zeker bij heeft neergelegd dat er geen tweede Kannibaal komt, zoekt Frankrijk nog steeds wanhopig naar zijn tweede Das.

De toeschouwers in Lisieux waren op die milde zomeravond dertig jaar geleden niet gekomen voor een terugblik op de bloeitijd van de Franse wielersport, of voor de laatste kampioen uit het ‘amateur’- tijdperk, of een kampioen die de belichaming was van een sport die van een kleine schare liefhebbers doorbrak naar het grote internationale publiek, of de laatste patron. Zelf de grootste pessimisten waren niet naar een Franse Tourwinnaar komen kijken in de veronderstelling dat dat voorlopig wel voor het laatst zou zijn. We beoordeelden Hinault op zijn merites als kampioen, en dat waren er veel.

In 1985 was zijn palmares vrijwel compleet: de vijf Tourzeges, plus drie in de Giro en twee in de Vuelta, waaronder tweemaal de Giro-Tour-dubbel, en zijn WK-zege van 1980. Hij had ook legio klassiekers gewonnen, vaak diverse in één seizoen, wat inmiddels naar de achtergrond verdrongen was door de obsessieve aandacht voor de Tour: de Ronde van Lombardije, Luik-Bastenaken-Luik, Parijs-Roubaix, de Amstel Gold Race, Gent-Wevelgem, de Waalse Pijl, de Grand Prix des Nations.

Buiten de uitslagen op zich – de lijst was niet zo lang als die van Eddy Merckx – ging het ook om de manier waarop die soms waren behaald: zijn heldhaftige zege in Luik in de sneeuw van 1980, het drie weken durende duel met Zoetemelk in de Tour van 1979, en natuurlijk de klinische bruutheid van zijn wereldtitel in Sallanches. Sommige zeges waren gewoonweg excentriek door zijn volslagen roekeloze aanpak: winst in de massaspurt op de Champs-Élysées in 1982; een buitenissige ontsnapping met Zoetemelk om het samen uit te sprinten in de slotrit van de Tour van 1979; een wielerversie van wie-kan-er-het-hoogst-tegen-de-muur-pissen met Francesco Moser die uit de hand liep in de Ronde van Lombardije van 1979.

Voor de Fransen was Hinault meer dan alleen een wielrenner. Hij was ook een symbool van La France qui gagne – het Frankrijk dat wint – in een tijd waarin Frankrijk buiten de sportwereld een tijd van vertwijfeling doormaakte. De Das behoorde tot een gouden generatie van Franse sportlieden, die allemaal furore maakten aan het eind van de jaren zeventig en het begin van de jaren tachtig: Michel Platini van 1976 tot 1987 met de WK’s van 1978, 1982 en 1986; Alain Prost met zijn doorbraak in 1979 en zijn laatste grand-prixzege in 1990; Yannick Noah, die in 1977 prof werd en in 1983 Roland Garros won; Jean-Pierre Rives, de blonde, met bloed bespatte rugbyrebel die heerste van 1975 tot 1984 en die tegelijk met Hinault zijn Légion d’honneur ontving van François Mitterrand.

Die successen kwamen in moeilijke tijden voor Frankrijk, meent Sam Abt, vanaf 1971 correspondent in Parijs voor de Herald Tribune. ‘Van eind jaren zeventig tot eind jaren tachtig was er sprake van een vertrouwenscrisis – een grote kapitaalvlucht. Niemand wist nog welke plaats Frankrijk innam in de wereld of wat de socialisten zouden gaan doen. Toen ik hier in 1971 aankwam, was dit een tweedewereldland: mijn conciërge had geen koelkast en zette zijn melk buiten om hem goed te houden. Niet veel mensen hadden een auto. Dus iemand die een echte kampioen was, stak er duidelijk boven uit. Hinault had een teflonlaag; niets kon hem tegenhouden.’

Hinaults mentor Cyrille Guimard – geen fan van Merckx; de twee hebben nooit goed met elkaar overweg gekund – stelt zowel Anquetil als de Das boven de Kannibaal en is van mening dat ook Coppi beter was. De rivalen van Hinault op de fiets plaatsten hem ook op een voetstuk, door wat hij hun op de weg heeft laten voelen. ‘Merckx was de grootste, maar Bernard was de indrukwekkendste,’ vindt Lucien Van Impe, die het in de Tour tegen zowel de Kannibaal als de Das heeft opgenomen. ‘Ik heb verder nooit zo’n innerlijke woede gezien als bij hem. Hij kon in een fractie van een seconde het heft in handen nemen.’ ‘Fysiek superieur aan Merckx,’ luidde het oordeel van Joop Zoetemelk, ook een renner die in de Ronde van Frankrijk met allebei heeft gewedijverd. ‘Eddy wilde alles winnen: criteriums, kleine koersen, zesdaagsen. Bernard was redelijker, begon het seizoen voorzichtiger. Maar alles wat hij wilde winnen, won hij ook. Bernard had geen behoefte aan acht ritzeges in één Tour; Eddy wilde alles – etappes, de groene trui, de bergtrui. Hij was te gulzig naar mijn smaak.’

‘Hij had een totaal ander karakter dan de renners die na hem kwamen – Miguel Indurain, Pedro Delgado, LeMond,’ meende Robert Millar. ‘Zij koersten niet zoals hij. Óf het kon hem niet schelen, óf heel veel. Als het hem niet uitmaakte of hij won, reed hij een beetje rond en deed hij je af en toe pijn om je eraan te herinneren dat hij er nog was – in sommige koersen wist je niet of Greg of Miguel meereden, maar van Hinault wist je het altijd. Hij was de indrukwekkendste van alle mannen tegen wie ik gereden heb, zelfs Lance,’ stelde Millar, die Armstrong heeft meegemaakt in diens begintijd en Hinault toen die op zijn top was. ‘Lance had de agressie, maar Hinault had de overhand in fysiek vermogen. Hij zou waarschijnlijk een zwakke plek bij Lance hebben ontdekt en hem verslagen hebben.’

Hinault was pas echt populair geworden rond de tijd dat ik hem in Lisieux zag, nadat hij een blessure die het eind van zijn carrière had kunnen betekenen en die nederlaag van 1984 te boven was gekomen. Begin jaren tachtig voerde hij een koude oorlog met de Franse media. Eén journalist had de Ronden van 1978 tot en met 1982 – waarvan de eerste en de laatste twee door Hinault waren gewonnen en de middelste door Zoetemelk – bestempeld als ‘de saaiste van de hele naoorlogse tijd’. Hij werd soms gehekeld omdat hij het spelletje van de media niet meespeelde, omdat hij de rol speelde van antikampioen en bagatelliseerde wat hij deed, ‘waarmee hij de internationale wielersport reduceerde tot het formaat van een middelgroot bedrijf uit de provincie,’ aldus de schrijver Olivier Dazat.

Guimard meent dat de grootheid van een sportman of -vrouw afhangt van de manier waarop hij of zij inspeelt op de emoties van de toeschouwers. Hij betoogt dat Hinault meer emoties losmaakte dan Merckx, wat voor de Fransen heel goed kan kloppen. ‘Sportlogica creëert geen helden. Vanaf een bepaald niveau is het voor je populariteit niet meer van belang hoeveel overwinningen je behaalt en hoe waardevol die overwinningen zijn. Het komt erop aan welke emoties ze losmaken, hoe het verhaal van de koers zich voltrekt en welke kant je kiest.’ Als de ware maatstaf voor grootheid in de sport is of er jaren nadat je gestopt bent nog over je gepraat wordt, voldoet Hinault aan die eis vanwege zijn aandeel in misschien wel de meest besproken Tour aller tijden: die van 1986, zijn broederstrijd met LeMond.

Die editie verliep volgens een patroon: gedurende Hinaults gehele carrière waren er tijden waarin hij de logica opzijzette en de emotie de boventoon liet voeren. Dan liet hij het afgesproken strijdplan varen en koerste hij met volle overgave, zoals amateurs dat doen. Soms straalde er pure vreugde van hem af, net als bij de dikke man die met zijn tienerzoon om een bordje sprint. Daar konden alle wielerliefhebbers zich mee identificeren. Dat overstijgt een opsomming van prestaties.

‘Aan een machine staan met steeds hetzelfde stuk metaal voor me, en er steeds hetzelfde mee doen, dat was werk. Wat wij doen – jij net zo goed als ik – is een spelletje,’ vertelde hij me in 2014. ‘Wielrennen is een spelletje. Het is genieten. Koersen was voor mij altijd een spelletje. Het kan pijn doen, maar dat gebeurt alleen als ik mezelf pijn wíl doen. Als ik het niet wil, doe ik het niet.

Als je hoog spel speelt, kan het serieus worden, want het kan aanzienlijke financiële consequenties hebben, maar voor de rest is het genieten, plezier maken, zelfs als het niet werkt. Als het niet werkt, analyseer je waarom het niet werkt. Waarom heb ik vandaag niet gewonnen? Omdat ik iets doms heb gedaan, omdat ik slecht gereden heb, omdat ik niet hard genoeg getraind heb. Het ligt aan jou, niet aan anderen. Ik heb het nooit iemand anders verweten als ik verloren had. Het lag aan mij. Zelfs toen ik nog op school zat, als junior, had ik er altijd plezier in.’

Op de vraag of dat plezier is gebleven antwoordt Hinault alleen: ‘Altijd.’ Dan voegt hij eraan toe: ‘Het spel is ook winnen, laten zien dat je in staat bent tot een andere aanpak.’ Het is volgens hem anders dan de absolute noodzaak om te winnen die vooral Eddy Merckx dreef. ‘Ik zag de zaken niet precies zoals hij. Eddy wilde alles winnen. Ik stelde mezelf vier of vijf doelen in een jaar en dat was voldoende. Als ik die doelen vervolgens niet haalde, was ik niet echt blij. Dan stelde ik mezelf vragen: waarom heb je niet gewonnen? Welke fouten heb je gemaakt? Ik won ook veel koersen buiten [die gestelde doelen] omdat ik er lol aan wilde beleven.’ Het ging hem erom dat hij genoot van waar hij mee bezig was, niet om het winnen alleen. ‘Je zit in de koers, samen met je rivalen, je houdt ze in het oog, links, rechts, overal om je heen. Als iemand niet goed geplaatst zit, dan demarreer je en schakel je hem uit. De zege komt pas aan het eind van de dag.’

‘Wat Hinault motiveerde, was niet zijn palmares, maar de kans om voor een ommekeer te zorgen of met een rivaal te strijden,’ denkt Philippe Bouvet, die in de jaren van Hinault verslaggever was bij L’Équipe. Daarom kan hij met recht ‘de laatste renner met bezieling’ genoemd worden, zoals Philippe Bordas schreef in het boek Forcenés. ‘Het paradigma van grootsheid; de laatste die wielrennen rechtvaardigde als iets om je in te onderscheiden.’ En daarom concludeerde Bordas: ‘De wielergeschiedenis eindigt met Hinault.’

2

Op het randje

‘Alle uitzonderlijke kampioenen zijn buitenstaanders; het is een last en een ereteken.’

– Cyrille Guimard

In de Asterix-boeken van Goscinny en Uderzo ligt het dorpje van de onoverwinnelijke Galliërs in het uiterste westen van Frankrijk, in Bretagne. Als Bernard Hinaults neef René een kaartje tekent van de rand van Yffiniac, een Bretons dorp bij Saint-Brieuc aan de noordkust, krijg je de vage indruk van een stel hutjes achter een palissade. ‘Lucie en Joseph Hinault woonden in dit huisje met Bernard en zijn broers en zus, Josephs ouders woonden hier, Lucies zus – zij was een Guernion – en haar tien kinderen woonden in dit huis, en een andere dochter van Guernion, mijn moeder, woonde hier.’

De vier kleine huisjes net buiten Yffiniac – La Clôture, La Tenue, La Rivière en Levauriou – stonden verspreid over een licht aflopende stuk land binnen zo’n 500 meter van elkaar. Het was een gehucht met de naam La Fraiche. In de jaren vijftig en zestig woonden daar bij elkaar ongeveer twintig kinderen verdeeld over de vier gezinnen van de familie Hinault-Guernion. Het was een kleine gemeenschap op zichzelf, waar iedereen wist wat alle anderen in de zin hadden, waar diverse leden van de familie – vooral de kinderen – hun verwanten hielpen bij de oogst, en waar de kinderen in alle huisjes in en uit liepen. La Clôture, het huis van Joseph en Lucie Hinault en hun vier kinderen – van wie Bernard de tweede was – was relatief nieuw. Joseph had het laten bouwen na de geboorte van Bernard, in november 1954. Daarvóór had het gezin La Tenue gedeeld met Josephs ouders en een oom.

De percelen waren klein – het grootste, Levauriou, was ongeveer dertig hectare, best aanzienlijk voor het Bretagne uit die tijd, maar niet groot – en werden in feite allemaal met elkaar gedeeld. Er was een constant conflict tussen de noodzaak van voldoende arbeidskrachten om het land te bewerken en de behoefte van de kinderen om hun eigen identiteit te vormen buiten het dorp en een vak te leren voordat ze, misschien, weer terugkwamen. ‘Als je als tiener sterk was, werd je al vroeg aan het werk gezet. Al onze ouders moesten elk dubbeltje omkeren,’ zegt René Hinault, die op zijn veertiende van school af moest om mee te helpen op het land, zodat de jongere kinderen ook naar school konden.

Ze vormden een hechte groep. Bernards ouders hadden elkaar leren kennen op de bruiloft van de ouders van René, waar ze bruidsmeisje en bruidsjonker waren geweest. Zo ging dat vaak. De traditie bepaalde dat ze ook peetouders van de eerstgeborene zouden zijn en dat had hen definitief bij elkaar gebracht. ‘We zijn allemaal een beetje koppig,’ zegt René. ‘Als we iets in ons hoofd hebben, kost het heel veel moeite om het er weer uit te krijgen.’ In zijn diverse memoires geeft Hinault hoog op over zijn opstandige jeugd, zelfs als dat af en toe grenst aan zelfparodie. ‘Ik was het ergste tuig dat Yffiniac ooit gekend heeft,’ zei hij. ‘Ezel, Meneer Boos, Kleine Koppige Breton – ik kreeg allerlei bijnamen in de eerste twaalf jaar van mijn leven, toen ik de ene streek na de andere uithaalde, groot en klein kattekwaad. Ik deed dat tamelijk argeloos en ondernam geen enkele poging om mijn hyperactieve karakter te onderdrukken.’ Bernard en zijn broers en zus zaten zelden stil – er zijn maar weinig foto’s van hen, omdat ze naar zijn zeggen geen types waren om te wachten en ‘naar het vogeltje te kijken’.

Bernard was de hyperactiefste van deze vier woelwaters. ‘Ik heb nog nooit zo’n onruststoker meegemaakt als hij,’ vertelde zijn moeder Lucie aan de schrijver Jacky Hardy. ‘Ik noemde hem vaak “kleine vandaal”. Hij meende het niet slecht, maar hij kon geen moment stilzitten.’ Het favoriete spelletje van de kleine Bernard was kippen loslaten – en, volgens één schrijver, er een doodprikken met een stok als hij de kans kreeg. De pakken slaag en de standjes die daarop volgden maakten hem niet onderdanig of bitter. Dat hoorde er gewoon bij. ‘Hij was niet rancuneus,’ zei zijn moeder. ‘Als je ophield met foeteren, sprong hij zo in je armen.’

Wie de kippen vrijliet, kreeg op zijn kop, want in de economie van ‘het diepe Frankrijk’ telde elk ei, en Hinault kreeg een klassieke plattelandsopvoeding. Joseph en Lucie waren een paar keer verhuisd op zoek naar een broodwinning. Eerst waren ze in Normandië op een boerderij gaan werken, maar ze kwamen er al snel achter dat dat niet veel opleverde. Daarom was het jonge paar naar een buitenwijk van Parijs getrokken, waar Joseph zijn officiële diploma behaalde als raillegger bij de nationale spoorwegmaatschappij SNCF. Vervolgens waren ze teruggekeerd naar Yffiniac.

De plattelandsjongen die liever carrière maakt op twee wielen dan in de aarde te wroeten: het is een steeds terugkerend thema, van de geboorte van de wielersport in de negentiende eeuw tot aan de laatste vijfvoudige Tourwinnaar Miguel Indurain. Zowel Hinault als zijn mentor Cyrille Guimard benadrukten hun agrarische achtergrond, vooral om te betogen dat ze daardoor wilskrachtig en onafhankelijk waren geworden en een sterke band hadden met het buitenleven en zijn normen en waarden. Zoals de meeste arbeidersgezinnen op het platteland had de familie Hinault een grote tuin met kippen en konijnen en – typisch voor Bretagne – een veld met uien om wat extra geld te verdienen.

‘Eenvoudige mensen,’ schreef Guimard. ‘Overal, van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat, was het hele gezin in de ban van één onwrikbaar idee: werken. Werk kwam altijd op de eerste plaats. Mijn familie kon varkens slachten, aardappelen telen, maïs oogsten en muurtjes bouwen. Meer niet. En ook niet minder.’ Als tiener hielp Hinault graag zijn vader op het land: spitten, poten, onkruid wieden, bonen en uien oogsten. Er waren jaren dat hun akker een ton bonen opleverde, en tien ton uien die naar de coöperatie gingen en ‘het eind van de maand iets gemakkelijker maakten’. Door deze achtergrond had Hinault meer gemeen met Fausto Coppi, Raymond Poulidor en Jacques Anquetil dan met Eddy Merckx, wiens ouders weliswaar van agrarische komaf waren, maar zelf een relatief welgesteld leven leidden boven hun kruidenierszaak in een voorstad van Brussel.

Volgens Guimard was Joseph erg op zichzelf. ‘Hij was discreet, bijna onzichtbaar. Zijn vrouw was een zorgelozer type, maar zonder ooit de boventoon te voeren en gesprekken in de familie te onderbreken of te leiden.’ De jonge Bernard bekende dat zijn vaders werk hem fascineerde, ‘omdat het voor mijn gevoel om een enorme verantwoordelijkheid en krankzinnige risico’s ging’. ‘Een soort held,’ zei hij ooit. Rails leggen was zwaar lichamelijk werk voor weinig geld, ‘als een dwangarbeider die stenen moet breken’, zoals een Franse auteur het omschreef. Het was geen vergelijking met het leven van een sportman in termen van verantwoordelijkheid, maar qua gevaar, fysieke inspanning en, in de ogen van een tienerzoon, een zekere mate van glamour waren er wel parallellen. Dit was het blauweboordenleven in de buitengebieden en Hinault noemt inderdaad zijn vaders klassieke hemelsblauwe spoorwegwerkersoverall, typisch voor de boerenstand van die tijd, die hij elke dag droeg behalve op zondagmorgen als hij naar de mis ging. Zijn vader had een rustige stem, maar was ook streng, met harde hand, waardoor de andere kinderen zich netjes probeerden te gedragen. Maar de tweede zoon van het gezin ging gewoon door met het loslaten van de kippen.

Hinault was een vechtersbaas, met de bijnaam Cerdan, naar de legendarische Franse bokser uit de jaren vijftig. ‘Een ruziezoeker,’ zegt René. Ook dit is iets wat Hinault graag opklopt, omdat het past bij de reputatie die hij in de wielersport kreeg als de Das. ‘Op school liet ik me gelden, zelfs tegenover de grotere jongens,’ vertelde hij Philippe Bouvet. ‘Ik moest wel incasseren, maar ik deelde ook uit.’ Er was een onderstroom van geweld in zijn jeugd: klappen tegen zijn hoofd met een houten liniaal als hij fouten had gemaakt in het dictee; vechtpartijen op de terugweg, waar Hinault volgens zijn memoires groot genoegen in schepte, met jongens van rivaliserende scholen die elkaar opzochten op smalle paadjes. ‘Er waren genoeg andere wegen naar huis, maar ik vocht te graag om een alternatief te kiezen. Ik nam die route als uitdaging. Elke avond werden mijn angst en mijn moed op de proef gesteld en ik was nooit onder de indruk van de leeftijd of de lengte van mijn tegenstander. […] Ik vroeg me af of ik niet vooral graag naar school ging vanwege de mogelijkheden om me elke avond te kunnen meten met de andere leerlingen.’ Diep van binnen, schreef hij, hield hij wel van een beetje matten. In één gevecht had hij een leerling van die andere school ‘bijna gewurgd’.

Hinault was geen vlijtige leerling. Hij had een goed geheugen, maar was snel afgeleid. In de klas verstopte hij zich algauw achter de grote kachel en ging hij uit het raam kijken. Tegen zijn moeder zei hij: ‘Als ik niet mijn best doe op school, is dat omdat ik het niet leuk vind. En als ik iets ontdek wat ik wel leuk vind, zal ik dubbel zo hard werken en zorgen dat ik er de beste in word.’ Hij leek heel veel energie te besteden aan het bestrijden van het systeem, ongeacht de gevolgen. Hij spijbelde met zijn vrienden, maar zijn vader kwam daar altijd achter en dan kreeg hij klappen. Met zijn medeleerlingen verbrandde hij de liniaal waarmee de meester hen sloeg; hij ontliep twee jaar catechismusles door tegelijk met zijn twee jaar oudere broer zijn eerste communie te doen; later, op de technische school, had hij een leraar die graag met zijn stoel op de twee achterpoten wipte – totdat ze een kapot exemplaar achter zijn lessenaar hadden gezet en hij op zijn rug viel. Hinault was een onafhankelijke geest en op zijn veertiende wilde hij zo graag gaan werken dat hij de eigenaar van een garage langs de nabijgelegen Route Nationale 12 wijsmaakte dat hij zestien was – de wettelijke minimumleeftijd – zodat hij aan de slag kon als pompbediende.

Door een uiterste inspanning haalde hij op zijn vijftiende zijn einddiploma van de basisschool en ging hij naar een technische opleiding in Saint-Brieuc, waar hij leerling-metaalbewerker werd; zijn eerste keus was houtbewerking, maar dat vak zat al vol. Hij stortte zich kortstondig op de atletiek, toen hij onder de vleugels kwam van een gymnastiekleraar, Daniel Carfentan, ‘de eerste die me het lichaam van een sportman heeft bezorgd’. Hij werd lid van de atletiekafdeling van de Club Olympique Briochin, met Carfentan als trainer: veldlopen in de winter, 1500 en 3000 meter in de zomer. Van 1969 tot 1971 was Hinault hardloper. Hij werd elk jaar beter en was zelfs zo sterk dat hij als tiende eindigde op het Frans kampioenschap veldlopen voor junioren in Compiègne.

In dezelfde tijd kreeg de wielersport hem in zijn greep. Die was op de achtergrond altijd al aanwezig geweest. De familie Hinault keek elke julimiddag om vier uur naar de Tour de France op televisie, al had het werk op het pompstation daar een eind aan gemaakt. In die kleine gemeenschap zullen Bernard en de anderen wel hebben geweten dat hun neef René in het weekend koerste en ze deden zelf wedstrijdjes op een rode fiets die eigenlijk van zijn oudere broer Gilbert was. Omdat ze alles wat ze hadden met zijn vieren deelden, mocht iedereen het een keer proberen; Bernard reed bij zijn eerste poging tegen een boom aan, maar al snel werd hij de fanatiekste gebruiker van de fiets, hoewel die eigenlijk te groot voor hem was en hij een baksteen nodig had als opstapje.

Als hij terugkwam van het fietsen zat hij altijd onder de schrammen en de blauwe plekken, en zijn moeder bezwoer hem om toch eens wat voorzichtiger te doen. Maar hij was een ongeduldige jongen met een roekeloze inslag. Van kippen loslaten stapte hij over op vissen – samen met zijn neven – met lange lijnen bij laagwater in de nabijgelegen baai van Saint-Brieuc. Eén of twee keer ging dat bijna mis toen hij werd verrast door de opkomende vloed terwijl hij door een van de geulen waadde tussen de uitgestrekte zandbanken. Opeens stond hij tot zijn nek in het water en moest hij zwemmen voor zijn leven. ‘Ik dacht dat ik de 400 meter naar de oever nooit meer zou overbruggen.’ Dat weerhield hem er niet van om terug te gaan en midden in de nacht over de zandbanken te dwalen, bijgelicht door een zaklamp.

Hij viel als een blok voor de wielersport. Door zijn jaren op de atletiekbaan had hij niet geleidelijk aan het koersen kunnen wennen, maar zonder het te beseffen had hij zich er toch in zekere zin wel op voorbereid. Hij had op zijn vijftiende een fiets cadeau gekregen als beloning voor het behalen van zijn diploma en daar reed hij elke dag op naar de technische school in Saint-Brieuc, zodat hij niet steeds de twee kilometer vanaf het busstation daar hoefde te lopen. Het was een rit van tien kilometer. Op weg naar school probeerde de jonge Bernard tijd te winnen door te stayeren achter een van de vrachtwagens die tegen de lange helling vanaf Yffiniac op kroop. ‘Het was een gevaarlijke onderneming: je moest het goed berekenen vanaf de bocht onder aan de helling en genoeg snelheid maken om de juiste pedaaltred in de klim te kunnen vasthouden. Ik vond het leuk. Ik kroop er zo dicht mogelijk achter en maakte er een erezaak van om niet te hoeven lossen. Het was een sport om een geschikte vrachtwagen te vinden. Ik genoot ervan, maar het was ook een uitdaging: het gevaar weglachen en de inspanning volhouden. Daar hield ik wel van.’ Op de terugweg was het hetzelfde, maar dan andersom: proberen de auto’s bij te houden die de heuvel af reden.

Zoals te verwachten was, kostte het hem niet veel moeite toen hij met René mee ging fietsen. Die was acht jaar ouder en koerste al sinds 1965, met tussendoor perioden van hard werken op het land, wat betekende dat hij in de oogsttijd meestal niet veel klaarmaakte. René had een amateurlicentie van de tweede categorie; in totaal waren er vier categorieën. Een periode van enkele weken in april en mei 1971 bleek cruciaal. Eind april maakte de jonge Bernard op zijn oude fiets een trainingsrit met René, ‘zijn eerste echte tocht’, herinnert zijn neef zich: zo’n tachtig kilometer met uiteraard de nodige heuvels. ‘Ik was goed in vorm, uiteindelijk reed ik in die meimaand zeventien wedstrijden – en dan noem ik alleen de koersen die ik uitreed. Ik was tweede categorie en won geregeld, en nu reed ik met een jongen van zestien die me heuvelop flink liet afzien. Om hem bij te houden moest ik twee tandjes zwaarder rijden dan hij.’ Met andere woorden, de jongen van zestien draaide zo gemakkelijk rond dat de oudere renner naast hem een aanzienlijk zwaarder verzet moest kiezen om hem te kunnen bijhouden. Volgens René liep elke trainingsrit met Bernard uit op een wedstrijd.

De bekendste versie van Bernard Hinaults plotselinge besluit om aan wedstrijden te gaan meedoen is dat hij René zag winnen in een uitzonderlijk dramatisch streekcriterium op 25 april en dat dat hem ertoe inspireerde om twee dagen later zijn eerste wielerlicentie aan te vragen. Maar volgens René had Bernard al besloten dat hij zou gaan koersen vóór dat inspirerende evenement, dat plaatsvond in Plédran, een buurdorp ten zuidwesten van Yffiniac. ‘Hij zou op 25 april meedoen bij de nieuwelingen.’ Dat waren jongens onder de zeventien, de categorie waar Bernard toe behoorde, die reden vóór de seniorenwedstrijd waarin René zou starten. ‘Ik had die winter gezegd dat ik de koers in Plédran zou winnen, omdat het het dichtstbijzijnde parcours bij Yffiniac was dat me goed lag, een parcours dat ook Yffiniac aandeed. Dus ik vroeg Bernard om zijn debuut nog een week uit te stellen.’

René won inderdaad in Plédran – een mooie zege, waarin hij alleen de sprong naar een vroege kopgroep waagde, daarna demarreerde, maar niet wegkwam, en uiteindelijk evengoed de sprint won – en dat zal Bernards verlangen om te gaan koersen op zijn minst versterkt hebben. René wilde zijn jonge neef langzaam naar zijn koersdebuut laten toewerken, zodat hij de kneepjes van het vak in elk geval deels onder de knie zou hebben, maar Bernard was te ongeduldig om te wachten. Hij had het geluk dat zijn broer Gilbert een racefiets had waar hij niet al te zeer aan gehecht was; Bernard eiste hem op. Hij had een licentie bij de Club Olympique Briochin, die net met de vereniging van René, Union Cycliste Briochine, had afgesproken dat jonge renners zouden meedraaien in de wielerschool – gestructureerde activiteiten die de meeste Franse clubs organiseerden om jongeren het een en ander bij te brengen voordat ze gingen koersen – bij COB en dan zouden overgaan naar UCB als ze ouder werden.*

Op 2 mei, de volgende zondag, reed Bernard zijn eerste koers in Planguenoual, vier kilometer ten noordoosten van Yffiniac, langs de kustweg naar Cap Fréhel. Hij deed mee aan de nieuwelingenwedstrijd en René zou later die dag bij de senioren starten. Robert Le Roux, die de leiding had over de COB-wielerschool, had tegen Bernard gezegd dat hij moest proberen in het peloton mee te draaien. Maar in plaats daarvan won hij.

Het had die ochtend best vreselijk mis kunnen gaan. Hinault was er achteraf heel eerlijk over dat hij geen idee had hoe hij in een peloton moest rijden – hoe had hij dat ook moeten weten als hij tot dan toe alleen maar had hardgelopen en gestayerd achter vrachtwagens? ‘Ik zwaaide van links naar rechts over de weg en besteedde al mijn tijd en aandacht aan het mijden van het peloton uit angst voor een valpartij. Als iemand te dicht bij me kwam, was ik meteen al bang dat we in botsing zouden komen. De ene keer liet ik me naar achteren afzakken, dan sprintte ik weer naar voren en dan reed ik weer in het gootje.’ Soms reed hij zelfs in de berm en steeds opnieuw viel hij bijna van zijn fiets.

‘Het waaide daar, het waait altijd aan de kust, en hij zat altijd in de wind omdat hij niet wist hoe hij in het peloton tussen de wielen moest rijden,’ zegt René. De afloop had in Hollywood niet misstaan: de debutant ontsnapte halverwege de wedstrijd, maar de plaatselijke favoriet, Jean-Yves Ollivier, die in de weken ervoor vier zeges op rij had geboekt en veel meer ervaring had dan Bernard, maakte zich daar geen zorgen over. Hij kende René, die zich vooraf had laten ontvallen dat zijn neef nog nooit gekoerst had. Niettemin nam hij de moeite om naar de nieuwkomer toe te springen en op weg naar de finish niet meer over te nemen. ‘De finish was aan het eind van een lange helling, midden in het dorp,’ herinnert René zich nog. ‘Ik stond aan de voet van de klim en toen ik Bernard zag aankomen met Jean-Yves in zijn wiel, dacht ik: nou, hij is in elk geval tweede.’ Jean-Yves dacht er net zo over, maar hij kon zijn ogen niet geloven toen de jonge Bernard op 300 meter van de meet de spurt inzette. Hij kwam er niet meer langs.

‘Ze maakten de champagne open toen ze thuiskwamen, en aten pannenkoeken,’ weet Lucie Hinault nog. ‘Bernard was blij, maar niet overmatig. Hij leek het gewoon te vinden dat hij gewonnen had.’

Hij won zijn eerste vijf koersen, verloor de zesde doordat hij tegen een toeschouwer aan reed, en raakte toen uit vorm, wellicht omdat zijn conditie eronder leed dat hij op de boerderij moest werken. Evengoed had hij aan het eind van dat jaar in twaalf van de twintig wedstrijden waaraan hij had meegedaan gezegevierd. Hij besefte dat hij te veel hooi op zijn vork had genomen, met ook de benzinepomp en zijn school er nog bij, dus het wielrennen kreeg prioriteit. ‘Ik moest snel kiezen: monteur of wielrenner. Ik koos voor het wielrennen en zette alles op alles. Voor de rest was helaas geen tijd.’

Carfentan wilde dat hij doorging met hardlopen en zelfs nu kan Hinault nog niet goed uitleggen waarom hij voor de wielersport heeft gekozen. ‘… het wedstrijdelement, samen met mijn neef naar de koers. Ik dacht dat ik beter kon worden dan hij. Ik vond hardlopen wel leuk, maar voelde me meer aangetrokken tot het wielrennen, en daar was ik ook beter in.’ Het was duidelijk waarom dit voor een ongeduldige jongen aantrekkelijk was. Het verband tussen werk en beloning was veel directer dan bij de langzame opbouw die nodig is voor atletiekwedstrijden, en bovendien kreeg een jongen die graag risico’s nam steeds weer een adrenalinekick. Al die koersen die elk weekend werden verreden, allemaal vlak in de buurt. Al die kansen om te winnen.

Bernard Hinaults keuze om zich op het wielrennen te richten en niet op zijn parttimebaan of zijn opleiding was zo snel gemaakt dat hij zijn familie ermee verraste. In juli 1971 verliet hij voor korte tijd het ouderlijk huis na een aanvaring met zijn vader. ‘Het gebeurde toen ik een keer thuiskwam van de training,’ schreef hij in zijn autobiografie Le peloton des souvenirs. Dat was kort nadat hij was opgehouden met zijn werk in de garage, zodat hij tijd had om te fietsen, en, ironisch genoeg, nadat hij weer was begonnen om zijn vader te helpen in de moestuin, zoals hij ook als kind had gedaan. ‘Mijn vader stond me op de drempel op te wachten. Ineens zei hij dat ik niets uitvoerde, dat ik nergens goed voor was, en hij vroeg: “Wat ben je van plan?” Ik zette mijn fiets tegen de muur en keek hem aan. Hij keek niet terug, maar noemde me een luie donder en liep toen het huis weer in.’

Hinault zegt nu: ‘Hij wilde niet dat ik wielrenner werd, ik moest op zoek naar een baan en zo.’ Bernard zocht zijn toevlucht bij zijn neven even verderop – het gezin van tien kinderen in La Rivière waar hij zo vaak gespeeld had. Hij sliep in het stro in de schuur en weerstond drie dagen lang de pogingen van zijn broer om hem naar huis te laten terugkeren. Toen hij dat uiteindelijk toch deed, zei hij tegen zijn vader dat hij zou stoppen met wielrennen en werk zou gaan zoeken. ‘Mijn vader hield zijn hoofd naar beneden: “Nee, ga maar door met wielrennen.”’ Het onderwerp werd nooit meer aangekaart. Dit was volgens René geen uitzonderlijke gebeurtenis. ‘Bij [Bernards] vader was het altijd hard tegen hard. Hij had er geen bezwaar tegen dat hij koerste, het probleem was de training. Als je er op de fiets op uit ging en niet ging koersen, dus alleen maar trainen of een ritje maken, dan was het in zijn ogen vrijetijdsbesteding.’

Dat liet Hinault geen keus: hij moest slagen in zijn missie. Zijn trots bood hem geen andere mogelijkheid. ‘Ik was de enige [in ons gezin] die een dergelijk besluit nam,’ vertelde hij me. ‘Misschien ben ik gewoon koppig. De anderen hadden niet zo’n keuzemogelijkheid – die kozen een beroep en gingen aan de slag. Ik had de keus: óf ik ging in een fabriek werken óf ik werd wielrenner. En mijn vader, die me had grootgebracht, begreep niet dat je je brood net zo goed op de fiets kon verdienen als in de fabriek. Ik had het gevoel dat het me wel zou lukken. Ik zei tegen hem: “Dat is mijn keuze, dat besluit is niet aan u.” Maar vanaf het moment dat je zo’n besluit hebt genomen, kun je niet meer doen alsof.’

Hinault was niet bezig om ergens aan te ontkomen, zegt hij nu. Het was geen poging om op te klimmen uit de armoede, om anders te zijn. Het conflict met zijn vader ontstond doordat hij voor zijn gevoel geen andere keus had dan door te gaan op de weg die hij was ingeslagen, want in zijn ogen had alleen hij erin geïnvesteerd en verder niemand. ‘Ik had alles wat ik nodig had. Ik had genoeg te eten en genoeg kleren om aan te trekken. Het ging prima met me. En voor de rest: als je wedstrijden wilt rijden, zorg je voor je uitrusting, die koop je. En daarom wil je ook winnen. Het is jouw uitrusting, jij hebt erin geïnvesteerd. Als je iets wilt, moet je zorgen dat je het krijgt. En dan is het van jou.’

Het was niet zo dat Hinault bij zijn omvorming tot wielrenner werd geïnspireerd door een ster, of dat hij ertoe werd verleid of aangezet, of dat het een droom van hem was. ‘Bernard Hinault zag zichzelf niet als wielrenner, maar als metaalbewerker, om de eenvoudige reden dat het er bij hem in gehamerd was dat hij zijn brood moest verdienen,’ schreef Benoît Heimermann in L’Équipe. Maar Hinault hoefde zichzelf ook niet als wielrenner te zien, omdat hij het leven vanaf zijn eerste invasies in de kippenren als een uitdaging had beschouwd: vissen in de baai was een strijd tegen de zee; de rit naar school was een wedstrijd tegen de vrachtwagens; voor zijn baantje in de garage had hij de regel dat je zestien moest zijn omzeild. Het was Bernard tegen de rest van de wereld, of beter gezegd, tegen dat deel van de wereld waarmee hij toevallig op dat moment in de clinch lag.

Nu haalt hij er naar eigen zeggen dezelfde voldoening uit als hij een mooie fiets over de toonbank ziet gaan in de rijwielzaak van zijn zoon. ‘Je verkoopt iets dat goed bij iemand past, met de juiste onderdelen erop. Dat is plezier. Dat is je werk. Alles wat je doet is een permanente uitdaging: aan sportwedstrijden meedoen, maar ook het dagelijks leven. Je moet zorgen dat je de zaak steeds onder controle hebt, maar doen alsof het een spelletje is. Zo ben je. Het zit in je.’

*  Het verhaal gaat dat de overeenkomst al snel spaak liep toen de officials van COB beseften hoe succesvol de jonge Hinault zou worden, en dat ze hun beleid zo veranderden dat ze hem binnen de club konden houden.