Richard Dawkins

EEN KAARS
IN HET DONKER

MIJN LEVEN
IN DE WETENSCHAP

MEMOIRES

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Vertaling Bart Voorzanger

Oorspronkelijke titel Brief candle in the dark. My life in Science. Transworld Publishers, London, a division of Penguin Random House

© 2015 Richard Dawkins

© Nederlandse vertaling 2015 Bart Voorzanger

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Leo Polak

Omslagontwerp Bureau Beck

Typografie binnenwerk Yulia Knol

Foto voorplat Julian Broad / Getty Images

Foto achterplat Jeremy Sutton-Hibbert

De uitgever heeft ernaar gestreefd deze uitgave tot stand te brengen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich tot de uitgever wenden.

E-BOOK ISBN 978 90 468 1966 1

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2015 met ISBN 978 90 468 1965 4

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1965 4 (1e druk 2015)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/richarddawkins

e-appendix: www.richarddawkins.net/bcd

Voor Lalla

‘Uit, uit, stompje kaars! Het leven is niets dan een wandelende schaduw, een armzalige speler die op het toneel zijn uurtje puft en kwaakt en dan hoor je hem niet meer ...’

William Shakespeare, Macbeth, Vijfde Bedrijf, vijfde toneel, in de vertaling van Hugo Claus

‘Wetenschap als kaarsje in het donker’

Carl Sagan, ondertitel van The Demon-haunted World (1995)

‘Je kunt beter een kaars aansteken dan het duister vervloeken’

N.N.

INHOUD

Terugblik bij een feestmaal

Waaraan een medewerker meewerkt

Jungleboek

Ga tot de mier, gij luiaard

Het verhaal van de congresdeelnemer

Kerstlezingen

Gelukzalige eilanden

Die een uitgever gevonden heeft, heeft een goede zaak gevonden

Televisie

Debatten en gesprekken

Simonyi-leerstoel

De draden van een wetenschappelijk weefgetouw

De taxi-theorie van evolutie

De uitbreiding van het fenotype

Beïnvloeding op afstand

Het organisme hervonden: passagiers en verstekelingen

Voortvloeisels uit The Extended Phenotype

Grenzen aan de perfectie

De darwinistische ontwerper in de collegezaal

‘Het genetische dodenboek’ en de soort als ‘middelende computer’

Evolutie in pixels

De evolutie van evolueerbaarheid

Caleidoscopische dieren

Arthromorfen

Het coöperatieve gen

Universeel darwinisme

Memen

Het fluisterspel en Chinese jonken

Modellen van de wereld

De persoonlijke ongeloofsdrogreden

Het waanidee van God

De cirkel rond

Noten

Dankwoord

Fotoverantwoording

Illustraties

TERUGBLIK BIJ EEN FEESTMAAL

Wat doe ik hier in de eetzaal van het New College, op het punt mijn gedicht voor te lezen aan een honderdtal gasten? Hoe kwam ik hier – subjectief een vijfentwintigjarige, objectief verbijsterd dat hij zich hier nu zijn zeventigste omgang rond de zon ziet vieren? Terwijl mijn blik langs de lange, kaarsverlichte tafel dwaalt, waarop gepoetst zilver en glinsterende wijnglazen flitsende humor en sprankelende zinnen weerkaatsen, bezondig ik me aan een staccato-reeks van terugblikken.

Terug naar mijn kinderjaren in koloniaal Afrika te midden van grote, luie vlinders; de peperachtige smaak van waterkers gestolen uit de verdwenen tuin van Lilongwe; de smaak van mango, zoeter dan zoet, gekruid met een vleug terpentijn en zwavel; de kostschool in het naar dennen geurende Vumba-gebergte van Zimbabwe, en dan, weer ‘thuis’ in Engeland, onder de hemelwaarts wijzende torenspitsen van Salisbury en Oundle; studiejaren dromend van meisjes tussen de punters en spitsen van Oxford; het eerste gloren van een belangstelling voor wetenschap en de diep filosofische vragen waarop alleen de wetenschap een antwoord heeft; de eerste verkenningstochten in onderzoek en onderwijs in Oxford en Berkeley; terugkeer naar Oxford als gretige jonge docent; meer onderzoek (doorgaans samen met mijn eerste vrouw Marian, die ik hier in het New College aan tafel zie zitten), en dan mijn eerste boek, The Selfish Gene (De zelfzuchtige genen). Die snelle terugblik brengt me tot mijn vijfendertigste, halverwege het kroonjaar van nu. Ze markeren de jaren beschreven in het eerste deel van mijn memoires, An Appetite for Wonder (Verwondering).

Mijn vijfendertigste verjaardag deed me denken aan een artikel van de humorist Alan Coren over de zijne. Coren speelde droefenis bij het idee dat hij er de helft had opzitten en dat het van nu af aan bergafwaarts ging. Ik ervoer dat anders, misschien omdat ik net de laatste hand aan mijn eerste, behoorlijk jeugdige boek had gelegd en me verheugde op het verschijnen en de ontvangst ervan.

Een van de aspecten van die ontvangst was dat het onverwacht grote succes van het boek me katapulteerde naar de categorie van mensen aan wie kopijbeluste journalisten regelmatig vragen om hun favoriete lijstje van disgenoten bij een feestmaal. Toen ik nog op dat soort verzoeken inging, nodigde ik uiteraard een aantal aanzienlijke wetenschappers uit, maar ook schrijvers en allerlei andere creatievelingen. Op elk van mijn lijstjes stonden vast minstens vijftien aanwezigen bij mijn verjaarsmaal nu, onder wie roman- en toneelschrijvers, tv-presentatoren, musici, komieken, historici, uitgevers, acteurs en bazen van multinationals.

Vijfendertig jaar geleden, zo bedenk ik terwijl ik rond de tafel bekende gezichten opmerk, lag zo’n verscheidenheid aan literaire en kunstzinnige gasten op de verjaarspartij van een wetenschapper niet echt voor de hand. Was de tijdgeest veranderd sinds C.P. Snows klaagzang over de kloof tussen de wetenschappelijke en de literaire cultuur? Wat was er gebeurd in de jaren waarover ik mijmerde aan deze dis? Mijn gepeins bracht me opeens naar het midden van die periode en ik zie de grote, onvergetelijke gestalte voor me van Douglas Adams, zo treurig afwezig nu. In 1996, toen ik vijfenvijftig en hij tien jaar jonger was, sprak ik hem voor de camera, voor een documentaire van Channel Four getiteld Break the Science Barrier. Het doel van het programma was nu net om te laten zien dat wetenschap moest doorbreken naar de bredere cultuur, en mijn interview met Douglas was het hoogtepunt. Hier een deel van wat hij zei:

Ik denk dat de rol van de roman enigszins veranderd is. In de negentiende eeuw was de roman de plek voor ernstige beschouwingen en vragen over het leven. Daarvoor las je Tolstoj en Dostojevski. Tegenwoordig besef je uiteraard dat wetenschappers veel meer over zulke kwesties te melden hebben dan je ooit van romanschrijvers mag verwachten. Ik denk dus dat ik voor echt substantiële zaken wetenschappelijke boeken pak, en dat ik zo nu en dan een roman lees voor wat luchtige afleiding.

Is daarin wellicht toch iets veranderd? Zijn romanciers, journalisten en anderen die C.P. Snow stevig in zijn ‘eerste’ cultuur onderbracht, meer en meer de tweede gaan omarmen? Zou Douglas, als hij nog leefde, nu terug kunnen naar de roman om daar iets te vinden van wat hij destijds, vijfentwintig jaar na zijn studie Engels in Cambridge, in de wetenschap zocht: naar Ian McEwan, bijvoorbeeld, of A.S. Byatt? Of andere romanschrijvers die dol zijn op wetenschap, zoals Philip Pullman of Martin Amis, William Boyd of Barbara Kingsolver? En dan zijn er zeer succesvolle door wetenschap geïnspireerde toneelstukken, à la Tom Stoppard en Michael Frayn. Zou dit fonkelende tafelgezelschap, voor mij bijeengezocht door mijn vrouw Lalla Ward, zelf kunstenaar en actrice met een aanzienlijke wetenschappelijke bagage, naast een persoonlijke mijlpaal in mijn leven, op de een of andere manier ook een teken kunnen zijn van een cultuuromslag? Zijn wij ooggetuigen van een constructieve versmelting van de wetenschappelijke en de literaire wereld, de ‘derde’ cultuur wellicht waarvoor mijn literaire agent John Brockman zich achter de schermen inzet met zijn online-salon en zijn schitterende reeks wetenschappelijke auteurs? Of de versmelting van culturen die ik nastreefde met mijn eigen Unweaving the Rainbow (Een regelboog ontrafelen), waarin ik, geïnspireerd door Lalla, vanuit de wetenschap een brug probeerde te slaan naar de wereld van de literatuur? Où sont les C.P. Snows d’antan?

Twee veelzeggende anekdotes (en als u niet van anekdotische zijpaadjes houdt, leest u mogelijk het verkeerde boek). Een van mijn gasten bij dit diner in het New College, de ontdekkingsreiziger en avonturier Redmond O’Hanlon, auteur van hilarische reisboeken als Into the Heart of Borneo (Naar het hart van Borneo) en In Trouble Again (Tussen Orinoco en Amazone), en zijn vrouw Belinda hadden de gewoonte literaire feestjes en diners te geven waarvoor, zo leek het, heel literair Londen uitgenodigd was. Romanschrijvers en recensenten, journalisten en redacteuren, dichters en uitgevers, literaire agenten en literaire coryfeeën spoedden zich naar hun landelijke uithoekje in Oxfordshire, het huis vol opgezette slangen, gekrompen hoofden, leerachtige lijken en in leer gebonden boeken, exotische curiosa van culturele antropologie en kannibalisme – althans, dat idee dringt zich op. Zulke avonden waren altijd opmerkelijk vanwege het gezelschap en, als Salman Rushdie er was, vanwege de bewaking die een verdieping hoger zijn eigen feestje had.

Bij een van die gelegenheden hadden Lalla en ik toevallig net een logé: Nathan Myhrvold, Chief Technology Officer bij Microsoft en een van de vernuftigste nerds van Silicon Valley. Nathan studeerde theoretische natuurkunde en werkte, na zijn promotie in Princeton, in Cambridge bij Stephen Hawking toen die nog net zelf kon spreken, zij het dat hij alleen verstaanbaar was voor zijn meest directe medewerkers die voor de rest van de wereld als zijn tolk optraden. Nathan werd een van deze natuurkundig hooggeschoolde particulier secretarissen. Geen wonder dat hij nu een van de meest vernieuwende technologische denkers is. Toen Redmond en Belinda ons uitnodigden, vertelden we dat we een logé hadden en, gastvrij als altijd, zeiden ze dat we hem vooral mee moesten nemen.

Nathan is veel te beleefd om een gesprek naar zich toe te trekken. Waarschijnlijk vroegen zijn buren aan de lange tafel hem wat hij deed, en leidde dat tot een gesprek over snaartheorie en andere mysteries van de moderne natuurkunde. En de literaire goden raakten compleet in zijn ban. Ze hadden ongetwijfeld, als altijd, eerst vooral hoogstaande grappen met hun buren gemaakt, maar een golf van gefascineerde nieuwsgierigheid met Nathan als middelpunt, rolde onverbiddelijk langs de lange tafel. De avond ontwikkelde zich tot een soort luchtige cursus over het bizarre karakter van de moderne natuurkunde. En als mensen met de intelligentie van dit tafelgezelschap aan een cursus deelnemen, gebeuren er interessante dingen. Lalla en ik koesterden ons in het afgeleide ontzag dat op ons als leveranciers van de onverwachte gast aan deze archetypische ‘derde cultuur’-avond afstraalde. Na afloop belde Redmond en vertelde hij Lalla dat hij zijn literaire gasten, in de vele jaren dat hij al dit soort feestjes gaf, nog nooit zo verbijsterd aandachtig had zien zwijgen.

De tweede anekdote is haast spiegelbeeldig. Toen zijn opmerkelijke stuk Copenhagen werd opgevoerd in het Oxford Playhouse, kwamen de toneel- en romanschrijver Michael Frayn en zijn vrouw, de gevierde schrijfster Claire Tomalin, bij Lalla en mij logeren. Het stuk gaat over de verhouding tussen twee reuzen van de moderne natuurkunde, Niels Bohr en Werner Heisenberg, en over een wetenschapshistorisch raadsel: waarom ging Heisenberg in 1941 bij Bohr in Kopenhagen langs, en wat voor rol speelde hij in de oorlog (zie ook blz. 271)? Na de uitvoering werd Michael naar een zaaltje boven in het Playhouse gebracht waar hij werd bevraagd door heel natuurkundig Oxford. Het was een voorrecht te horen hoe deze aristocraat van de literatuur en de filosofie inging op vragen van de meest vooraanstaande wetenschappers uit Oxford, onder wie een aantal leden van de Royal Society. Wederom een avond die de voorvechters van de derde cultuur mogen koesteren: een avond die de C.P. Snow van dertig jaar eerder verrast – en verheugd – zou hebben.

Ik hoop dat mijn boeken, te beginnen met The Selfish Gene uit 1976, hebben mogen bijdragen aan de verandering van het culturele landschap – net als die van Stephen Hawking, Peter Atkins, Carl Sagan, Edward Wilson, Steve Jones, Stephen Jay Gould, Steven Pinker, Richard Fortey, Lawrence Krauss, Daniel Kahneman, Helena Cronin, Daniel Dennett, Brian Greene, de twee M. Ridleys (Mark en Matt), de twee Sean Carrolls (de natuurkundige en de bioloog), Victor Stenger en anderen, en de opwinding die ze teweegbrachten bij recensenten en journalisten. Dan heb ik het niet over wetenschapsjournalisten die wetenschap uitleggen aan een lekenpubliek, hoe lofwaardig dat ook is. Ik heb het over boeken van beroepsonderzoekers voor vakgenoten en andere wetenschappers, maar zo geschreven dat het algemene publiek over hun schouders kan meekijken en meepraten. Ik stel me graag voor dat ik een van degenen ben die deze ‘derde cultuur’ op gang hebben gebracht.

Anders dan An Appetite for Wonder is dit tweede deel van mijn autobiografie geen gewoon chronologisch verhaal. Evenmin is het een lange terugblik vanaf mijn zeventigste verjaardag. Het gaat om een reeks terugblikken, thematisch geordend en afgewisseld door zijpaadjes en anekdotes. Aangezien een strakke chronologie ontbreekt, is de volgorde van de thema’s enigszins arbitrair. In het eerste deel merkte ik op dat ‘als iets mij gemaakt heeft tot wat ik ben, dan is het Oxford wel’, dus waarom niet begonnen met mijn terugkeer naar die trotse kalkstenen muren?

WAARAAN EEN MEDEWERKER MEEWERKT

Van 1970 tot 1990 was ik universitair docent, en van 1990 tot 1995 lector, Diergedrag bij de afdeling Dierkunde in Oxford. Erg veeleisend waren mijn onderwijstaken niet, althans niet naar Amerikaanse maatstaven. Naast mijn colleges over diergedrag zette ik met anderen een nieuwe cursus evolutie op (evolutie was uiteraard altijd al een cruciaal onderwerp, maar de nieuwe cursus bood studenten de gelegenheid diepgaander te profiteren van Oxfords langdurige ervaring op dit terrein). Naast studenten Dierkunde en Biologie gaf ik ook college aan studenten in de sociale wetenschappen en de psychologie, in beide gevallen in het kader van een ‘honours- programma’ met een schriftelijk tentamen Diergedrag.

Ook gaf ik jaarlijks een inleidende cursus programmeren voor studenten Dierkunde. Daarbij tekende zich overigens een verbazingwekkende prestatiespreiding af – een veel groter verschil tussen de besten en de slechtsten dan ik ooit in de rest van hun opleiding zag. De zwaksten kregen het nooit echt in de vingers, hoezeer ik ook mijn best deed, en ondanks het feit dat ze geen moeite hadden met de niet-wiskundige onderdelen van de cursus. De besten? Nou, Kate Lessells kwam te laat op een practicum nadat ze alle bijeenkomsten in de eerste helft van de cursus verzuimd had. Ik protesteerde: ‘Je hebt nog nooit een computer aangeraakt, en je hebt vier weken gemist. Hoe verwacht je nu ooit de opdrachten van vandaag voor elkaar te krijgen?’

‘Wat hebt u op college verteld?’ was de onverstoorbare reactie van deze onverschrokken jongedame, terwijl ze me recht in de ogen keek.

Ik was verbijsterd: ‘Je wilt echt dat ik vier weken college in vijf minuten samenvat?’

Ze knikte, nog altijd onverstoorbaar, en met een zweem van wat een ironische glimlach leek.

‘Oké,’ zei ik, en ik weet niet zeker of ik mezelf of juist haar dacht uit de dagen: ‘Je vroeg erom.’ Ik vatte vier uur college echt in vijf minuten samen. Na elke zin knikte ze slechts, zonder iets op te schrijven en zonder een woord te zeggen. Vervolgens ging deze buitengewoon slimme jonge vrouw achter een terminal zitten. Ze voerde de opdrachten uit en verliet de zaal. Althans, dat is wat ik me ervan herinner. Wellicht overdrijf ik iets, maar gezien Kates carrière daarna is dat lang niet zeker.

Naast colleges en practica bij Dierkunde omvatten mijn onderwijstaken ook de begeleiding van individuele studenten; dat deed ik bij het New College (‘nieuw’ in 1379, nu een van de oudste in Oxford), waar ik in 1970 staflid werd. De meeste universitair docenten en hoogleraren in Oxford en Cambridge zijn eveneens verbonden aan een van de dertig of veertig min of meer zelfstandige colleges of instituten waaruit die federale universiteiten bestaan. Mijn salaris werd deels betaald door de Universiteit van Oxford (waar mijn taken voornamelijk bestonden uit onderwijs en onderzoek bij Dierkunde) en deels door het New College, waar ik minstens zes uur per week studenten begeleidde – vaak studenten van andere colleges, in het kader van uitwisselingen met hun eigen begeleiders – de gangbare aanpak in de biologie, zij het meestal niet in andere vakken. Toen ik als docent begon, was die begeleiding meestal een-op-een, hoewel groepjes van twee studenten geleidelijk gangbaarder werden. Als student had ik genoten van het begeleidingssysteem, en mijn voorkeur ging beslist uit naar een-op-eensessies, waarbij ik mijn werkstuk hardop voorlas en mijn begeleider aantekeningen maakte die we vervolgens bespraken of mij onderbrak om direct commentaar te geven. Tegenwoordig werken begeleiders in Oxford meestal met twee of zelfs drie studenten tegelijk en worden de werkstukken niet voorgelezen maar vooraf ingeleverd en gelezen.

In mijn eerste jaren bij het New College waren onze studenten allemaal man. In 1974 haalden stafleden zoals ik, die ook vrouwen wilden toelaten, net de benodigde twee derde meerderheid niet. Sommigen van onze tegenstanders waren openlijk vrouwvijandig. De meest betreurenswaardige voorbeelden daarvan behoren inmiddels gelukkig tot het verleden, dus ik hoef hun akelige argumenten hier niet te herhalen. Het deed me goed om tijdens een stafvergadering een aantal van hun meer schandalige argumenten over de academische vermogen van vrouwen met cijfers te kunnen weerleggen.

In feite wonnen we in 1974 de eerste stemmingsronde, over een verandering van de statuten die de toelating van vrouwen mógelijk maakte. Maar – een typische parlementaire truc – de prijs voor die overwinning was een concessie: we gingen akkoord met een aparte stemming, het volgende semester, over de féítelijke toelating van vrouwelijke studenten. We namen aan dat we die ronde ook zouden winnen, maar dat lukte niet. Of de tegenstanders die ons tot die concessie wisten over te halen de afwezigheid van een cruciale medestander die met verlof naar Amerika vertrok, al voorzien hadden, weet ik niet. Maar het resultaat was dat het New College onverwacht niet tot de eerste vijf mannelijke colleges behoorde die ook vrouwen toelieten, al behoorden we tot de eerste die hun statuten zo aanpasten dat ze die toelating niet langer blokkeerden (en waren we het eerste waar die toelating, al ver voor mijn tijd, officieel op de agenda stond). De definitieve doorbraak bereikten we pas in 1979, tegelijk met de meeste andere colleges in Oxford. We konden in 1974 geen vrouwelijke studenten toelaten, maar onze statuutswijziging stelde ons wel in staat vrouwelijke stafleden te kiezen. Helaas vertoonde de eerste vrouw die we aanstelden, hoewel een eminent geleerde op haar vakgebied, zelf tekenen van forse vrouwonvriendelijkheid: ze had het niet op vrouwelijke studenten of vrouwelijke medewerkers (zo hoorde ik van een van hen, met wie ik nauw bevriend raakte). Met latere aanstellingen hadden we meer geluk, en het New College is inmiddels een florerende tweeslachtige gemeenschap, met alle voordelen van dien.

Nieuwe aanwas

Een van mijn zwaarste verantwoordelijkheden was al meteen de toelating van jonge biologen tot het New College. Het lastige daaraan was dat ik vanwege de moordende concurrentie erg veel goede en gretige kandidaten moest afwijzen. Elk jaar in november trokken vanuit heel Groot-Brittannië en van ver daarbuiten massa’s enthousiaste jonge mensen naar Oxford voor een toelatingsgesprek, velen zichtbaar bibberend van de kou in hun dunne, onwennige pak. De colleges brachten ze onder in studentenkamers waarvan de vaste bewoners vertrokken waren, op wat vrijwilligers na die als ‘herders’ achterbleven om ze op te vangen, rond te leiden en zo mogelijk te zorgen dat de kou het enige was dat ze aan het bibberen bracht.

Naast het voeren van toelatingsgesprekken, tot die werden afgeschaft, moest ik ook hun antwoorden lezen op het toelatingsexamen van Oxford, en bijdragen aan het opstellen van vragen voor die grillig eigenaardige toets. (‘Waarom hebben dieren koppen?’ ‘Waarom heeft de koe vier poten en de melkkruk drie?’ Geen van beide vragen van mij overigens.) Bij het examen ging het evenmin als bij het gesprek om feitenkennis op zich. Wat we juist wel toetsten, laat zich lastiger omschrijven: intelligentie, zeker, maar dan niet gewoon maar IQ-achtige intelligentie. Ik vermoed dat het ging om iets als ‘het vermogen om constructief te redeneren op een manier die past bij het onderwerp’, in mijn geval biologie: creatief denken, biologische intuïtie, ‘leerbaarheid’ wellicht ook – zelfs een poging antwoord te krijgen op vragen als ‘Zou het een bevredigende ervaring zijn deze student te onderwijzen? En is het iemand die baat heeft bij een opleiding in “Oxbridge”, en met name bij ons unieke begeleidingssysteem?’

Een terzijde waarvan de relevantie zo duidelijk wordt. In 1998 werd ik uitgenodigd om de prijs uit te reiken bij de finale van University Challenge, een algemene-kennisquiz van de BBC, waarin vertegenwoordigers van universiteiten (waarbij de colleges van Oxford en Cambridge als zelfstandige instellingen worden behandeld) met elkaar strijden in een ingewikkeld soort afvalrace. Het vertoonde kennisniveau is soms verbijsterend hoog – het populaire Who Wants to be a Millionaire? valt daar volledig bij in het niet en dankt zijn aantrekkingskracht waarschijnlijk deels aan het feit dat het daar om zeer hoge bedragen gaat. In de toespraak waarmee ik in 1998 in Manchester de winnaars van University Challenge (Magdalen College, Oxford, dat in de finale Birkbeck, Londen, versloeg) hun prijs uitreikte, zei ik (volgens een Wikipedia-citaat dat klopt met wat ik me herinner):

Samen met mijn collega’s in Oxford voer ik een campagne voor afschaffing van het ‘A-Level’ [het landelijke schoolexamen waarin specialistische kennis wordt getoetst] als criterium voor de toelating van studenten, en vervanging daarvan door University Challenge. En ik meen dat ook; het soort geest dat je nodig hebt om University Challenge te winnen – het gaat niet om de kennis, wat telt het is het soort geest dat overal dingen oppikt – dat is wat je ook nodig hebt op de universiteit.

Ik vertelde een verhaal over een student Geschiedenis in Oxford die niet in staat was om op een wereldkaart Afrika aan te wijzen. Toen ik tegen een collega zei dat ze nooit tot onze (of een andere) universiteit had mogen worden toegelaten, wierp hij tegen dat ze op school misschien de betrokken aardrijkskundeles gemist had. Dat is nu net waar het niet om gaat. Als je een aardrijkskundeles nodig hebt om te weten waar Afrika ligt, als je je op je zeventiende niet door osmose of simpelweg uit nieuwsgierigheid zulke kennis hebt eigengemaakt, heb je gewoon het soort geest niet dat baat heeft bij een universitaire opleiding. Dat is een uitzonderlijke illustratie van de reden waarom ik een University Challenge-achtige algemene-kennistoets als onderdeel van onze toelatingsprocedure suggereerde: niet de brede kennis op zich, maar brede kennis als lakmoesproef voor een leerbare geest.

Mijn (half maar zeker niet meer dan half schertsende) suggestie is nog altijd niet overgenomen. Maar Oxford probeerde (en probeert) wel degelijk om meer te toetsen dan feitenkennis die direct relevant is voor de beoogde studie. Een kenmerkende (aan Peter Medawar ontleende) vraag voor de toelatingsgesprekken die ik voerde, was:

De schilder El Greco stond erom bekend dat hij mensen erg lang en dun weergaf. Er is wel gesuggereerd dat dat kwam door een oogafwijking waardoor alles wat hij zag in verticale richting werd uitgerekt. Lijkt je dat een plausibele theorie?

Sommige studenten zagen het meteen, en die gooiden hoge ogen bij mij: ‘Nee, dat is een slechte theorie, want als hij dan naar zijn eigen schilderijen keek, zou alles nog verder uitgerekt lijken.’ Sommigen zagen dat niet meteen, maar wel alsnog als ik ze tot het juiste denkspoor wist te verleiden. Soms waren ze dan duidelijk gefascineerd, en wellicht boos op zichzelf dat ze daar niet meteen opgekomen waren, en zulke kandidaten schaalde ik vanwege hun leerbaarheid ook nog redelijk hoog in. Sommigen sputterden tegen, en daar gaf ik ook nog wel punten voor: ‘Misschien speelde El Greco’s oogafwijking alleen bij dingen op afstand, zoals een model, en niet bij dingen dichtbij, zoals het doek.’ Anderen bleef het punt ontgaan, zelfs als ik ze aan de hand meenam, en die noteerde ik als minder kanshebbend waar het ging om een vruchtbare studie in Oxford.

Ik ga nog even door over het soort vragen dat begeleiders in Oxford stellen bij toelatingsgesprekken. Ik doe dat deels omdat de kunst van zulke gesprekken op zich al interessant is. Maar ook om zo toekomstige studenten te helpen die hopen te worden toegelaten tot een van de (inmiddels weinige) universiteiten waar zulke gesprekken nog gevoerd worden.

Hierbij een soortgelijk raadsel als de ‘El Greco-vraag’ dat ik soms gebruikte:

Waarom verwisselen spiegels links en rechts, terwijl ze het beeld niet ondersteboven zetten? En wat voor soort vraag is dat – psychologisch, natuurkundig, filosofisch, of nog weer wat anders?

Ook in dit geval toetste ik vooral de leerbaarheid van studenten, hun vermogen om mee te gaan in een keten van argumenten, zelfs als ze het raadsel niet meteen zelf konden oplossen. Dit raadsel is trouwens verrassend lastig. Het helpt om het te herformuleren en de spiegel te vervangen door een glazen deur, bijvoorbeeld een deur in een hotel waarop LOBBY staat. Als je die van de andere kant ziet, staat er , niet . Waarom dat voor het glas geldt is makkelijker uit te leggen dan voor de spiegel. Veralgemenisering van die uitleg, zodat hij ook voor de spiegel geldt, is dan een kwestie van standaardnatuurkunde: een goed voorbeeld van de waarde van herformulering om een probleem aanpakbaar te maken.

Of ik herinner ze eraan dat het beeld op ons netvlies ondersteboven staat, terwijl we de wereld toch met de juiste kant boven waarnemen. ‘Hoe zou je me dat kunnen uitleggen?’ Een andere favoriete vraag om hun biologische intuïtie te toetsen begon aldus: ‘Hoeveel grootouders heb je?’ Vier. ‘En hoeveel overgrootouders?’ Acht. En hoeveel betovergrootouders?’ Zestien. ‘Oké, en hoeveel voorouders denk je dan dat je tweeduizend jaar geleden, in Jezus’ tijd, had?’ De slimsten hadden meteen door dat je niet eindeloos met verdubbelen kunt doorgaan, omdat het aantal voorouders dan al snel groter wordt dan de miljarden mensen ter wereld nu, om maar te zwijgen van het relatief kleine aantal in de tijd van Jezus. Dat bleek een goede benadering om ze tot de slotsom te brengen dat we allemaal nichtjes en neefjes zijn, met talloze gezamenlijke voorouders slechts weinig generaties terug. Een andere manier om die vraag te stellen is bijvoorbeeld: ‘Hoever denk je dat we in de tijd terug moeten gaan om bij een gezamenlijke voorouder van jou en mij terecht te komen?’ Ik koester de herinnering aan het antwoord van een jongedame uit landelijk Wales. Ze nam me van top tot teen genadeloos op en kwam toen kalmpjes met haar oordeel: ‘Terug naar de mensapen.’

Ik ben bang (zij het om een andere reden) dat ze het niet helemaal snapte. En dat gold eveneens voor de jongeman van een sjieke kostschool die in zijn stoel onderuit hing (de herinnering dat hij zijn voeten op tafel legde kan niet kloppen en komt waarschijnlijk voort uit de indruk die hij op me maakte) en lijzig antwoord gaf op een van mijn beste invallen: ‘Da’s een behoorlijk stomme vraag, niet?’ Ik moet zeggen dat hij mij bijna had overgehaald, maar de concurrentie was te sterk dus stuurde ik hem naar een vechtlustige collega bij een ander college, die hem aannam. Deze jongeman deed later veldonderzoek in Afrika en zou zich daar naar verluidt met zijn blik alleen een woedende olifant van het lijf hebben gehouden.

Een collega bij filosofie was dol op de volgende vraag, en ik vind het eveneens een goede: ‘Hoe weet je dat wat je nu meemaakt geen droom is?’ Een andere collega was gesteld op deze:

Een monnik [waarom een monnik weet ik niet, gewoon vanwege de sfeer waarschijnlijk] vertrok bij zonsopgang en liep langs een lang, kronkelend pad van de voet naar de top van een berg. Hij deed daar een hele dag over. Eenmaal boven bracht hij de nacht door in een berghut. En de volgende dag begon hij op hetzelfde tijdstip aan de terugtocht langs hetzelfde pad naar de voet van de berg. Kunnen we met zekerheid zeggen dat er een bepaald punt langs het pad is dat hij op beide dagen op precies hetzelfde tijdstip passeerde?

Het antwoord is ja, maar niet iedereen ziet dat in of kan aangeven waarom. De crux is, opnieuw, om het probleem te herformuleren. Stel je voor dat op het moment dat de monnik aan zijn tocht omhoog begint, een andere monnik vanaf de top omlaag begint te lopen. Beide monniken komen elkaar onderweg, op een bepaald punt op een bepaald tijdstip, onvermijdelijk tegen. Ik vond het een leuk raadsel, maar ik geloof niet dat ik het ooit bij een toelatingsgesprek gebruikt heb omdat het, anders dan de El Greco-vraag (of de spiegelvraag, of de vraag over het omgekeerde beeld op het netvlies, of zelfs de vraag over het dromen), niet tot vervolgvragen leidt. Maar ook dit laat de kracht van herformulering zien – een aspect van lateraal denken, vermoed ik.

Een vraag die ik nooit gebruikt heb, maar die een aardige toets vormt voor het soort wiskundige intuïtie dat je als bioloog nodig hebt (en iets anders is dan wiskundige vermogens als algebraïsche manipulatie of rekenvaardigheid, die evenmin kwaad kunnen), is de volgende. Waarom kennen zo veel invloeden – zwaartekracht, licht, radiogolven, geluid, enzovoort – een omgekeerd kwadratisch verband? Als je je van de bron verwijdert, neemt de sterkte van de invloed snel, met het kwadraat van de afstand, af. Hoe komt dat? Een manier om dat intuïtief te verhelderen gaat als volgt. De invloed straalt naar alle kanten uit en verdeelt zich daarbij als het ware over het oppervlak van een snel groter wordende bol. Hoe groter het oppervlak van die bol, hoe sterker de invloed ‘verdund’ raakt. Het oppervlak van een bol (zo herinneren we ons van de stereometrie, en als we ons ertoe zouden zetten konden we het ook bewijzen, maar dat is te veel moeite voor een toelatingsgesprek) is evenredig met het kwadraat van de straal. Vandaar dat omgekeerd kwadratische verband. Dat is wiskundige intuïtie zonder (noodzakelijk ook) wiskundige manipulatie – een waardevol vermogen voor een biologiestudent.

Het gesprek zou kunnen vervolgen met minder wiskundige, maar nog altijd interessante, biologische toepassingen, die een beeld zouden geven van de leerbaarheid van een student. Vrouwelijke zijdewormen trekken partners aan door een chemische verbinding, een ‘feromoon’, uit te scheiden. Mannetjes nemen die al van verbazend ver waar. Mogen we verwachten dat hier eveneens sprake is van een omgekeerd kwadratisch verband? Oppervlakkig gezien misschien wel, maar de student zou erop kunnen wijzen dat de wind het feromoon een bepaalde kant op blaast. Wat voor effect heeft dat? De student zou eveneens kunnen bedenken dat het feromoon, zelfs zonder wind, niet in de vorm van een uitdijende bol weg diffundeert, al was het maar omdat de helft van die bol door de grond wordt tegengehouden, en het merendeel van de rest te hoog zou gaan. En dan zou de begeleider het volgende interessante en de student vrijwel zeker onbekende feit kunnen onthullen.

Als gevolg van interacties tussen druk- en temperatuurgradiënten verspreidt geluid in zee zich op bepaalde diepten verder (en veel trager) dan op andere. Er is een laag, aangeduid als het SOFAR- of Geluidskanaal, waarin geluid, omdat het door de grenzen van de laag wordt teruggekaatst, zich meer als een uitdijende cirkel dan als een uitdijende bol verspreidt. De befaamde walvisdeskundige en natuurbeschermer Roger Payne vermoedt dat als walvissen met een zeer luid gezang dat Geluidskanaal opzoeken, hun lied over de hele Atlantische Oceaan te horen zal zijn (een boeiend idee dat op zich al heel inspirerend voor toekomstige studenten kan zijn). Zou het omgekeerd kwadratische verband ook gelden voor zulk walvisgezang? Als het geluid zich zou verdelen over de binnenkant van een uitdijende ring zou de student kunnen bedenken dat het oppervlak eerder evenredig met de straal dan met het kwadraat van de straal zou zijn (de omtrek van een cirkel is direct evenredig met de straal). Maar het zou geen volmaakt platte cirkel zijn. Een legitiem antwoord dat ik zeer zou toejuichen is dan: ‘Dit wordt voor mijn intuïtie wat te ingewikkeld. Laten we een natuurkundige bellen.’

Net als, zo vermoed ik, de meeste van mijn collega’s, voelde ik me betrokken bij de kandidaten die ik sprak. Ongewild moest ik veel meer dan de helft van hen afwijzen, en dat deed vaak pijn. Ik deed dan mijn uiterste best ‘mijn’ kandidaten in andere colleges in Oxford ondergebracht te krijgen door ze bij mijn collega’s aan te prijzen. En als een ander college uit zijn eigen aanmeldingen een student koos die me minder geschikt leek dan een kandidaat die wij bij het New College gewoon om getalsmatige redenen moesten afwijzen, dan verdroot me dat zeer. Maar ik vermoed dat mijn collega’s zich op dezelfde manier betrokken voelden bij ‘hun’ kandidaten. Het systeem dat elk college in Oxford apart beslist over de toelating van studenten heeft veel na- en maar weinig voordelen. Ik vermoed dat alleen al de ingewikkeldheid van het systeem heel wat kandidaten ervan weerhoudt zich überhaupt in Oxford aan te melden. En dat is een betere reden om je te laten afschrikken dan het belachelijk vertekende beeld dat Oxford ‘kakkineus’ of ‘snobistisch’ is (zeker, dat was het, maar is het inmiddels niet meer, integendeel zelfs).

Het grootste deel van mijn volwassen leven zag ik er jonger uit dan ik was (daar komen we nog op terug in het hoofdstuk over televisie), en dat leidde tot een vermakelijk incident in een van die periodes vol toelatingsgesprekken. Uitgeput en uitgedroogd na een hele dag praten met kandidaten begaf ik me naar de King’s Arms, een pub vlak bij het New College. Toen ik aan de bar op mijn bier stond te wachten, kwam er een lange jongeman op me af. Hij sloeg zijn arm meelevend om mijn schouder en zei: ‘En, hoe is het jou vergaan?’ Ik herkende hem als een van mijn kandidaten. Kennelijk wist hij eveneens dat hij me die dag eerder gezien had en dacht hij dat ik een van zijn concurrenten was. Andrew Pomiankowski werd toegelaten tot het New College, studeerde cum laude af, deed vervolgens zijn ‘DPhil’ (zoals de doctorsgraad wordt aangeduid in Oxford en Sussex) bij John Maynard Smith aan de Universiteit van Sussex, en is nu hoogleraar Evolutionaire Genetica aan het University College in Londen. Hij was een van de vele zeer slimme studenten aan wie ik onderwijs mocht geven.

Nog een verhaal over een uitblinker die geknipt was voor ons begeleidingssysteem. Als ik op mijn kamer in het New College zo’n begeleidingsgesprek voerde, ging ik vaak over mijn tijd heen terwijl mijn volgende student buiten stond te wachten. Ik zat uit te wijden over een of ander onderwerp toen de deur plotseling woest werd opengerukt en de volgende student binnenstormde met een verontwaardigd: ‘Nee nee nee, daar ben ik het helemaal niet mee eens.’ Alle lof voor Simon Baron-Cohen. Ik twijfel er niet aan dat hij gelijk had en ik niet. Hij is nu hoogleraar in Cambridge, beroemd vanwege zijn baanbrekende werk aan autisme (zij het wat minder beroemd dan zijn neef Sacha Baron-Cohen, de vermakelijk choquerende acteur).

Mijn promovendus, briljante student en later zelfs mentor Alan Grafen – over wie in volgende hoofdstukken meer – behoorde niet tot mijn studenten aan het New College, maar zijn vriend en medewerker Mark Ridley wel. Mark is minder wiskundig dan Alan, maar een wetenschapper met een verbazingwekkend brede kennis, historicus van de biologie met oog voor grotere verbanden, een kritisch denker, geleerd docent en elegant auteur. Hij schreef later een groot aantal belangrijke boeken, waaronder een van de twee meest vooraanstaande leerboeken over evolutie: het soort boek dat Amerikaanse universiteitsboekwinkels zo ongeveer per kubieke meter bestellen en waarvan ze regelmatig de nieuwste druk in huis halen. Alan en Mark werkten bij verschillende gelegenheden samen. Zo deden ze samen veldonderzoek aan albatrossen, waarbij ze samen met Catie Rechten, een zeer slimme jongedame uit Duitsland, op een Galápagos-eiland kampeerden. Alan vertelde me later hoe, tijdens een vlucht samen met Mark naar de Galápagos, een vreemd, zacht gemompel vanaf de stoel naast hem zijn aandacht trok. Bij nadere beschouwing bleek dat Mark te zijn die zachtjes voor zichzelf Latijnse poëzie voordroeg. Dat is Mark ten voeten uit, en hij zal de elegische coupletten ongetwijfeld de juiste accenten hebben gegeven. Ook heel erg Mark is het dankwoord in zijn eerste boek aan professor Southwood, die inviel als begeleider bij zijn promotieonderzoek ‘toen Richard Dawkins twee sabbats-semesters op de Plantages verbleef’. ‘Plantages’ verwijs hier naar Florida.