Julian Baggini

Herwonnen vrijheid

De mogelijkheid van een vrije wil

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Oorspronkelijke titel Freedom Regained. The Possibility of Free Will. Granta Books, Londen 2015

© 2015 Julian Baggini

© 2015 Nederlandse vertaling René van Veen / Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

De vertaling van het eerste motto op blz. 5 is ontleend aan David Hume: Het menselijk inzicht: een onderzoek naar het denken van de mens, vertaling J. Kuin (Boom 2002).

Tekstredactie Marianne Tieleman

Omslagontwerp Bureau Beck

Foto omslag © Getty Images

Foto auteur © Richard H. Smith

E-BOOK ISBN 978 90 468 1970 8

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2015 met ISBN 978 90 468 1969 2

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1969 2 (1e druk 2015)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/julianbaggini

Ik geef toe dat dit probleem zozeer van alle kanten is bediscussieerd en wijsgeren in zulk een doolhof van duistere spitsvondigheden zijn gebracht, dat het begrijpelijk is als een verstandig lezer met rust gelaten wil worden en zijn oren sluit voor weer een discussie over zulk een onderwerp die hem niet wijzer kan maken noch amuseren.

– David Hume, An Enquiry Concerning Human Understanding (1748)

Kom (zeg ik), bewijs me dan maar dat dit dogma van u over deze menselijke hovaardij en leugen waar is.

– Maarten Luther, De servo arbitrio (1525)

Inhoud

Inleiding

Deel een: Bedreigde vrijheid

1 De demon

Deel twee: Verloren vrijheid

2 De neurowetenschapper

3 De geneticus

Deel drie: Herwonnen vrijheid

4 De kunstenaar

5 De dissident

Deel vier: Verminderde vrijheid

6 De psychopaat

7 De verslaafde

Deel vijf: Verdiende vrijheid

8 De filosoof

9 De kelner

Dankwoord

Noten

Inleiding

In de schaduw van ons leven bevinden zich onze potentiële, niet-geleide levens. Ontelbare keren komen we voor een keuze te staan waarna er geen weg terug is. Op je zestiende van school gaan of je aanmelden voor de universiteit? Bij je partner blijven of kiezen voor een leven als vrijgezel? Wel of geen kinderen? Een nieuwe baan aannemen of je oude vertrouwde betrekking aanhouden? De bus of de trein nemen, hoewel je nu nog niet weet dat een daarvan die dag als wrak zal eindigen? Op dit moment had je heel veel andere dingen kunnen doen dan dit boek lezen, en als je niet snel op iets interessants stuit, pak je misschien wel een ander boek, ga je een rondje lopen of televisiekijken.

Elke dag opnieuw maken we talloze, grote of kleine, keuzes. Ook als gewoontedier hoef je je niet elke dag hetzelfde te gedragen. Misschien begin je de ochtend altijd met een kop sterke koffie, maar op een willekeurig moment kun je daar een kop thee van maken. Maar je kunt natuurlijk niet alles doen wat je zou willen. Je kunt bijvoorbeeld niet de Geneefse Conventies herroepen of naar de maan springen. Maar zelfs als je zeer ingewikkelde of fysiek onmogelijke dingen uitsluit, is nog altijd sprake van een hele reeks handelingen die je zou kunnen verrichten. Binnen zekere grenzen ben je vrij om te doen of laten wat je wilt.

Dit kan een voor de hand liggende of zelfs banale waarheid over de menselijke aard lijken: een kwestie van gezond verstand. Maar al sinds de mens filosofeert, hebben sommigen het ontkend. En naarmate de wetenschap zich verder ontwikkelde, is de vrije wil steeds vaker als een illusie van de hand gewezen. Als je het werk van de grootste wetenschappers uit de voorbije paar honderd jaar leest, is het niet raar om te denken dat de wetenschap tegen de vrije wil is gekant. Volgens Charles Darwin is ‘alles in de natuur het gevolg van onveranderlijke wetten’, en aangezien de mens deel uitmaakt van de natuur lijkt hij hiermee aan te willen geven dat ook ons handelen door natuurwetten en niet door de individuele wil wordt bepaald. ‘Alles wordt van het begin tot het einde bepaald door krachten die zich aan onze macht onttrekken,’ luidde de nog boudere bewering van Albert Einstein uit 1929. ‘De mens, groentes en kosmisch stof, alles danst op de maat van een mysterieuze, in de verte klinkende melodie, ten gehore gebracht door een onzichtbare fluitist.’ Een aantal jaren later dacht hij er nog hetzelfde over. ‘Ik geloof absoluut niet in de menselijke vrijheid in de filosofische betekenis van dat begrip.’

Recenter schreef Stephen Hawking: ‘De initiële bouw van het universum kan door God zijn beschikt, maar ook het gevolg zijn van natuurwetenschappelijke wetten. In beide gevallen heeft het er echter alle schijn van dat het universum geëvolueerd is volgens die natuurwetenschappelijke wetten, dus dat we ons lot in eigen handen hebben, is een moeilijk vol te houden standpunt.’ Wellicht de beruchtste uitspraak in dit verband is afkomstig van Richard Dawkins, die de mens beschreef als: ‘overlevingsmachines – robotten die blind zijn geprogrammeerd om de zelfzuchtige moleculen die wij genen noemen in stand te houden.’

De laatste jaren zijn deze en vergelijkbare opvattingen steeds meer gemeengoed geworden. De ontkenners van de vrije wil hebben de wind in de zeilen dankzij de neurowetenschap. Onze handelingen komen blijkbaar niet voort uit bewuste gedachtes, verlangens en intenties, maar uit onbewuste processen in onze hersenen, die veel van onze handelingen al in actie omzetten voordat we ons ook maar van iets bewust zijn. Neurowetenschapper Sam Harris, een van de fanatiekste recente ontkenners van het bestaan van de vrije wil, vat het als volgt samen: ‘De populaire opvatting van de vrije wil is gebaseerd op twee aannames: (1) iedereen had in het verleden anders kunnen handelen dan we hebben gedaan; en (2) we zijn de bewuste bron van het merendeel van onze huidige gedachtes en handelingen.’ Aangezien beide aannames de wetenschappelijke toets der kritiek niet kunnen doorstaan, lijkt het over en uit voor de vrije wil. In elk geval voor de ‘populaire opvatting’ daarvan.

De bewering dat de vrije wil een illusie is, klinkt inmiddels zo vaak dat ze regelmatig gepaard gaat met een veelbetekenend ‘vanzelfsprekend’. Voorstanders van deze visie geven toe dat de illusie van de vrije wil zo krachtig is dat de ontkenning ervan geen of nauwelijks verschil maakt voor ons dagelijks handelen. Iedereen heeft het gevoel over een vrije wil te beschikken, zeggen ze, ook al komt hij of zij na enig nadenken tot de conclusie die niet te hebben. Maar deze nieuwe opvatting heeft wel gevolgen. Het belangrijkste gevolg is dat daarmee vraagtekens worden geplaatst bij onze ideeën over persoonlijke verantwoordelijkheid. Als we het standpunt huldigen dat al onze handelingen een oorzaak hebben waarop we geen invloed kunnen uitoefenen, dan kunnen we mensen niet langer met goed fatsoen moreel verantwoordelijk houden voor hun daden. Als niet van een vrije wil kan worden gesproken, lijkt dat met zich mee te brengen dat ook geen sprake meer kan zijn van schuld en persoonlijke verantwoordelijkheid, ofwel van de fundamenten van de wet en de moraliteit. In het geval van moord bijvoorbeeld wordt ter verdediging van de dader vrijwel altijd aangevoerd dat hij ten prooi is gevallen aan krachten waarover hij geen controle kan uitoefenen. Nadat James Huberty in 1984 in San Diego eenentwintig mensen had doodgeschoten, werd beweerd dat zijn gewelddaad het gevolg was mononatriumglutamaten in het fastfood van McDonald’s en van de lood- en cadmiumdampen die hij had ingeademd tijdens zijn werk als lasser.

Maar is het echt over en uit voor de vrije wil? Ik en met mij andere, grotere geesten denken van niet. Niettemin klopt het dat de algemene opvatting van de vrije wil niet voldoet. Die berust op de naïeve en simplistische aanname dat we onze biologie en geschiedenis kunnen negeren en in onbeperkte vrijheid alle keuzes kunnen maken die we willen. De twijfels rond de vrije wil verdwijnen niet door die helemaal te ontkennen, maar door beter na te denken over wat het werkelijk betekent om vrij te zijn in plaats van daarover gewoon maar iets aan te nemen.

De vrije wil is een kwestie van groot sociaal en politiek belang. Aan de ene kant staan degenen die stellen dat mensen te snel de schuld geven aan de maatschappij, hun genen, opvoeding of hersenen, en niet hun verantwoordelijkheid nemen. De toenmalige Britse premier John Major verwoordde het in 1993 als volgt: ‘De maatschappij moet wat meer veroordelen en wat minder begrip tonen.’ Dit leidt tot de politieke beslissing om te bezuinigen op de sociale zekerheid en andere overheidsuitgaven en tot een justitieel beleid waarin ‘weekhartig’ medelijden plaats moet maken voor strafmaatregelen. Aan de andere kant wordt steeds meer benadrukt dat ons lot vaststaat door de combinatie van nature en nurture, onze natuurlijke aanleg en opvoeding. Een belangrijk overheidsrapport schreef in 2011: ‘Het is duidelijk bewezen dat de ervaringen van kinderen in hun eerste levensjaren sterk in verband staan met hoe zij later in hun leven presteren. En wel op een groot aantal terreinen, variërend van hun gezondheid en sociale gedrag tot aan hun maatschappelijke carrière en schoolprestaties. Resultaten uit recent neurowetenschappelijk onderzoek onderstrepen het belang van de eerste drie levensjaren van een kind.’

Veel overheden passen inmiddels ook het systeem van het onbewust stimuleren van de burger toe. Door in te spelen op zijn onbewuste reacties en niet op zijn bewuste gedachtes en overwegingen, wordt hij tot juist gedrag aangezet. Door middel van talrijke kleine manipulaties wordt de door het bewustzijn uitgeoefende controle omzeild. Als iemand bijvoorbeeld wordt voorgehouden dat ‘negen op de tien personen hun belasting op tijd betalen’, is hij ook eerder geneigd op tijd te betalen, simpelweg doordat ‘de mens sterk wordt beïnvloed door wat anderen in zijn omgeving doen’, en niet doordat hij op basis van deze informatie bewust zijn gedrag aanpast.

Door dit alles raken we de draad kwijt. Aan de ene kant het inzicht dat de persoonlijke verantwoordelijkheid moet worden gestimuleerd zodat mensen hun vrijheid in praktijk brengen. En aan de andere kant die voortdurende informatiestroom dat we willoze slachtoffers zouden zijn van onze genen, jeugd en omgeving en dat de vrije wil niet meer dan een product van de verbeelding is. We worden twee verschillende kanten op getrokken met tegengesteld beleid en verwarring in ons denken tot gevolg.

Gelukkig beschikken we over het benodigde gereedschap om de vrije wil op te kalefateren.

Het vraagstuk van de vrije wil is in de filosofiegeschiedenis zeer uitgebreid besproken, bediscussieerd en beschreven. Het goede nieuws is dat alle mijlpalen in de geschiedenis van het denken over de vrije wil zijn geïdentificeerd en tot in detail geanalyseerd. Het slechte nieuws is dat de kaart met deze mijlpalen, als gevolg van de gecompliceerde geschiedenis van het debat, een chaotisch geheel vormt en alleen bruikbaar is voor wetenschappers die de weg willen vinden op hun specifieke terrein. Mijn doel is niet zozeer om te beweren dat ik nieuwe ontdekkingen heb gedaan, maar om de kaart opnieuw te tekenen en zo de aandacht te vestigen op de mijlpalen en paden die het nuttigst zijn voor wie nu de weg zoekt.

Het door mij getekende pad kent vijf delen. Ik begin met een kort en selectief overzicht van de vraagtekens die in de geschiedenis van de westerse filosofie bij het idee van de vrije wil zijn gezet, om te kunnen vaststellen wat van oudsher de belangrijkste vragen zijn. Dit levert het noodzakelijke theoretische fundament op voor een onderzoek naar de belangrijkste bedreigingen voor de vrije wil die de huidige wetenschap naar verluidt in zich draagt. Vervolgens keer ik terug naar de basis en presenteer ik een visie op vrijheid die gebaseerd is op de menselijke ervaring en niet op de standaarddefinities van vrijheid die allengs in de handboeken terecht zijn gekomen. Daarna behandel ik enkele gevallen waarin de vrije wil in het geding is, waarmee ik aantoon dat dit niet simpelweg een kwestie is van wel of geen vrije wil, maar van de mate van vrijheid die we werkelijk hebben. Ten slotte verzamel ik alle argumenten en beschrijf ik het soort vrije wil dat het nastreven waard is.

Om filosofische argumenten inzichtelijk te maken, kunnen gedachte-experimenten heel nuttig zijn. In dit boek beschrijf ik er een paar, maar ik raak er steeds meer van overtuigd dat het dwaas is om je daarop te verlaten wanneer in het dagelijkse leven voorbeelden te vinden zijn die verhelderender werken. In het geval van de vrije wil zijn er verschillende levende wezens die we kunnen bestuderen als het gaat over de beperkingen en bedreigingen van de vrijheid. Ik richt me in dit boek op vier archetypen: de kunstenaar en de dissident als voorbeelden van vrijheid, en de verslaafde en de psychopaat als exemplarisch voor hoe vrijheid beperkt kan worden.

De filosoof Saul Smilansky sprak namens velen toen hij me zei: ‘In samenhang met de vrije wil staat veel op het spel. Het is een enorm belangrijk onderwerp. Het gaat om zaken als straf en zelfrespect, de rechtvaardiging voor zeer belangrijke maatschappelijke gebruiken, hoe we met elkaar omgaan, zoals we onszelf zien en hoe we naar personen kijken voor wie we waardering of respect hebben.’ Er staat inderdaad heel veel op het spel, reden om onszelf niet te beperken tot de algemeen aanvaarde ideeën over de vrije wil. De vrije wil is niet wat die doorgaans gedacht wordt te zijn en evenmin wat velen willen dat die is. Ik hoop aan te tonen dat die eenvoudig niet kan zijn zoals doorgaans wordt aangenomen, en dat niemand de onmogelijke verwarring daarover zou moeten willen. De vrije wil waarover we wel kunnen beschikken, is niet alleen een waardevol, maar ook een nastrevenswaardig bezit.

DEEL EEN

Bedreigde vrijheid

1

De demon

Om te begrijpen wat de vrije wil inhoudt en waarom hij bedreigd wordt, kunnen we niet volstaan met de louter theoretische discussies daarover, maar moeten we naar de werkelijkheid kijken. Eerst moeten we echter begrijpen wat de salonfilosofische argumenten zijn geweest die de discussie tot op het punt hebben gebracht waar die nu staat. We kunnen dan het beste tweehonderd jaar teruggaan, naar de Franse wiskundige Pierre-Simon Laplace, die zich afvroeg wat er zou gebeuren als een enorm intellect elke natuurwet zou kennen en alles zou afweten van elk object in het universum. Het antwoord lijkt voor de hand te liggen: als God zou dit intellect alles kennen wat bestaat, alles wat ooit is geweest en alles wat nog komen zal.

‘We kunnen de huidige toestand van het universum beschouwen als het gevolg van zijn verleden en de oorzaak van zijn toekomst,’ schreef Laplace.

Een intellect dat op een zeker moment alle krachten zou kennen die de natuur in gang zetten en de plek van alle voorwerpen waaruit de natuur is samengesteld, zou, als dit intellect ook veelomvattend genoeg is om al deze gegevens aan een analyse te onderwerpen, in één enkele formule de bewegingen kunnen vangen van de grootste objecten en de kleinste atomen in het universum. Voor dit intellect zou niets meer onzeker zijn en hem zou zowel de toekomst als het verleden helder voor ogen staan.

Dit intellect staat bekend als ‘de demon van Laplace’. Vanaf het moment dat Laplace deze hypothese opstelde, worden filosofen geplaagd door gedachtes over wat hiervan het gevolg kan zijn. Dat kan worden verwoord in een makkelijk te begrijpen redenatie, die verontrustende gevolgen heeft, maar ogenschijnlijk als onvermijdelijk geldt: als alles wat in het universum gebeurt, voortkomt uit voorafgaande natuurlijke oorzaken en gevolgen, dan moet uiteindelijk ook alles wat ik doe voortkomen uit voorafgaande natuurlijke oorzaken en gevolgen. Alles wat ik zeg en doe, wordt veroorzaakt door gebeurtenissen in mijn hersenen, die op hun beurt ook weer worden veroorzaakt door gebeurtenissen in mijn verleden. De vrije wil is verdwenen. Net als het weer kan ik soms wat onvoorspelbaar zijn en onbestendig lijken, maar daarachter steekt slechts bewegende materie, voltrekken zich natuurwetten.

De belangrijkste implicatie van Laplaces gedachte-experiment voor de vrije wil wordt snel verkeerd geïnterpreteerd. Velen nemen aan dat de voorspelbaarheid van de toekomst het belangrijkste aspect daarvan is. De vrijheid van de wil ligt onder vuur omdat als je met honderd procent zekerheid kunt voorspellen wat er gebeurt een eventuele vrijheid geen enkel verschil maakt.

Voorspelbaarheid is echter lang niet zo’n groot gevaar voor de vrijheid van de wil als gedacht. Dit blijkt uit de redenatie dat de alwetendheid van God ten koste van de vrije wil zou gaan. Die luidt dat als God alles kent wat was, is en zal zijn, hij ook weet wat jij gaat doen, wat erop lijkt te duiden dat de toekomst vaststaat en dat je daar niets aan kunt veranderen. En als je niets kunt veranderen aan de toekomst, beschik je niet over een vrije wil.

Dat lijkt mij een onjuiste gevolgtrekking. Het kan ook zo zijn dat God gewoon in staat is in de toekomst te kijken en dan ziet wat jij vrijwillig hebt gedaan. Dat is niet fundamenteel anders dan het vermogen terug te kijken en dan zien wat je in het verleden vrijwillig hebt gedaan. Voor Gods alwetendheid is eigenlijk alleen maar vereist dat hij door de tijd kan reizen. Die hoeft totaal niet in te houden dat de toekomst vastligt. Augustinus vatte dit in de vierde eeuw n.Chr. fraai samen: ‘Hoewel God weet wat we in de toekomst willen, volgt daaruit niet dat het onze wil is die ons doet willen. Uw laakbare wil […] houdt niet op een wil te zijn omdat God weet dat u hem gaat uitoefenen.’

Het voor de hand liggende argument hiertegen is dat als God weet wat je morgen gaat doen, morgen op de een of andere manier al vastligt, en dat druist tegen de vrije wil in. Maar ik denk dat het probleem hier is dat de betekenis van ‘vastligt’ niet duidelijk is. Als we aannemen dat er maar één verleden, één heden en één toekomst is, dan ligt het verleden vast zodra een handeling is verricht. Maar dat houdt niet noodzakelijkerwijs in dat we niet vrij waren om die handeling te verrichten, want we denken ook dat we dingen anders hadden kunnen doen. Het enige verschil tussen ons en God is dat hij zowel in staat is om de band vooruit te spoelen om te zien wat er gaat gebeuren als om die terug te spoelen en te kijken wat er is gebeurd. Er is echter natuurlijk maar één band die vooruitgespoeld kan worden waardoor het lijkt dat de toekomst al ‘vastligt’. Maar zoals terugspoelen ons in staat stelt om te zien wat mensen vrijwillig hebben gedaan, ook al is er maar één band en hebben ze maar één handeling verricht, kunnen we door vooruitspoelen zien voor welke handeling ze hebben gekozen, hoewel dat er eveneens maar één kan zijn.

Kortom, er zijn altijd heel veel gebeurtenissen mogelijk, maar slechts één vindt er daadwerkelijk plaats. Wie in de toekomst kan kijken, ziet simpelweg welke reeks gebeurtenissen zich heeft voltrokken. Dat is net zomin een reden om te denken dat de vrije wil geen verschil maakt voor de toekomst als om te denken dat hij niet van invloed is geweest op het verleden.

Hoewel ik redelijk overtuigd ben van de validiteit van dit argument zal wie niet in een alwetende god gelooft er niet van onder de indruk zijn. (Wie dat wel doet, zou ook in overweging kunnen nemen dat de meeste teksten die verondersteld worden door God ingegeven te zijn zich op het standpunt stellen dat we op z’n minst in bepaalde mate zelf kunnen kiezen, dus iets klopt er dan niet aan het idee dat het bestaan van God een vrije keuze verhindert.) Naturalisten – degenen onder ons die denken dat alleen de natuurlijke wereld bestaat en er van bovennatuurlijke krachten geen sprake is – vinden de voorspelbaarheid niet zozeer belangrijk, als wel de onvermijdelijkheid van de toekomst als gevolg van de natuurwetten. Het wapen dat de naturalisten in de strijd brengen tegen de vrije wil is echter even ondeugdelijk als de alwetende God van de theïsten, en heet determinisme.

Determinisme komt in wezen neer op de stelling dat de demon van Laplace een theoretische mogelijkheid is. Wellicht zullen we nooit over genoeg kennis beschikken om met enige zekerheid de toekomst te kunnen voorspellen, maar het universum is in feite een soort machine die functioneert volgens onveranderlijke wetten. Dat betekent dat alle gebeurtenissen het gevolg zijn van de werking van deze wetten. Om een enigszins achterhaald beeld te gebruiken: atomen botsen op elkaar, binden zich, stoten elkaar af of worden juist tot elkaar aangetrokken en alles wat we zien, van het gras dat groeit tot aan componisten die muziek aan het schrijven zijn, is in wezen het onvermijdelijke gevolg van materie die op materie reageert. Overeenkomstig daarmee spruiten jouw gedachtes en handelingen voort uit wat niet meer dan een ingewikkelde biologische machine is, uit je hersenen, die, zoals alle daarmee vergelijkbare systemen, van broccoli tot fruitvlieg, helemaal geen vrije wil nodig hebben om te kunnen functioneren.

De hedendaagse Amerikaanse filosoof Peter van Inwagen heeft het grote vraagteken dat het determinisme bij de vrije wil stelt, samengevat in zijn versie van wat het consequentie-argument wordt genoemd: ‘Als het determinisme waar is, dan zijn onze handelingen het gevolg van natuurwetten en gebeurtenissen in het verleden.’ Aangezien ‘wij niet de gebeurtenissen voor onze geboorte hebben kunnen bepalen en evenmin kunnen uitmaken wat de natuurwetten zijn’, volgt daaruit dat ‘wij ook niet de consequenties daarvan (waaronder onze huidige handelingen) kunnen bepalen’. En het mag duidelijk zijn dat wij ook niet verantwoordelijk kunnen zijn voor wat we niet kunnen bepalen.

Neurowetenschapper David Eagleman heeft mij uitgelegd waarom hij, zoals zo veel anderen, determinisme opvat als het kernprobleem van de vrije wil. ‘Bij onderzoek van de hersenen worden die altijd opgevat als een deterministisch systeem: die ene schakeling die wordt omgezet, zet die andere neurotransmitter in werking, die op zijn beurt weer een andere reactie oproept. Alles volgt in een vast patroon op elkaar. Het grote probleem is dat, gegeven dit systeem, het nauwelijks voorstelbaar is dat er binnen die kettingreactie nog ruimte is voor iets anders.’

Sommigen hebben de vrije wil overeind willen houden door te ontkennen dat er een laplaciaans determinisme zou bestaan. De chaostheorie lijkt een wetenschappelijk onderbouwd alternatief daarvoor. Volgens deze theorie is een volledige voorspelbaarheid binnen natuurlijke systemen in feite een onmogelijkheid omdat zelfs de allerkleinste veranderingen in de beginsituatie al tot heel andere uitkomsten kunnen leiden. De bekendste illustratie hiervan is het zogenaamde ‘vlindereffect’, waarbij de minieme luchttrillingen die een fladderend insect veroorzaakt een orkaan aan de andere kant van de wereld tot gevolg kunnen hebben.

Voordat dit de status kreeg van wetenschappelijk vastgesteld feit had sciencefictionauteur Ray Bradbury dit idee al geschetst in zijn korte verhaal ‘A Sound of Thunder’, waarin een tijdreiziger op een Tyrannosaurus Rex jaagt. Tijdens zijn safari moet hij op zwevende platforms blijven staan en mag hij alleen een dinosaurus doden die toch al was voorbestemd om op dat moment te sterven. Het bedrijf dat de tijdreis verzorgt, acht het te riskant om een dier te doden, hoe klein ook, dat anders had voortgeleefd. ‘Bij gebrek aan tien muizen sterft een vos,’ licht de gids toe. ‘Bij gebrek aan tien vossen sterft een leeuw.’ En op een dag sterft een holbewoner omdat ‘jij, vriend, alle tijgers in zijn omgeving hebt vertrapt door ooit een muis te vertrappen’. En die holbewoner had de voorouder van ‘een ras, een volk, de hele mensheid’ kunnen zijn. ‘Eén enkele platgestampte muis kan tot een aardbeving leiden,’ waarschuwt de gids, ‘die de aarde en ons lot door de tijden heen tot op hun grondvesten doet schudden.’ De tijdreiziger let echter niet goed op en na één onder zijn laars geplette vlinder keert hij terug naar een ander heden dan waaruit hij vertrok.

Het is onduidelijk of de chaostheorie het einde betekent voor de hoopvolle verwachting dat de mens ooit op basis van de natuurwetten een betrouwbare toekomstvoorspelling kan geven, maar ze maakt in elk geval geen korte metten met de demon van Laplace, omdat de chaostheorie niet ontkent dat de beginomstandigheden maar één toekomst mogelijk zouden maken. De theorie wijst ons eigenlijk alleen maar op de enorme verschillen die uit kleine variaties kunnen voortkomen. Dit is echter volstrekt verenigbaar met het determinisme van Laplace.

Niet de chaostheorie, maar de kwantumfysica is de grote bedreiging voor de theorie van het determinisme. Het belangrijkste aspect van de kwantumtheorie is dat daarin bepaalde natuurwetten niet als vaststaand, maar als waarschijnlijk worden opgevat. Wat de beginsituatie ook precies is, wat volgt hoeft niet onvermijdelijk te gebeuren. In de kwantumfysica kun je bijvoorbeeld niet met zekerheid zeggen of een radioactief deeltje binnen tien minuten zal uiteenvallen of niet. Je kunt daar hooguit een graad van waarschijnlijkheid aan toekennen. Als dit uitgangspunt van de kwantumtheorie klopt, dan is de demon van Laplace van zijn kracht beroofd. Hij kan de toekomst niet voorspellen doordat niet alles wat volgens natuurwetten plaatsvindt ook noodzakelijkerwijs gebeurt. Einstein zou dit niet geloofd hebben, maar in zekere zin dobbelt God wel degelijk.

Maar het echte gevaar voor de vrijheid van de wil dat het gedachte-experiment van Laplace oplevert, is in mijn ogen niet de voorspelbaarheid of onontkoombaarheid van de toekomst. Ook als je die onvermijdelijkheid uit het materialistische wereldbeeld schrapt, blijven alle gebeurtenissen het gevolg van materie die op materie reageert. Het belangrijkste punt is niet dat alles gebeurt op een absoluut vaststaande manier. Wat ter zake doet, is de materie: alles is simpelweg het gevolg van natuurlijke gebeurtenissen die slechts optreden volgens natuurwetten, of die nu een onvermijdelijke uitkomst hebben of niet.

Het deterministische karakter is dus niet het probleem, maar dat wat vaak wordt aangeduid als ‘de causale geslotenheid van het natuurlijke domein’. Dat houdt in dat elke natuurlijke gebeurtenis een natuurlijke oorzaak heeft. Daaraan veranderen de kwantumfysica of de chaostheorie niets. Een neuron vuurt door toedoen van een ander neuron, niet omdat het opdracht krijgt van een of andere op een ziel lijkende geest in ons hoofd. Als je inzoomt op de elementen die ten grondslag liggen aan onze fysische werkelijkheid, op atomen en nog kleiner, wordt het gedrag van elk deeltje verklaard door de aard daarvan, door de aard van de omringende deeltjes en door de natuurkundige wetten waaraan zij gehoorzamen. Of daarmee elke gebeurtenis voorspeld kan worden, is niet van belang. Los van de discussie of natuurkundige wetten uiteindelijk helemaal vaststaan of alleen een bepaalde graad van waarschijnlijkheid kennen, een neuron vuurt alleen als gevolg van een natuurlijke oorzaak. Dit is de reden waarom mensen zich zorgen maken over de vrijheid van de wil.

De wetenschappelijke scepsis over de vrije wil is dus niet geworteld in determinisme, maar in materialisme, ofwel de visie dat alles is opgebouwd uit materie. ‘Het grote gevaar voor onze vrijheid van de wil zou je kunnen aanduiden als een reductionistisch gevaar,’ schreef de filosoof Manuel Vargas. ‘Dat gevaar is eerder geworteld in het feit dat we zijn samengesteld uit kleine “materiële” zaken dan dat we bang moeten zijn voor determinisme op zich.’

We zijn vooral bezorgd dat het niet onze verlangens, overtuigingen en gedachtes zijn die ons tot handelen aanzetten, maar onzichtbare fysische processen, botsende atomen. Gedachtes, overtuigingen, verlangens en emoties zijn slechts ‘epifenomenen’, ofwel bijverschijnselen van neurale processen die ons echt aansturen. T.H. Huxley, die in 1874 de term ‘epifenomenalisme’ muntte, vergeleek de overtuiging dat het onze bewuste gedachtes zijn die verantwoordelijk zijn voor ons gedrag met het idee dat het de stoomfluit is die de locomotief voortbeweegt. ‘Het bewustzijn van dieren komt voor als louter een bijproduct van het mechanisme van hun lichaam en als volstrekt onmachtig om invloed uit te oefenen op de werking daarvan, zoals de stoomfluit die een rijdende locomotief begeleidt evenmin van invloed is op het mechaniek daarvan.’

Een eeuw later gebruikte de filosoof John Searle eveneens een aansprekende metafoor toen hij schreef dat volgens epifenomenalisten de mens als het schuim op de kam van een golf is dat denkt ‘wat een klus het is om de hele dag deze golven naar de kust te trekken en daarna weer terug,’ en dat ons geestesleven ‘even onbelangrijk is als het schuim op de golf van de fysische werkelijkheid’. Naar welke beeldspraak je voorkeur ook uitgaat, je bewustzijn is niet meer dan het gedruis van vurende neuronen en in even geringe mate de drijvende kracht achter je handelingen als zweet een hardloper tot prestaties aanzet.

Dat het grootste gevaar voor de vrijheid van de wil schuilgaat in het materialisme in het algemeen en niet in het strenge determinisme, blijkt ook uit Atheists. The Origin of the Species, een informatieve geschiedenis van het atheïsme van de hand van Nick Spencer. Daarin blijkt een ontkenning van de vrijheid van de wil keer op keer onlosmakelijk verbonden met het naturalistisch wereldbeeld waarin ook afstand wordt genomen van het geloof. Een van de vroegste voorbeelden hiervan is Lucretius, die in zijn uit de eerste eeuw n.Chr. daterende gedicht De rerum natura (De natuur van de dingen) een universum beschrijft dat louter onderhevig is aan natuurwetten. In een dergelijke wereld is alles een gevolg van voorafgaande oorzaken, dus Lucretius stelt de retorische vraag: ‘als iedere beweging steeds geschakeld wordt/ en ordelijk een nieuwe van een oude afhangt, […] hoe komen mens en dier op aarde aan hun vrijheid,/ hoe is de vrije wil ontworsteld aan het lot […]?’

De Europese materialisten die aan het begin van de Verlichting deze fundamentele vraag opnieuw opwierpen, vonden daar evenmin een bevredigend antwoord op. De natuur werd door hen opgevat als een machine en de mens, die deel uitmaakt van die natuur, werd gereduceerd tot een radertje daarin. Vandaar dat Jean Meslier, de achttiende-eeuwse pastoor die gezien wordt als de eerste gezworen atheïst, schreef: ‘De mens die zichzelf vrij acht, is als een vlieg die ervan overtuigd is dat hij de hoofdmotor is in de machinerie van het universum, terwijl hij zich daardoor slechts onvrijwillig laat meevoeren.’ Baron d’Holbach, een landgenoot van Meslier, schreef een halve eeuw later vergelijkbare woorden: ‘Is de natuur niet een reusachtige machine waarvan de menselijke soort niet meer dan een uiterst zwakke schakel uitmaakt?’ Ongeveer tegelijkertijd schreef de arts en filosoof Julien Offray de La Mettrie het werk L’homme Machine (De mens een machine).

Keer op keer kwamen denkers die van mening waren dat in het universum alleen natuurwetten heersen ook snel tot de conclusie dat daarbinnen dan ook geen ruimte is voor een vrijheid van de mens. Deze fundamentele conclusie kan getrokken worden helemaal los van determinisme, kwantumtheorie of de allerlaatste wetenschappelijke theorieën. Het feit dat zo veel wetenschappers dat toch denken, wijst op filosofische naïviteit of op cynische overdrijving van het belang van hun onderzoek voor het dagelijks leven.