IK BEN RADAR

Van dezelfde auteur:

De verzamelde werken van T.S. Spivet

Voor Holt

Oorspronkelijke titel I am Radar. Uitgeverij Penguin Press, 2015

© 2015 Reif Larsen

© 2016 © Nederlandse vertaling Inger Limburg & Lucie van Rooijen /

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2016 Vertaling fragmenten uit Kubla Kahn van Samuel Taylor Coleridge,

blz. 333 en 395, Jabik Veenbaas

© 2011 Vertaling motto blz. 4 afkomstig uit Grashalmen, Jabik Veenbaas,

Poëziecentrum vzw

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Foto auteur © Elliott Holt

NUR 302

ISBN 978 90 468 1976 0

www.nieuwamsterdam.nl/reiflarsen

www.reiflarsen.com

www.iamradar.net

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met

ISBN 978 90 468 1975 3

INHOUD

Illustratielijst

DEEL 1
De speciale deeltjes

DEEL 2
De olifant en de rivier

DEEL 3
Deze duisternis is niet de nacht

DEEL 4
De onzekerheidsprincipes

DEEL 5
De vergadering van de vogels

Beknopte literatuurlijst van de auteur

Dankwoord

Beeldverantwoording

ILLUSTRATIELIJST

1.1

Radars geboorteakte

1.2

Patiënt R, overdwarse doorsnede sectie 8

1.3

De Wardenclyffe-toren in de Bjørnens Hule, Kirkenes, Noorwegen

1.4

De Treriksrøysa

1.5

‘Gåselandet/Novaja Zemlja Kart Seri nr. 4’

2.1

‘Karta Otičića Abrahama’ (1853)

2.2

Het evangelieboek van Miroslav van Hum (1168)

2.3

Eadweard Muybridge, ‘Animal Locomotion. Plate 63’ (1887)

2.4

‘Miroslavs robotzwaan v2.1’

2.5

Tuffi valt vanuit de Schwebebahn in de Wupper (1950)

2.6

‘De zwarte doos van M. Danilović’

2.7

Nationale Bibliotheek van Bosnië en Herzegovina, winter 1993

2.8

Briefkaart van neutrinobotsing in een waterstof-bellenvat (1970)

2.9

‘De navelstrengspiegel van Danilović’

3.1

‘Petit mal nr. 7’

3.2

‘Blue box samengesteld uit testapparatuur van Western Electric’

3.3

Incidenten met autoalarmen in Kearny, NJ, 17 juni, 1990

3.4

‘R2-D2, Halloween, 1988’

3.5

Steekproeven met het omroepsysteem van de gymzaal van khs (maart 1990)

3.6

‘Als een vis in het water op Times Square’

3.7

Explosief gepompte fluxcompressie-emp-generator met kathode-oscillator

3.8

‘Aandoening zwarte baby blijft een raadsel’

3.9

Aantekeningen uit Den Menneskelig Marionett Prosjektet

3.10

Jens Røed-Larsen in de Bjørnens Hule (1968)

3.11

Kirk En: het dopen van de schoenen in zwaar water

3.12

Still uit Kirk To, Gåselandet

4.1

Analyse van het hydrostatische drijfvermogen van een nón lá

4.2

Methodisch Gebarensysteem van De l’Épée

4.3

Pavillon de l’Indochine à L’Exposition Coloniale Internationale de 1931, Bois de Vincennes, Parijs

4.4

Jean-Baptiste de Broglie aan Georges Lemaître, telegram, 16 juli 1938

4.5

‘Klanken & geluiden van R.R., 0,5-1,5 jaar’

4.6

‘Gebaar voor “machine”’

4.7

‘Het eiland Rak’

4.8

‘Neutrale stroom, zoals waargenomen in het Gargamelle-bellenvat’

4.9

Passagierslijst van vlucht AF 931, Bangkok-Phnom Penh, 2 maart 1975

4.10

Kaart van de bewegingen van de noordelijke Rode Khmer-rebellen van Ratanakiri naar Phnom Penh (januari-april 1975)

4.11

Gevangene nr. 4816 in Tuol Sleng

4.12

Het eerste telegram, 10 november 1979.

4.13

Scène uit het Khmer-epos Reamker in het traditionele Khmer-schimmenspel Lakhon Nang Sbek

4.14

Passage uit de Freeman Etude nr. 18 van John Cage

4.15

Diagram van sequentie 9a, 12: ‘Door elkaar heen bewegende poppen, gechoreografeerde brownse beweging’

4.16

‘Herziene versie katrolsysteem. Kogelgewricht-voerdraad met tweeledige beweging v4.3’

5.1

‘Onderdelen van een scheepscontainer’ en ‘Het laden van een schip’ Uit Peels, S. (1999), Een korte geschiedenis van verlossen, p. 69, 83

5.2

Detail uit Den Menneskelig Marionett Prosjektet

5.3

‘Stillreeks Gåselandet’

5.4

‘Massakren og Escape på Camp 808’

5.5

Enkele illustraties (1-5)

5.6

‘Geprojecteerde zwermformules’

5.7

‘Vergadering van de vogels, trom/morse/radio-palimpsest’

5.8

‘La Bibliothèque du Fleuve Congo’

Ik zing het elektrische lichaam;

De legers van hen die ik liefheb omgorden mij en ik omgord hen,

Ze laten me niet los tot ik met hen ga, hen antwoord geef,

En hen louter, en hen vol laad met de lading der ziel.

Walt Whitman, Grashalmen

Het enige waar ik zeker van ben is de onzekerheid zelf,

en ook daarvan kan ik niet zeker zijn.

Per Røed-Larsen, Spesielle Partikler

1

ELIZABETH, NEW JERSEY

17 april 1975

Verloskamer 4C, vlak na middernacht. Dokter Sherman, de besnorde gynaecoloog die de bevalling deed, zweette licht in zijn katoenen ondergoed. Hij hield zijn handen als een bedelaar uitgestrekt om het hoofdje op te vangen dat elk moment kon verschijnen.

Zonder enige waarschuwing werd het plotseling aardedonker in de kamer.

Hoewel hij al meer dan dertig jaar bevallingen deed, schrok dokter Sherman er zo van geen hand voor ogen meer te kunnen zien, dat hij zich even afvroeg of hij dood was, een gedachte die hij direct weer van de hand wees. In een wanhopige poging zich te oriënteren draaide de dokter zich om, op zoek naar het groenverlichte bordje van de nooduitgang aan de overzijde van de gang, maar ook dat was uitgevallen.

‘Dokter?’ riep de verpleegster naast hem.

‘De nooduitgang!’ siste hij het donker in.

Overal in het ziekenhuis brak paniek uit onder patiënten en personeel nu beademingsapparatuur het liet afweten en chirurgen in inktzwarte operatiekamers met een pulserend hart in hun handen stonden. Geen van de noodaggregaten – de twee generatoren in de kelder, de reusachtige loodaccu’s bij de intensivecareafdeling die meestal zo betrouwbaar waren tijdens dit soort stroomstoringen – leek te werken. Een ramp in wording. Er was gewoon geen elektriciteit meer.

In verloskamer 4C werd dokter Sherman tot de orde geroepen door Charlene, de aanstaande moeder, die iedereen met één enkele oerkreet op niet mis te verstane wijze liet weten dat er nog steeds een baby op komst was. Misschien wás het kind al geboren, onder de mantel der duisternis. Instinctief bracht dokter Sherman zijn handen naar beneden, en hij voelde inderdaad de kegelvormige kruin van de baby uit de vagina van zijn moeder komen. Met zijn tien vingertoppen stuurde hij het onzichtbare hoofdje door het te trekken, te ondersteunen en zo te draaien dat het hoofd en de nek weer recht op de schouders van de baby stonden, die nog vastzaten in Charlenes geboortekanaal. Dat trekken, ondersteunen en draaien deed hij zonder iets te zien, slechts geleid door de herinnering die in de synapsen van zijn hersenschors was verankerd; zijn blindheid was een soort broze slaaptoestand.

Terwijl hij het kind vanuit zijn vochtige holletje in de baarmoeder een ander soort duisternis binnenleidde, hoorde dokter Sherman opeens duidelijke klikjes. Eerst dacht hij dat het geluid uit het geboortekanaal kwam, maar toen ontdekte hij dat de bron zich vlak bij hem bevond, pal achter zijn rechterschouder. Ineens baadde zijn blikveld in stroperig, geel licht. De vader van de bijna geborene, Kermin Radmanovic, die eerder met een zendontvanger en een seinsleutel de verloskamer was binnengekomen om de komst van zijn kind wereldkundig te maken, wees met een in aluminiumfolie gewikkelde zaklamp tussen de benen van zijn vrouw.

‘Het gaat goed met hem?’ vroeg Kermin. ‘Hij komt nu?’ Hij had een licht Slavisch accent; de vinnen van zijn woorden doopten het puntje van hun huig in een spiegelglad wateroppervlak.

Iedereen keek naar de plek waar de lichtbundel het duister had verdreven. Daar glinsterde het torpedovormige hoofdje van het kind, dat bedekt was met een witte, wasachtige substantie. Die aanblik spoorde dokter Sherman weer aan tot actie. Eerst voelde hij met zijn vinger onder de kin van de baby, maar toen niets erop duidde dat de navelstreng om de nek zat, riep hij: ‘Persen!’

Charlene deed haar best te gehoorzamen, en met opgekrulde tenen probeerde ze de volledige inhoud van haar buik uit te drijven. Toen ze zeker wist dat het breekpunt was bereikt, was overschreden en nog eens bereikt, kwam met een zachte plop de rest van de baby tevoorschijn en tuimelde het zeesterrenlijfje de mosterdgele gloed van deze wereld binnen.

Kermin boog zich voorover om een eerste glimp op te vangen van zijn pasgeboren kind. Vanaf het moment dat zijn vrouw zijn krappe elektronicakamertje binnen was komen strompelen, kijkend naar haar druipende hand alsof het niet de hare was, was de tijd één grote kluwen geworden. De bevalling was drie weken te vroeg begonnen. Zo vaardig als zijn vingers waren wanneer hij de gebroken kathodes en doorgebrande diodes van zijn kapotte radio’s en tv’s repareerde, zo stuntelig en gevoelloos waren ze nu ineens, alsof zijn vingertoppen waren gevuld met dik, stroperig sap. Op het parkeerterrein van het ziekenhuis was hij met de oude Buick de stoep op gereden, een laag, halvemaanvormig heesterperk in, dat deze schending niet bepaald goed had doorstaan. Terwijl hij een in dekens gewikkelde Charlene de draaideur door duwde, keek Kermin achterom naar de gehavende struiken onder het harde licht van de knipperende tl-lantaarns op het parkeerterrein, en op dat moment vroeg hij zich af of ze vooruitliepen op de tijd en de toekomst naar het heden hadden gehaald.

In de nadagen van de Tweede Wereldoorlog was zijn jongere zusje Tura ook drie weken te vroeg geboren, toen hij met zijn ouders op de vlucht was voor de oprukkende communistische partizanen. Ze waren op weg naar de ongewisse veiligheid van Slovenië en het Westen, en in de muffe kelder van een Bosnisch hotel aan de rivier de Sana diende zijn zusje zich aan, zo onverwacht als een niesbui. Hij zag haar nog voor zich, klein en roze in de armen van zijn moeder, warm gehouden door een paardenharen deken terwijl ze achter in een sputterende dieseltruck langs huizen reden die brandden en sisten in de motregen.

Hij keek naar de deken die op en neer hobbelde op het staccatoachtige ritme van de kuilen in de weg en dacht: dat daar is mijn zusje. Ze is in de oorlog geboren, maar ze zal deze oorlog nooit kennen. Ik zal haar vertellen hoe het was, zodat we altijd dezelfde herinneringen zullen hebben.

Tura zou niet dezelfde herinneringen krijgen als hij; ze zou zelfs helemaal geen herinneringen krijgen. Op de tweede dag opende ze haar ogen voor het licht van deze wereld, maar omdat ze niet wilde drinken, werd haar lijfje slap en zo licht als een vogeltje. Een week later was ze dood, bezweken aan een ziekte die nooit een naam kreeg. Ze begroeven haar in een verlaten wijngaard aan de rand van Zagreb. Toen ze na de geïmproviseerde ceremonie terugliepen naar de vrachtwagen, ontdekten ze twintig meter bij haar graf vandaan een Duitse bom die niet was ontploft.

‘Haar grafsteen,’ had zijn vader Dobroslav gezegd. Dat was niet als grap bedoeld, maar toch waren ze allemaal in lachen uitgebarsten, wat goed voelde totdat hun moeder weer was gaan huilen. Twee dagen later zou ook zij sterven, bij een controlepost in de buurt van Ljubljana. Kermin was toen nog te jong om de precieze toedracht te begrijpen, maar wist wel dat het met iets vagelijk erotisch te maken had – met iets wat de schietgrage Russische soldaat met het plukkerige baardje wilde en wat zijn rouwende moeder hem weigerde te geven; ze was dan wel zwak en ondervoed, maar toch ook nog steeds de resolute Radmanović die ze onder alle omstandigheden was geweest. Zijn vader had zich net omgedraaid nadat hij de gezette kolonel zo ver had gekregen dat hij hen wilde doorlaten, maar het was te laat: de jonge Russische bewaker had haar al tweemaal door de borst geschoten. Het leek wel of de man haar met zijn hand achteruit had willen duwen, maar domweg het verkeerde instrument had gebruikt. Hij maakte zich snel uit de voeten opdat zijn kameraden de angst in zijn ogen niet zouden zien. In plaats van als een zware pop op de grond te vallen, zoals Kermin gevangenen had zien doen die door de Četniks werden geëxecuteerd, was zijn moeder ineengeschrompeld, als een bloem die naar binnen bloeide, en was geëindigd in een zittende houding, als een boeddha in overpeinzing. Ze was al stijf toen Dobroslav bij haar was. Hij ging naast haar op de grond zitten en hield haar handen in de zijne, alsof ze samen in stilte zaten te bidden. Naderhand bood de kolonel zijn vader zijn excuses aan en beloofde dat de jonge soldaat vóór het einde van de dag geëxecuteerd zou worden.

Jaren later, zelfs nog na zijn vlucht uit Europa, werden Kermins schaarse seksuele escapades – op een parkeerterrein in de Meadowlands, in een bordeel in Saigon, achter de sacristie van de Sint-Sava, in het naar synthetische bloemen geurende toilet bij zijn tandarts –, die momenten van hevige vleselijke lusten, nog steeds getekend door het sluimerende gevoel een vijandelijke grens over te steken. Totdat hij Charlene was tegengekomen waren zijn relaties niet best geweest.

In het duister van verloskamer 4C probeerde Kermin zijn zaklamp recht op zijn vrouw en kersverse baby gericht te houden. Het komt allemaal wel goed, fluisterde hij tegen zichzelf, maak je maar geen zorgen. Zelf was hij snel en pijnloos ter wereld gekomen, dat verhaal kende hij maar al te goed. Volgens zijn moeder was hij de wereld ingesprongen zodra hij de kans kreeg, alsof hij in haar buik geen adem kreeg. ‘Ik maakte je dood!’ zei ze altijd. Misschien zou zijn kind niet anders zijn. Kakav otac takav sin. Zo vader, zo zoon.

Maar op dat moment wist hij al dat er iets niet klopte. In de zwakke lichtbundel van de zaklamp zag zijn kind er bijna prehistorisch uit. De huid van de pasgeborene was bedekt met een witte, kleverige gipslaag, alsof hij geen echte baby was, maar een afgietsel van een baby – een golem, compleet met gipsen piemeltje. Kermin stond daar maar te staren. Hij wilde zijn hand op de pleisterhuid van dit schepseltje leggen om te voelen of het wel warm was, maar daar waren de eerste tekenen van leven al: het gipsen kindje kronkelde, hapte naar’ lucht, gaf zijn eerste onwennige, klagerige kreet, tastte met zijn mondje rond op zoek naar de vastigheid van een tepel.

‘Waarom is hij zo?’ fluisterde Kermin, en hij liet ongewild zijn zaklamp even zakken, maar richtte de lichtbundel snel weer op. ‘Waarom ziet hij er zo uit?’

Charlene, doodmoe maar dol en wazig tegelijk van de adrenaline, hoorde de bezorgdheid in de stem van haar man. Ze probeerde rechtop te gaan zitten.

‘Wat is er? Is er iets mis? Is het een jongetje? Is alles goed met hem?’ De woorden zwalkten en zwierden om elkaar heen.

‘Wees maar niet bang, hoor. Hij is helemaal in orde,’ stelde dokter Sherman haar gerust, terwijl hij de baby met al zijn ledematen in een pastelkleurige deken wikkelde. Instinctief pakte hij de spierwitte plastic klem van het instrumentenblad en knipte die dicht om de basis van de navelstreng. ‘Prematuurtjes hebben vaak een laagje vernix caseosa, een substantie die de huid beschermt. Dat veeg je zo weg.’ De waarheid was dat hij nog nooit zo’n dikke laag huidsmeer had gezien, maar er was niets normaals aan deze avond, dus probeerde hij zijn bezorgdheid niet te laten doorklinken in zijn woorden.

Charlenes groene ogen fonkelden in het licht.

‘Ik wil hem bij me hebben…’ zei ze.

‘U krijgt hem zo, wees maar niet bang,’ zei de verpleegster. ‘U krijgt hem voor de rest van uw leven.’

Voordat de onheilspellende ondertoon van die opmerking tot Charlene was doorgedrongen, legde de verpleegster een hand op haar schouder en duwde haar zachtjes terug in het bed. Ze streek een vochtige krul zwart haar van Charlenes voorhoofd en paste de doorloopsnelheid van haar infuus aan door het tweede kraantje open te draaien, zodat de opioïden haar lijf binnenstroomden. Met een zachte kreun zonk Charlene weer weg in de duisternis.

‘Hebben we accustroom voor de suctie?’ vroeg dokter Sherman.

De verpleegster controleerde het apparaat. ‘Nee, dokter,’ zei ze.

‘Oké. Dan doe ik het zelf wel.’

Hij pakte een vochtige doek en veegde voorzichtig het mondje, het gezicht en de linkerarm van het kind schoon. De dikke laag huidsmeer ging er moeiteloos af. ‘Ziet u wel?’ zei hij tegen Kermin, maar die gaf geen antwoord. Hij hield zijn zaklamp vast en staarde naar zijn zoon. Waar de dokter de klodderige vetlaag had weggehaald, zag de huid van het kind er heel donker uit – zo donker dat hij een paarse gloed had in de lichtbundel van de zaklantaarn, als een aubergine. Dokter Sherman keek naar beneden en hield zijn adem in. Hij veegde nog meer witte substantie weg. De gitzwarte umbra van de huid onder de oplichtende huidsmeer was onthutsend, alsof het kind onder zijn beschermlaag alleen maar uit nog meer schaduwen bestond.

‘Is hij in orde?’ vroeg Kermin van achter hem. ‘Hij ziet er…’ Hier bestond geen woord voor. En nu maakte de baby zijn komst wereldkundig door voor het eerst voluit te jammeren.

‘Dokter, moeten we een apgartest doen?’ vroeg de verpleegster. De dokter aarzelde en tilde verwonderd de baby op in het licht. Het lijfje kronkelde, half wit, half zwart – een fotonegatief van zichzelf. Het kón allemaal nog een droom zijn, hoewel de pijn in zijn buikspieren dat gevoel weersprak. Hij liep al lang genoeg mee om te weten dat je in dromen nooit pijn voelt.

Ergens verderop in de gang klonk hevig geschreeuw.

Met een schok kwam dokter Sherman weer tot zichzelf. ‘Het is een jongen!’ verkondigde hij ten overvloede. Naarstig veegde hij de rest van de huidsmeer weg en knipte de navelstreng door met een precisie die hem kalmeerde.

‘Ik zal een apgar doen. Kunnen we hier wat meer licht krijgen?’ Hij vond het prettig om hardop te praten. De handeling van het spreken maakte deze wereld weer mogelijk. ‘En wat is er in godsnaam met de elektriciteit gebeurd? Kan iemand dat zien te achterhalen? Je zou denken dat ze met al die moderne technologie…’

‘Mag ik hem vasthouden?’ vroeg Charlene vanuit het donker.

‘We willen voor alle zekerheid nog even een paar testjes doen.’ Dokter Sherman wilde net de baby aan de verpleegster overhandigen toen er ergens in het gebouw een laag, mechanisch gebrom weerklonk. Het centrale ventilatiesysteem sidderde. Boven hun hoofd begonnen de leidingen weer te ademen, waarna alle lampen in de kamer een voor een flikkerend aangingen.

Bij die explosie van fotonen knipperden de aanwezigen in de verloskamer met hun ogen en trokken hun pupillen samen. Iedereen staarde naar de baby die in de uitgestoken handen van de dokter lag te kronkelen. In het harde tl-licht was de huid van het kind, waarop nog een paar laatste vegen vernix zaten, net zo zwart als het donker waaruit hij zojuist tevoorschijn was gekomen. De bungelende navelstreng en de klem staken wit en doorschijnend af tegen de maaiende, houtskoolkleurige beentjes. Het contrast was zo sterk dat het kunstmatig aandeed; het kind zag eruit als een marionet die tot leven was gekomen.

‘Waarom ziet hij er zo… zó uit?’ wist Kermin eindelijk uit te brengen.

‘Maakt u zich maar geen zorgen,’ zei dokter Sherman werktuiglijk terwijl hij de baby eindelijk aan de verpleegster gaf. ‘Veel pasgeborenen hebben een andere huidskleur als ze net uit de baarmoeder komen. Een soort teken van hun overgang. Het trekt vanzelf wel weer bij.’

‘Is er iets mis?’ vroeg Charlene, bedwelmd door de pijnstillers. Haar bleke huid was vlekkerig geworden door de inspanning van het baren. Ze strekte haar armen uit naar haar kind, maar dat werd de kamer al uit gereden op een speciaal karretje, gevolgd door de dokter, die iets riep naar iemand verderop in de gang.

‘Is er iets mis?’ vroeg Charlene weer. ‘Wat ruik ik toch?’

‘Hij is…’ zei Kermin met zijn blik op de deur, die langzaam dichtging. Plotseling waren ze alleen, een bevreemdend gevoel. ‘Hij is… Radar.’

‘Radar?’

‘Zo heet hij: Radar.’

Tot haar schrik realiseerde Charlene zich dat ze nog geen definitieve naam hadden gekozen. Meerdere malen hadden ze het onderwerp aarzelend aangestipt, maar elke keer was ze niet verder gekomen dan een lijstje meisjesnamen waar ze niet volledig achter stond, en die rechtstreeks uit beroemde romans leken te komen: Anna, Dolores, Hester, Lucie, Edna. Elke optie leek te voor de hand liggend of te obscuur, of te voor de hand liggend én te obscuur. Hoe moest je iemand nou een naam geven die alleen in theorie bestond? En het bleek vrijwel onmogelijk om ook maar één geschikte jongensnaam te verzinnen. Je gaf niet alleen de jongen een naam: je gaf de man een naam. Aan Kermin had ze natuurlijk helemaal niets; zijn suggesties kwamen alle vijf rechtstreeks uit een elektromagnetisch handboek. Dus maakte Charlene zichzelf maar wijs dat ze een meisje zouden krijgen en dat de rest zich later wel zou wijzen. De beslissing over de naam was terzijde geschoven voor eenvoudiger, tastbaarder zaken, zoals het in elkaar zetten van de wieg. Ze hadden een plekje ontruimd en ingericht als babykamer; ze hadden luiers en een caleidoscoop aan rompertjes aangeschaft; ze hadden een ouderwetse kinderwagen geërfd van haar ouders, maar ze hadden geen naam gekozen. Nu de baby er was (en weer was verdwenen), nu was gebleken dat de baby een híj was, werd het ontbreken van een naam echter ineens een zaak van groot belang. Híj kon niet bestaan zonder naam.

‘Radar,’ zei Kermin nog eens. ‘Je weet wel, radar. Als bij vleermuizen. En vliegtuigen.’

‘Ik weet best wat een radar is,’ zei ze. Ze dwong haar hersenen in actie te komen. ‘Wat dacht je van… Charles?’ Charles, zo heette haar kleuterliefde. Hij had haar in de maag gestompt bij wijze van liefdesverklaring. Ze had al zeker dertig jaar niet aan hem gedacht, maar nu kwam de naam weer bovendrijven en werd hij synoniem voor alles wat mannelijk was.

‘Charles?’ vroeg Kermin.

‘Ja, dan kunnen we hem Charlie noemen… of Chuck… of Chaz.’

‘Chaz? Wat is Chaz?’

Ze zuchtte. Ze was hier te moe voor. ‘Oké, geen Charles dan. De naam van je vader misschien?’

‘Dobroslav? Dat is boerennaam.’

‘Ik meen het serieus, Kerm! En jóúw naam dan?’

Zijn eigen naam was niet zozeer een naam als wel een teken van protest. In het Servische dorpje in Oost-Kroatië waar hij was geboren was een naam bijna het enige wat je had. Als je wist hoe je heette, wist je wat je geschiedenis was, waar je nu stond, hoe je toekomst eruitzag. Je naam was het enige waar je nooit aan kon ontkomen. In een vlaag van waanzin of genialiteit had zijn vader hun erfgoed overboord gezet en de naam Kermin verzonnen, die geen enkel geslacht, geen enkele traditie en geen enkele cultuur eerde. Voor Kermin was dit zowel een zegen als een vloek geweest: die naam verleende hem een unieke status en hij kon zeggen dat hij nooit iemand was tegengekomen die net zo heette als hij, maar hij had ook zijn hele leven aan beide zijden van de Atlantische Oceaan verwarde blikken moeten verduren wanneer hij zich voorstelde. Kermit? Net als de kikker?

‘Luister,’ zei hij. ‘Ik meen het: Radar ís naam. Heb je dat tv-programma M*A*S*H gezien?’ Hij sprak elke letter afzonderlijk uit, alsof ze van hout waren gemaakt. ‘Korporaal Radar O’Reilly voelt heli’s aankomen voordat ze er zijn. Alsof hij zo’n zesde zintuig heeft.’

‘We willen helemaal niet dat ons kind een zesde zintuig heeft,’ zei Charlene terwijl ze haar handen naar’ haar gezicht bracht. Het ziekenhuisarmbandje stak wit af tegen haar pols. ‘Ik wil hem gewoon zien… Waar hebben ze hem naartoe gebracht? Ze mógen hem toch niet zomaar meenemen… Ik wil hem zien, Kerm. Breng hem terug.’

Later, neergehurkt in een verlaten hoekje van het ziekenhuis, tikte Kermin een telegraafbericht op zijn seinsleutel. Met zijn duim creëerde hij een signaal door de gladde koperen hendel in trilling te brengen. De clusters van tikjes en klikjes losten in de lucht op tot onzichtbare pulsen die het nachtelijke Jersey in glipten, om als dauwdruppels te worden opgevangen door de radio’s van degenen die in de vroege ochtenduren zaten te luisteren:

–•–• ––•– 4 17 75.

MIJN ZOON IS GEBOREN. RADAR RADMANOVIC.

MOEDER IN ORDE. BABY IN ORDE. IK IN ORDE.

KAKAV OTAC TAKAV SIN.

73, K2W9

Even daarvoor had de verpleegster aan Kermin gevraagd hoe het kind heette.

‘Ik moet het uittypen,’ zei ze. ‘Voor op de akte.’

Door de deuropening had hij een blik op zijn slapende vrouw geworpen.

‘Radar,’ zei hij, de grenzen van de waarheid aftastend. ‘Hij heet Radar.’

‘Radar?’ De verpleegster trok haar wenkbrauwen op. Ze wist niet zeker of ze het wel goed had verstaan.

‘Radar,’ beaamde hij, terwijl hij zijn vingers spreidde, de toppen tegen een onzichtbare barrière liet botsen en ze weer introk. ‘Zo: signaal, echo, ontvangst.’

Fig. 1.1. Radars geboorteakte

Uit Popper, N. (1975), ‘Blank echtpaar krijgt zwarte baby in St. Elizabeth’s,’ Star-Ledger, Newark, 18 april 1975, p. A1

2

Dat er zo’n extreem donkere baby (door een overenthousiaste reporter van de Star-Ledger omschreven als ‘zwarter dan het zwartste zwart’) was geboren uit twee blanke ouders, was een roddel die niet lang stil kon worden gehouden in New Jersey. Het nieuws over de geboorte moest zijn gelekt door een van de verpleeghulpen of een van de schoonmakers, of misschien wel door de verpleegster die de geboorteakte had uitgetypt. Iemand had gepraat met iemand die met iemand had gepraat, en de volgende ochtend liep er op de kraamafdeling ineens een groepje verslaggevers rond die vragen stelden aan iedereen die wilde luisteren: Dus u weet zeker dat er geen verwisseling heeft plaatsgevonden? Het kan toch zijn dat dit kind uit een ander gezin komt… Nee? Oké, heeft de moeder het dan misschien met een ander gedaan? Oké, oké, laat maar. Maar wat is er dán met hem aan de hand? Ja, maar hoe nóém je zoiets? Is het een ziekte? Hoe groot is de kans dat zoiets gebeurt? Ja, maar doe eens een gooi? Eén op een miljoen? Eén op een miljard? Hoe zwart is hij nou eigenlijk precies? Zó zwart? Nigeriaans zwart, zeg maar? En wanneer krijgen we hem dan te zien? Hoe bedoelt u? Ach, kom, zeik toch niet zo.

De dag na Radars geboorte bracht de Star-Ledger van Newark op de voorpagina een artikel met de relatief bescheiden kop: ‘Blank echtpaar krijgt zwarte baby in St. Elizabeth’s’. Bij gebrek aan een bruikbare foto behielpen ze zich met een slechte fotokopie van Radars geboorteakte, alsof dat voldoende bewijs was. Aan de andere kant van de Hudson schreeuwde de New York Post: ‘Foutje van de natuur in New Jersey: blanke ouders… zwarte baby!’ waarna er amper details volgden om hun sensationele kop te onderhouwen. Ineens was de kleine Radar door alle raadselen rondom zijn herkomst een culturele toetssteen geworden.

Misschien viel alle ophef wel toe te schrijven aan het amalgaam van die tijd en plaats: in 1975, acht jaar na de rassenrellen in Newark van 1967, was de witte vlucht uit de stad nu in volle gang. Doordat de fabrieksindustrie gestaag afbrokkelde, had New Jersey te kampen met een zware recessie. Zowel blank als zwart worstelde met de hoge verwachtingen die een decennium eerder waren gewekt door de burgerrechtenbeweging. Hoe zouden zulke verheven idealen uitpakken in het leven van alledag? Was alles anders geworden? Of was er, zoals veel mensen zich langzamerhand realiseerden, helemaal niets veranderd?

Het verhaal sloeg ongetwijfeld ook op hol doordat de eenvoudigste en meest voor de hand liggende verklaring voor Radars uiterlijk, ‘de melkboertheorie’, waarover aan menig ontbijttafel grappen werden gemaakt, gezien zijn huidskleur niet opging. Als de mensen de baby ook maar één keer goed hadden kunnen bekijken, hadden ze meteen geweten dat deze radicale verandering van het blankste blank naar het ‘zwartste zwart’ onmogelijk aan iets simpels als ontrouw viel toe te schrijven. Maar de mensen kónden Radar Radmanovic niet goed bekijken, want er waren geen foto’s van hem. Alleen een foto van zijn (vermeende) couveuse, die van aanzienlijke afstand was gemaakt. Met zulk schamel bewijs bleef het publiek in het ongewisse over hoe het nou eigenlijk zat met erfelijkheid, over wat je nu wel en niet doorgaf aan een kind, over hoe groot de kans was dat een van hun eigen kinderen zo’n bizar genetisch verschijnsel ten deel zou vallen, áls het al een genetisch verschijnsel was. Te midden van dit alles hulden de ouders zich in zwijgen. Ze sloegen alle interviews af en meden fotografen, ondanks geruchten dat er bedragen met vier nullen werden geboden voor een exclusieve fotoshoot en de rechten op hun verhaal.

In een van de ochtendprogramma’s op de radio sprak de toen nog relatief onbekende dominee Jesse Louis Jackson zich uit over de zaak, kort voordat hij zou beginnen aan zijn beroemde tiendaagse rondreis door Zuid-Afrika, toen nog in de greep van de apartheid, waarmee hij wereldwijd in de schijnwerpers kwam te staan. Hij betichtte de media ervan dat ze ‘de zwarte man als eeuwige zondebok’ er impliciet van beschuldigden ‘weer eens een blanke vrouw te hebben verkracht’.

‘Dit,’ zei hij met nadruk, ‘is het werk van God, niet van één man. Dit kind is juist gezegend. Ik hoop dat de ouders zich realiseren dat ze zich gelukkig mogen prijzen.’¹

Radars verhaal bleef amper een week actueel in de pulpkranten van New Jersey. Er werden allerlei medische professionals en semiprofessionals bij gehaald om hun halfbakken theorieën te presenteren over wat er met de baby aan de hand zou kunnen zijn, theorieën die varieerden van een zeldzame dubbel-recessieve melanismegenexpressie (‘Een verre zwarte voorouder die tot leven is gewekt!’) tot blootstelling aan giftig looswater uit een van de vele fabrieken in de Meadowlands van New Jersey (‘Het is een mutant!’). Zoals alle verhalen verschrompelde echter ook dit verhaal na die eerste golf van media-aandacht ineen om uiteindelijk compleet te verdwijnen, en pas vier jaar later zouden de mensen weer over Radar en zijn aandoening horen, toen dokter Thomas K. Fitzgerald in het Journal of Investigative Dermatology met zijn langverwachte diagnose kwam: ‘On an Isolated Incidence of Non-Addison’s Hypoadrenal Uniform Hyperpigmentation in a Caucasian Male’ [Over een geïsoleerd geval van niet op de ziekte van Addison berustende bijnierschorsinsufficiëntie bij een blanke jongen, gekenmerkt door uniforme hyperpigmentatie].

Charlene Radmanovic zelf bleef na de roes van de bevalling zitten met een merkwaardige reukstoornis waardoor alles om haar heen precies hetzelfde rook, en wel zo sterk dat het bijna verlammend werkte. Eerst roken het ziekenhuis en alles daarbinnen naar iets wat leek op aangebrande Coco Pops. De nachtzuster, de zompige spinazie in haar smakeloze maaltijden, de urinebestendige plastic kussens, de knopjes van de afstandsbediening voor de tv: het rook allemaal naar ontbijtgranen, altijd aangebrand en scherp misselijkmakend. Het meest onthutsende was dat haar eigen zoon, toen ze die eindelijk mocht vasthouden, zo sterk rook dat ze hem niet lang in haar buurt kon dulden zonder bedwelmd te raken door zijn verstikkende stank. Een gruwelijker kwelling was niet denkbaar: walgen van datgene wat een mens boven alles hoort lief te hebben. Borstvoeding geven voelde ronduit tegennatuurlijk. Aanleggen lukte niet, en al snel werd ze te duizelig om het lang te proberen. Op haar klachten werd gereageerd met nog meer pijnstillers, en toen die niet hielpen werd er een halfblinde Britse kno-arts bij haar bed geroepen. Hij poerde wat in haar reukorgaan en liet weten dat de aandoening van voorbijgaande aard was.

‘Een bevalling is een explosie,’ zei hij bij wijze van uitleg. ‘Daarbij valt enige schade wel te verwachten, denkt u ook niet?’

Een week met uitgebreide onderzoeken bevestigde dat Radar, afgezien van zijn onverklaarbare huidskleur, in alle andere opzichten min of meer normaal was. Een paar uitslagen waren licht verontrustend: het ijzergehalte in zijn bloed was verhoogd, evenals zijn cortisolgehalte, maar dat kwam vaker voor bij pasgeborenen die moesten herstellen van de hormonale supernova van de geboorte en de abrupte overgang naar een nieuwe wereld van zuurstof en zonlicht. De bloeddruk van de kleine Radar was ook iets hoger dan normaal en hij had een nogal droge huid, die moest worden behandeld met een medicinale lotion. Maar geen van deze afwijkingen was ernstig genoeg om een verklaring te bieden voor zijn ongewone uiterlijk. Zijn hoofdhaar, dat hij al bij zijn geboorte had, was zacht, zwart en steil, net als dat van zijn vader. Sterker nog, afgezien van zijn donkere huidskleur was Radar een exacte, kleinere kopie van Kermin: ze hadden hetzelfde kuiltje in de kin, dezelfde geprononceerde kaaklijn, hetzelfde ronde voorhoofd. Als ze wat huidskleur betreft geen exacte tegenpolen waren geweest, had niemand hun verwantschap in twijfel getrokken.

Gelukkig was het hele maatschappelijke debat rondom Charlenes mogelijke ontrouw, een debat dat allerhande verhitte discussies over rassen en seksualiteit had doen oplaaien in de plaatselijke media, er niet helemaal in geslaagd tot in de cocon van hun ziekenhuiskamer door te dringen. Dokter Sherman had de camera’s goed op afstand weten te houden. Hij was zich er maar al te zeer van bewust dat je zorg moet betrachten bij zo’n gevoelig onderwerp. In die tijd was uitgebreid DNA-onderzoek nog niet gangbaar, en vragen over de werkelijke afkomst van een kind bleven vaak tot het einde toe onbeantwoord. Toch zag dokter Sherman het als zijn plicht hen te informeren over de mogelijkheden, mochten ze op zoek willen gaan naar antwoorden, dus nodigde hij hen op de dag dat ze Radar mee naar huis zouden nemen op zijn kamer uit voor een laatste gesprek.

‘Daar zitten we dan!’ zei hij. ‘Niet te geloven dat het nog maar een week geleden is.’

Charlene zag er doodmoe uit.

‘Hoe gaat het nu verder?’ vroeg ze, terwijl ze een hand naar haar neus bracht.

‘Nou…’ Hij speelde met zijn pen. ‘Dat hangt ervan af. Ik vraag me af of het verstandig is om een test te doen.’

‘Een test?’ zei ze. ‘Wat voor test?’

Hij liet een korte stilte vallen. ‘Een vaderschapstest. Er is een nieuwe methode beschikbaar waarbij gebruik wordt gemaakt van het HLA van de vader en de baby, maar het is duur en het lab heeft er heel wat bloed voor nodig, dus we zouden moeten wachten tot de baby ten minste zes of acht maanden oud is…’

‘Wat probeert u eigenlijk te zeggen?’ zei ze.

‘Wat ik probeer te zeggen?’

Stilte.

Dokter Sherman bracht zijn handen omhoog. ‘Luister, ik wil niets insinueren. Ik wil er alleen maar op wijzen dat er tests voorhanden zijn, mocht u zekerheid willen over bepaalde zaken.’

Kermin staarde naar zijn vrouw. Zij keek hem recht aan. Er welden tranen op in haar ogen.

‘Kermin,’ zei ze, terwijl ze zijn hand pakte. ‘Kermin. Kermin.’

Dokter Sherman besloot dat het tijd was om weer iets te zeggen. ‘Het is natuurlijk helemaal aan u. Wat u ook doet, u zult vast een specialist willen raadplegen over uw zoon.’

Hij gaf haar een lijstje met namen dat Charlene aannam, echter zonder lang weg te kijken van haar man. Zijn ogen gloeiden nog steeds, maar er hing nu ook iets dofzwarts omheen, iets wat ze niet eerder had gezien, als hete sintels die net zijn geblust met een emmer water.

‘Een van deze artsen zal u vast kunnen helpen om tot op de bodem uit te zoeken wat er aan de hand is. Werkelijk, in al mijn jaren als dokter heb ik nog nooit zoiets gezien.’ Hij keek hen zwijgend over zijn bril heen aan. ‘Maar dat zeg ik niet om u ongerust te maken.’

Op aanraden van dokter Sherman verlieten ze het ziekenhuis die avond via een dienstingang om eventuele achtergebleven paparazzi te ontlopen. Bij thuiskomst voelde het alsof ze het huis van vreemden betraden. Ze herkenden alles, maar het was niet van hen. De gordijnen waren te bruin, de vorken te groot.

De eerste week nadat ze het ziekenhuis had verlaten, veranderde het zwaartepunt van Charlenes olfactorische waarneming van de geur van aangebrande ontbijtgranen naar iets luguberders. Het was moeilijk te omschrijven; ze kon de stank nog het best typeren als bedorven vlees dat te lang was gegrild en vervolgens was overgoten met schoonmaakmiddel met een penetrante citroengeur. Het was een miasme van drie geuren dat in golven over haar heen sloeg. Als ze probeerde haar zoon de borst te geven, werd ze al snel overweldigd door de stank van rottend vlees, die nog lang bleef hangen. Op een avond liet ze hem spartelend op bed achter en vluchtte de badkamer in, huilend om haar eigen onvermogen.

‘Gaat het?’ vroeg Kermin door de dichte deur met hun kind in zijn armen.

‘Ik kan het niet,’ zei ze van de andere kant.

Hij probeerde de deur.

‘Charlene?’ riep hij.

Toen er geen antwoord kwam, wikkelde Kermin Radar' provisorisch in een doek, als een burrito, en liep de tien blokken naar de A&P, waar hij een doos met blikken melkpoeder kocht. Hij voedde hun kind in de eenvoudige schommelstoel in de keuken, en de zuiggeluiden van zijn zoon vormden een gestaag ritme tegen de statische ruis van zijn transistorradio op het aanrecht. Nu en dan was er een hobbyist uit Halifax te horen die aan niemand in het bijzonder verzen voorlas uit Grashalmen van Walt Whitman.

Op een gegeven moment kwam Charlene de badkamer weer uit en bleef op de drempel van de keuken staan kijken. Vader en zoon waren in de stoel in slaap gevallen. Ze bekeek ze zoals je een schilderij bekijkt in het museum, alsof er een alarm zou afgaan als ze te dichtbij kwam.

Toen ze op een dag wakker werd, was de geur van rottend vlees verdwenen en had plaatsgemaakt voor de bijzonderheden van deze wereld: ze kon de dingen nu afzonderlijk ruiken, al waren de geuren vervormd en wel honderd keer versterkt. Met name citrusgeur in al zijn verschijningsvormen was een kwelling; de scheutigheid met citroenvinaigrette van haar benedenburen tijdens hun wekelijkse familiebijeenkomsten was een ware marteling voor haar. Een van de eerste keren dat ze zich buiten de deur waagde, viel ze bijna flauw op de stoep toen een vrachtwagen een dot uitlaatgassen uitstootte. Ondanks hun cocktail van deodorants en parfums gaven zelfs mensen een sterke psychologische geur af; ze hoefde maar één keer te snuiven om te ruiken in wat voor stemming iemand was. Al snel kwam ze tot de ontdekking dat ze de wereld alleen kon trotseren met twee onopvallende plukjes watten in haar neusgaten.

Maar nog gekmakender dan al die geuren die telkens maar veranderden, was iets wat hetzelfde was gebleven: Radars geur was als enige niet veranderd sinds die eerste dagen van aangebrande ontbijtgranen. Hij rook nog precies als vlak na zijn geboorte. Althans: haar waarneming van zijn geur was niet veranderd sinds het moment van zijn geboorte. Ze was niet zo naïef om te denken dat haar waarneming een objectieve weergave bood van de waarheid.

Naarmate de dagen en weken verstreken leerde ze om te gaan met haar hevige afkeer van zijn geur. Ze wist dat zo’n afkeer onacceptabel was – hij was immers haar kind, haar eigen vlees en bloed – dus dwong ze zichzelf van die afkeer op zich te houden. Hoe meer zijn geur haar bedwelmde, hoe steviger ze hem vasthield. Als dit haar vloek was, dan moest dat maar. Toch raakte ze er ook van overtuigd dat als ze maar kon achterhalen wat er mis was gegaan met Radar, ze ook zou ontdekken wat het geheim was om van hem te houden zoals een moeder van haar kind hoorde te houden. Ze had alleen maar een medische diagnose nodig die je kon uitspreken, dan zou alles goedkomen.

Ze liepen met Radar alle kinderdermatologen af die dokter Sherman had aangeraden. Charlene verwachtte snel antwoord te krijgen. De wetenschap had toch zeker wel een naam voor wat er was gebeurd, een verklaring of klinische achtergrond? De artsen lieten het echter afweten. Ze gaven hun nog meer papiertjes met nog meer namen, die Charlene een voor een afging. Ze doorkruisten heel New York, bezochten een groeiende lijst steeds dubieuzere specialisten die biopten namen van Radars spartelende bovenbeentjes of crèmes op hem smeerden die namen met zeven lettergrepen hadden en zijn huid alleen maar irriteerden. Niets werkte, en evenmin leken deze specialisten enig idee te hebben wat er aan de hand was, als er al iets aan de hand was. Na wat medische interessantdoenerij moest iedere arts uiteindelijk erkennen dat hij volkomen in het duister tastte.

Kermin scheen onaangedaan door het uitblijven van antwoorden; hij maakte zelfs een tevreden indruk. Maar tijdens al dat wachten in al die wachtkamers onderging Charlene een metamorfose. Langzamerhand werd het proces zelf belangrijker dan het resultaat. Ze begon medische handboeken te verzamelen; ze abonneerde zich op een stuk of wat obscure nieuwsbrieven en tijdschriften over dermatologie; ze legde een gedetailleerde rolodex aan – met kruisverwijzingen en al – van artsennamen die ze systematisch afvinkte. Met elk bezoek raakte Charlene vastbeslotener om de oorzaak van de unieke aandoening van haar zoon te vinden, al kwam die vastbeslotenheid voort uit een tautologische cirkelredenering: er was iets met hem aan de hand omdat niemand kon achterhalen wat er met hem aan de hand was. In een zwart gezin zou Radar een donkere baby zijn met een fijn gezichtje en ongebruikelijk steil haar, niets meer, niets minder. Het probleem, als je het al een probleem kon noemen, ontstond pas wanneer je hem naast zijn biologische ouders zette.

Toen Charlene eens beschroomd haar eigen reukafwijking opbiechtte aan dokter Schwarz, een specialist in Queens die probeerde Radar te behandelen, zei deze dat het hoogstwaarschijnlijk psychosomatisch was, dat ze de toestand met haar zoon gewoon had geïnternaliseerd. Van die reprimande was ze zo van streek dat ze drie nachten achter elkaar niet kon slapen. Zou haar aandoening echt alleen maar in haar hoofd zitten? Maar hij zag toch wel dat er iets mis was met haar zoon? Dat had ze in elk geval niet verzonnen. Dat was iets wat iedereen kon zien. Toch?

Een paar dagen later belde ze naar de praktijk van dokter Schwarz, zogenaamd om te klagen over het peroxidesmeersel dat hij had voorgeschreven voor Radar. In werkelijkheid wilde ze van hem te weten komen of hij echt vond dat ze aan waanideeën leed. Als niet haar zoon, maar zijzelf behandeling nodig had… wat moest ze dan in hemelsnaam doen?

De telefoon in de dokterspraktijk ging eindeloos over, totdat het antwoordapparaat aansprong. Er volgde een lange stilte, waarna de secretaresse met een bibberig stemmetje meedeelde dat dokter Arnold Schwarz die nacht aan een hartaanval was overleden. Alle geplande afspraken werden afgelast.

Geschokt stond Charlene met de telefoon in haar hand. Ze keek naar Radar, die lag te slapen in zijn wipstoeltje. Even was ze verdrietig: verdrietig om de vluchtigheid van het leven, verdrietig voor de familie van dokter Schwarz. Maar zoals ze tot haar schande moest bekennen, maakte dat gevoel al snel plaats voor ergernis. Misschien was het wel complete onzin, maar ze vroeg zich af hoe een arts van enig kaliber het voor elkaar kreeg om te overlijden aan een hartaanval. Met zijn vermeende kennis over de werking van het lichaam zou hij toch moeten kunnen voorkomen dat zijn eigen lichaam het ooit begaf?

Ze hing op en liep naar haar slapende zoon. Ze streek met haar vingertoppen over zijn voorhoofd. Zijn huid voelde warm aan. Hij bewoog een beetje; zijn lippen trilden.

‘Radar, jochie van me,’ fluisterde ze. ‘Wat heb ik je aangedaan?’

1    Jesse Jackson, burgemeester van New York Abe Beame, The Alex Bennett Show, WPLJ 22 april 1975. Radio-uitzending.