Dit boek is opgedragen aan de nagedachtenis
van Oliver Lindsay Scott, 1951-2011

Julian Bell

Van Gogh

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Vertaling Paul van der Lecq

© 2015 Julian Bell

Oorspronkelijke titel Van Gogh. A Power Seething

Oorspronkelijke uitgever Amazon Publishing, New York

© 2015 Nederlandse vertaling Paul van der Lecq en Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Yulia Knol

Met dank aan Teio Meedendorp

Ontwerp omslag Philip Stroomberg

Omslagbeeld Zelfportret, 1889 (olieverf op doek), National Gallery of Art, Washington DC / Bridgeman Art Library

Auteursfoto Elizabeth Roberts

E-BOOK ISBN 978 90 468 1081 4

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2015 met ISBN 978 90 468 1985 2

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1985 2 (1e druk 2015)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/bell

Inhoud

Inleiding

Heilige

Zondaar

Hond

Avonturier

‘Japan’

Gebroken

Noten

Verantwoording afbeeldingen

Fotokatern

Inleiding

Ik heb dit boek geschreven vanuit mijn liefde voor Vincent van Gogh, de zeldzaam opwindende schilder, en Vincent van Gogh, de aangrijpende, voortreffelijke brievenschrijver. In mijn onderzoek ben ik het een en ander te weten gekomen over Vincent als sociaal dier, de zonderling die een woest spoor trok door het laatnegentiende-eeuwse Nederland en Frankrijk. Ook van die derde Vincent heb ik leren houden, al is hij me niet altijd even sympathiek. Ik heb een boek geschreven omdat er naar mijn idee een kloof bestaat tussen die drie aspecten van hem. Hoewel de brieven het best denkbare commentaar vormen die een kunstenaar ooit op eigen werk heeft geleverd, lijken ze vaak in tegenspraak met wat Vincent werkelijk schilderde en met het feitelijk relaas van zijn daden, en ze zijn ook vaak in tegenspraak met elkaar. Die innerlijke tegenstrijdigheden vragen erom door een buitenstaander te worden geduid. Mijn doel was om met een interpretatie te komen die modern is, helder, bondig en tegelijk ook meelevend.

Ik wil bondig zijn omdat er op dit moment van schrijven, in 2013, een enorme rijkdom is aan biografisch materiaal. Wat betreft de meer dan 2100 schilderijen, tekeningen en grafische werken die Vincent in zijn tienjarige carrière als kunstenaar heeft gemaakt, is de eendelige catalogus van zijn gehele werk door Jan Hulsker (voor het laatst herzien in 1996) nog aangevuld met een reeks catalogi waarin de collectie van het onlangs gerenoveerde Van Gogh Museum in Amsterdam tot in de details wordt beschreven. De delen die tot nu toe verschenen, zijn een toonbeeld van hedendaags wetenschappelijk onderzoek. Hetzelfde geldt voor de prachtig uitgevoerde volledige editie van de brieven, gepubliceerd in 2009 en bezorgd door Leo Jansen, Hans Luijten en Nienke Bakker. Wat betreft het feitelijk relaas van gebeurtenissen kan iemand als ik die in Vincent geïnteresseerd is alleen maar dankbaar zijn voor de grondigheid waarmee Steven Naifeh en Gregory White Smith het materiaal hebben verzameld en bestudeerd voor hun 953 pagina’s tellende Van Gogh. The Life (2011), wat we verder ook van hun gevolgtrekkingen mogen denken.

Wat ik in dit alles meeneem, is mijn eigen praktijkervaring als schilder. Vanuit dat perspectief lijken de daden van Vincent van belang omdat zijn schilderijen van belang zijn, eerder dan andersom. Ik geloof dat hij zou hebben ingestemd met die volgorde van prioriteiten, en ik geloof ook dat hij aan een groot deel van zijn leven plezier heeft beleefd vanwege het werk waaraan hij zich wijdde. Hoe dan ook, nu ik dit verhaal van Vincent voor het voetlicht breng, is dat met een gevoel dat niet zozeer verwant is aan de schilderkunst als wel aan de uitvoerende kunsten. Met het hele instrumentarium aan informatie dat ons tegenwoordig ter beschikking staat, met een dergelijke ingewikkelde partituur, kan een nieuwkomer alleen maar met schroom het podium betreden. Hier volgt een poging om de melodie te vinden en de toon te treffen.

Heilige

1

Als jongen hield Vincent van Gogh ervan struikgewassen en rivieroevers te verkennen. Zijn oog werd getrokken door het nest van een winterkoning, verscholen in een bosje braamstruiken op de heide, met zijn bol van stelen, bladeren en mos, of door het nest van mussen en lijsters in de meidoorn, of de gevlochten hangmatjes van de wielewaal. (Reken de winterkoning en de wielewaal ‘onder de artisten’, zou hij later schrijven.) Dichter bij huis hurkte hij neer bij een beekje en stak zijn hand tussen de waterkers en de biezen om waterroofkevers te vangen en in een fles te laten glijden.

De provincie Noord-Brabant, zoals deze zich uitstrekt langs de Nederlandse grens met België, bestaat grotendeels uit arme zandgrond en in de jaren zestig van de negentiende eeuw waren er nog maar weinig hectaren aan de heide en de eiken- en dennenbossen voor de landbouw onttrokken. De roggevelden die zich aan de ene kant van de rivier langs de oever uitstrekten, boden onderdak aan leeuweriken die in de zomer het luchtruim kozen. Op de andere oever, langs het pad dat schuin omhoogliep naar het hek van de tuin, lagen weilanden en aardappelvelden. Elisabeth van Gogh, ‘Lies’, was zes jaar jonger dan Vincent en herinnerde zich hoe de scherp afgetekende gestalte van haar broer op dat hek af kwam gelopen: gedrongen, krachtig, met gebogen schouders en gefronste wenkbrauwen ‘boven een paar ogen, kleine en diepliggend’. Ze was aan het spelen met Anna en Theo, die ouder waren dan zij, respectievelijk twee en vier jaar jonger dan Vincent, en hij passeerde hen rakelings, passeerde ook zijn ouders, die veel van hun tijd in de tuin doorbrachten, en liep de trap op. In de slaapkamer op de eerste verdieping die hij met Theo deelde, schudde hij zijn fles leeg. De insecten die hij op zijn expeditie had gevangen, werden toegevoegd aan zijn verzameling in een beklede kartonnen doos, waarin hij boven elke vastgespelde soort netjes de Latijnse naam had gekalligrafeerd.

Vincents moeder – ook een Anna, geboren Carbentus – was in de tuin om voor de bloembedden met goudsbloemen en mosrozen te zorgen, om de tuinman te vertellen wat hij met de rijen erwtenplanten en de fruitbomen moest doen die een eindje verderop stonden en om haar kinderen aan te sporen de stukjes grond te bewerken die ze hun had toegewezen. Haar man Dorus (een afkorting van Theodorus) werkte daar graag aan zijn preken. Op zondagochtend stapte Dorus de voordeur uit, gevolgd door zijn gezin, net als hij gekleed in het zwart, en liep langs de zuidkant van de Markt van Zundert, en passeerde een zanderig dorpsplein, om zijn verplichtingen te voldoen als dominee van de Nederlandse Hervormde Kerk. Op de kansel dwong hij niet veel bewondering af – hij was een kleine, tengere man die maar wat mompelde en van de hak op de tak sprong – maar toch was hij voor zijn kleine gemeente een morele, educatieve en financiële autoriteit, en hij kwam op voor de belangen van de protestanten in een deel van Nederland dat overwegend katholiek was.

De plattelandsbewoners van Zundert hingen grotendeels hetzelfde geloof aan als hun mede-Brabanders aan de andere kant van de grens, maar de Van Goghs hielden in deze achtergebleven nederzetting aan de heide de Nederlandse stadscultuur in ere. In de predikantenwoning wemelde het van verheffend leesvoer. De Bijbel was oppermachtig, maar veel eigentijdse geschriften leken daar nauw op aan te sluiten. A Christmas Carol van Charles Dickens benadrukte voor degenen die zich schaarden rond de haard hoe troosteloos het leven kon uitpakken zonder wederzijdse compassie. Johann David Wyss vertelde het verhaal van Die Schweizer Familie Robinson (De Zwitserse familie Robinson), een hecht gezin dat, na een schipbreuk aangespoeld op een tropisch strand, geconfronteerd wordt met de wilde natuur en die weet te bedwingen. Het gaf een verbeeldingsvol tintje aan Vincents uitstapjes naar heide en rivier, ter aanvulling op de plantkundige boeken waarmee hij de soorten kon determineren. De ontvankelijkheid van de jongen voor het leven in het klein vond haar weerklank in de sprookjes van Hans Christian Andersen, die boompjes, bloemen en schoenen een eigenzinnig, schuchter karakter verleenden.

Dickens, Wyss en Andersen wezen de lezer de weg naar een vriendelijk, sociaal verantwoordelijkheidsbesef, wat aansloot op de richting binnen het moderne Nederlandse protestantisme die Dorus aanhing. De Groninger Richting binnen de theologie stelde dat God tot ons spreekt via ons hart, dat onze beleving van de natuur een van de manieren is waarop Hij tot ons spreekt, en dat het niet zozeer de taak van de Kerk was ons moreel te onderrichten, maar om die morele ontwikkeling te voeden en te stimuleren. Het was een gematigd vooruitstrevende positie in een tijd waarin de romantische geschriften van de vroege negentiende eeuw weerklonken en nog altijd de naschokken werden gevoeld van de Franse Revolutie en haar bijbehorende verregaande ontheiliging. Toch was het niet zozeer de taak van Dorus om een sprong voorwaarts te maken, maar om zich standvastig te tonen en bij te dragen aan zijn eigen confessionele ‘steunpilaar van de samenleving’ (om het Nederlandse idioom te gebruiken), als deel van het kloeke bouwwerk dat gevormd werd door het negentiende-eeuwse Koninkrijk der Nederlanden. Met één hand lenigde hij andermans nood – protestante boeren die ziek waren of door pech werden achtervolgd – en met de andere hand begroette hij het welvarende, voorname deel der bevolking. De ambities van de dominee waren net zo bescheiden als zijn postuur en hij zou hier zijn gehele werkzame leven mee bezig zijn in deze Brabantse uithoek, zonder zich erover te beklagen.

Dorus was in de voetsporen getreden van zijn vader en had zijn aanstelling in Zundert in 1849 aanvaard. Toch beschouwden de Van Goghs zichzelf sinds lang als een vooraanstaand gezin, mensen die het brachten tot ‘eervolle posities in de wereld’, zoals Johanna Bonger (‘Jo’), Vincents schoonzus, het zou uitdrukken in haar herinneringen. Voor hen gold, zoals voor de Nederlandse staat in zijn geheel, dat een vrome plichtsbetrachting hand in hand ging met maatschappelijk succes. Twee oudere broers van Dorus waren bij het leger gegaan – een van hen, Jan, zou het tot vice-admiraal brengen – en drie andere broers waren een eigen zaak begonnen. Hendrik van Gogh (‘Hein’) had een boekwinkel in Rotterdam en Cornelis van Gogh (‘Cor’) had er eentje in Amsterdam, maar beiden werden overtroefd door het buitengewone succes van Vincent van Gogh (‘Cent’), bij wie Hein ten slotte in dienst trad.

Als prentenhandelaar kon ‘oom Cent’ halverwege de negentiende eeuw profiteren van de economische hausse in Europa. Reproducties – staalgravures en later fotogravures, met historische of religieuze taferelen, exotische landschappen, schattige kinderen en dieren en alles wat verder ook maar een respectabel huis kon sieren – waren de pijlers waarop zijn Haagse magazijn steunde. Cent hield talloze plaatselijke prentenmakers aan het werk die konden putten uit een Nederlandse traditie van ‘fijnschilderij’ (een uiterst natuurgetrouwe schilderkunst), een voortzetting op bescheiden schaal van de artistieke Gouden Eeuw van twee eeuwen tevoren, maar hij introduceerde ook een beeldentaal die afkomstig was van salons en academies in het buitenland. Zijn fijne neus voor de prentenhandel trok de aandacht van een nog grotere speler in het veld, Adolphe Goupil in Parijs, die hem voorstelde de krachten te bundelen. Vanaf 1861, toen Cent een junior partner werd van Goupil & Cie, verkeerde hij zowel financieel als maatschappelijk in de hogere kringen, en behalve een herenhuis in Parijs had hij een huis laten bouwen in de buurt van Breda, de Brabantse stad waar zijn vader op de kansel had gestaan.

Cent en zijn iets jongere broer Dorus – de levenslustige kosmopoliet en de ernstige plattelandsdominee, de man van de duizenden reproducties en de man van het Ware Woord – waren totaal verschillend, maar door echtgenotes nauw met elkaar verbonden. Anna Carbentus, met wie Dorus in 1851 trouwde, was de oudere zus van Cornelia, met wie Cent een jaar eerder in het huwelijk was getreden. Het hielp dat de vrouwen op hetzelfde maatschappelijke niveau verkeerden als de mannen: hun vader Willem was een vooraanstaand boekbinder met een eigen bedrijf in Den Haag. De familie Carbentus bestond uit vrome, robuuste, noeste werkers, en dat gold ook voor Anna; Jo Bonger dichtte haar een ‘onbuigbare wilskracht’ toe. Afgezien daarvan lijkt het erop dat de familie gebukt ging onder psychische problemen. Anna en Cornelia hadden zeven zussen en broers en een van hen werd omschreven als ‘epileptisch’, terwijl een ander onder duistere omstandigheden zelfmoord pleegde en hun vader ergens na zijn vijftigste ten prooi viel aan een zekere ‘geestesziekte’.

Het huwelijk van Cent en Cornelia bleef kinderloos. Dorus en Anna begonnen hun gezin met een zoon genaamd Vincent... tot twee keer toe zelfs. Het eerste kind met die naam werd dood geboren, en zijn grafsteen zaait tot op de dag van vandaag verwarring onder de bezoekers van de hervormde kerk in Zundert. De volgende, die precies een jaar later werd geboren, op 30 maart 1853, zou zevenendertig jaar later in Frankrijk worden begraven.

2

Er waren kevers, vogels en hun nesten, en boeken met woorden waarmee je ze kon identificeren. Er waren spelletjes in de tuin waarmee de kleintjes werden beziggehouden: Anna, Theo en Lies, die later, toen Vincent negen was, gezelschap kregen van Willemina (‘Wil’), en nog eens vijf jaar later van Cornelis (‘Cor’). Afgezien van de verjaardagen was er de grotere opwinding rond Kerstmis, die jaarlijks werd gevierd met sparrenbomen en voorlezen uit Dickens. De leden van het gezin maakten cadeautjes voor elkaar en wellicht waren daar ook tekeningen bij, gemaakt naar waarneming, want moeder had haar kinderen die basisvaardigheid voor de ontwikkelde klassen bijgebracht. Als het licht uitging, kreeg de kleine Theo avonturenverhalen te horen, naverteld in hun gedeelde slaapkamer.

En dan was er school. Aanvankelijk bezocht Vincent de dorpsschool, maar na een jaar haalden Dorus en Anna hem daar weg, uit angst dat hun zoon de ruwe omgangsvormen van zijn klasgenoten zou overnemen. Hij kreeg drie achtereenvolgende jaren thuisonderwijs van een gouvernante, ter voorbereiding op de kostschool die hij vanaf zijn elfde bezocht. Maar noch die instelling in Zevenbergen, noch de school in Tilburg waar hij twee jaar later naartoe ging, leek Vincent iets te hebben opgeleverd waar hij waardering voor kon opbrengen. Hij leerde er natuurlijk wel het een en ander – hij leerde de Franse, Engelse en Duitse taal beter beheersen, en maakte kennis met de Europese literaire canon – maar er waren geen leraren die hem aanspraken en hij had geen hechte vrienden. De enige herinnering aan Zevenbergen die hij later op papier zette, was dat hij ‘op een avond in een hoek van de speelplaats [stond] toen men mij kwam zeggen dat er iemand was’ – zijn vader – ‘die naar mij vroeg’. Het enige uit zijn jaren in Tilburg is een schoolfoto uit 1867 waarop een stuurse, eigenzinnige veertienjarige kan worden bespeurd, die met zijn lichaamstaal afstand neemt van ‘hen’ die hem omringen. Die afstand werd een afscheid toen hij in maart 1868 om onbekende redenen van school ging en halverwege het jaar terugkeerde naar de predikantenwoning.

Ouders moeten onhandelbare kinderen met open armen ontvangen; er is niets waarin de evangeliën zo duidelijk zijn als dat. Maar zijn thuiskomst viel hun zwaar, lijken de verhalen uit de familie te suggereren. Hun geduchte oudste zoon was altijd al een harde dobber geweest: ‘Ik heb het nooit meer zo druk gehad als toen we alleen nog Vincent hadden,’ herinnerde zijn moeder zich. Dorus en Anna, met hun ruimdenkende ideeën, waren geneigd zich erbij neer te leggen dat de jongen onvatbaar was voor de fatsoenlijke omgangsvormen die ze voorstonden en hoog van de toren blies als hij werd tegengewerkt. Dezelfde intensiteit waarmee Vincent zijn aandacht richtte op een nest of een insect, ontpopte zich tot een enorme agressiviteit als hij de machtsstrijd aanging binnen het gezin, en het lijkt erop dat die onbeteugelde kracht zijn minder robuuste vader ertoe aanzette om de schade dan maar te willen beperken. Wat voerde hij nu weer in zijn schild, die breedgeschouderde lummel van tienerleeftijd met zijn wilde roodblonde haardos die de achterdeur achter zich dichtsloeg? Ging ongetwijfeld weer rondzwerven over de heide. Ze wisten nooit wanneer hij terug zou komen; van regenbuien, sneeuwstormen en het invallen van de duisternis trok hij zich al net zomin iets aan als van het ritueel om koffie te drinken met het gezin van de huisarts en andere ‘fatsoenlijke mensen’ uit de kerkelijke gemeente, iets waar zijn moeder zo gek op was.

De impasse duurde meer dan een jaar, en pas daarna kon het joch op een ander spoor worden gezet. Als hij dan ongeschikt was voor de rol die zijn vader in de samenleving speelde, kon hij misschien iets betekenen in de branche van zijn oom. In juli 1869 vertrok de zestienjarige Vincent uit Zundert om als leerjongen in dienst te treden bij Goupil & Cie, het Haagse magazijn voor kunst. Hij werd een van de twee jongste bediendes die in het plaatselijke filiaal prenten inpakten voor klanten, meehielpen met het ophangen van doeken in de galerie, en ervoor zorgden dat de voorraad netjes geordend was. Door zijn werk deed hij praktische kennis op van elke contemporaine richting binnen de ‘kunst’, bezien vanuit het perspectief van een handelaar: van idylles met troubadours in middeleeuwse sferen tot gezichten op de piramides, van bedeesde nimfen tot de ruige heidelandschappen en open plekken die waren geschilderd door de landschapsschilders uit de School van Barbizon. Vincent ontwikkelde een grote deskundigheid op dat gebied. Zoals zijn zus Lies opmerkte in haar herinneringen vormde de natuurverzamelaar zich om tot verzamelaar op een terrein dat draaide om ‘de navolging der natuur’.

Het jeugdige filiaalhoofd dat door zijn oom was aangesteld, Hermanus Tersteeg, diende als voorlopig rolmodel voor de leerjongen: hoffelijk, elegant en op het culturele vlak vol zelfvertrouwen. Vincent gebruikte de weinige vrije tijd die hij kreeg om rond te zwerven door de saaie, kille straten van Den Haag en zijn boekenkennis te verbreden; hij kreeg de smaak te pakken van de romantische poëzie. Maar hij was ook een oudere adolescent en als hij van de winkel naar zijn logeeradres liep, hoefde hij maar een kleine omweg te nemen om in de hoerenbuurt te belanden, iets waar hij rond voor uitkwam, gehoor gevend aan de toen geaccepteerde wijsheid dat seks tegen betaling misschien afkeurenswaardig was, maar dat masturbatie alleen maar op ellende kon uitlopen. Hoe dan ook, het bordeel was een kortetermijnremedie tegen de eenzaamheid. Na een jaar als leerjongen te hebben gewerkt, was zijn thuis geen thuis meer; de Hervormde Kerk had Dorus en zijn gezin van Zundert naar een andere kerkelijke gemeente overgeplaatst, dertig kilometer verderop. Die ontworteling droeg misschien alleen maar bij aan de vele redenen waarom Vincent weleens ‘het land’ had en bij wijze van troost naar een pijp greep (‘dat is zo goed’).

In de oudst bewaarde bladzijden van zijn correspondentie, die tot de belangrijkste geschriften uit de negentiende-eeuwse literatuur behoren, is het niet alleen de tabak die Vincent lof toezwaait, maar ook Goupil & Cie: ‘zoo’n prachtige zaak’. Het zou sjiek zijn degene aan wie hij deze aanbevelingen richt, Vincents broer Theo, de andere hoofdrolspeler van dit verhaal te noemen, want in tal van opzichten was hij medeverantwoordelijk voor het oeuvre van Van Gogh. Maar het materiaal om hem die rol toe te kennen ontbreekt ten enenmale. Het feit dat Theo de meeste van de ruim duizend brieven die hij in de daaropvolgende achttien jaar van Vincent kreeg bewaarde, terwijl Vincent dat met niet meer dan een handje van zijn brieven deed, spreekt boekdelen. Er was niet zozeer sprake van eenrichtingsverkeer, maar van een diepgaande onderlinge afhankelijkheid die al op hele jonge leeftijd was begonnen, in hun gedeelde slaapkamer, en die zich verder ontwikkelde op grond van hun blijvende gedeelde hartstocht voor schilderijen en boeken, zoals telkens opnieuw bleek. Maar waar Vincent een woeste energie tentoonspreidde, was Theo een en al toewijding. Met zijn fijngevoelige manieren en fijngevoelige verschijning had hij het ‘liefderijk gemoed’ van zijn vader (zoals Lies het uitdrukte) en een ontvankelijkheid voor anderen die zijn oudere broer niet kende.

De aanleiding voor Vincent om Goupil & Cie lof toe te zwaaien, was dat Theo aan het begin van 1873 op het punt stond in dienst te treden bij dezelfde firma. Toch zouden hun paden elkaar daar niet kruisen. Theo begon in het Brusselse filiaal, terwijl de twintigjarige Vincent enkele maanden later van Den Haag naar Londen werd overgeplaatst. Tersteeg, zijn baas, was misschien tot het oordeel gekomen dat die ongemanierde jongeman met zijn zware wenkbrauwen, zoals te zien op de foto die aan het begin van dat jaar was genomen, niet echt geschikt was om klanten tegemoet te treden, want het bureau van Goupil in Londen, aan een zijstraat van de Strand, onderhield alleen contact met handelspartners. Maar al werd Vincent dan misschien op korte termijn in zijn ambities tegengewerkt, hij gebruikte zijn komst in de stad Londen om zijn expertise verder uit te breiden.

Hij was afkomstig uit een continentale kunstwereld die gedomineerd werd door Parijs, een stad waar hij op weg naar zijn nieuwe standplaats een paar dagen verbleven had. Dat bezoek had hem de kans gegeven met eigen ogen de schilderijen uit de School van Barbizon te zien waarvan hij de reproducties al had bewonderd, vooral die van Jean-François Millet; zijn stoïcijnse portretten van boeren die het land bewerkten zouden Vincent zijn leven lang ontzag blijven inboezemen. Om van de krachtige, zelfverzekerde schilderkunst van die Fransman over te schakelen op de in verhouding zo pietepeuterige en laffe esthetiek van het hoog-Victoriaanse Engeland was aanvankelijk nogal een uitdaging voor de toekomstig connaisseur. Toch zou Vincent ervan overtuigd raken dat het elegisch toongezette landschap met meer van John Everett Millais’ Chill October en het ingetogen pathos van George Henry Boughtons gekostumeerde fabels zijn bijzondere respect verdienden. De literaire kwaliteiten van de Engelse kunst sloten aan op de morele deugden, het soort sentimentaliteit dat Dickens graag aan de man bracht. Zoals schrijvers er een genoegen in schepten om scènes met hun pen ‘uit te beelden’, zo componeerde Millais zijn aanschouwelijke poëzie. De twee verwante kunstvormen deelden een en hetzelfde doel: het wekken van edele gevoelens; een gedachte die in het verlengde lag van de theologie die Vincents vader voorstond.

Gedurende zijn eerste maanden in Londen schreef Vincent over zijn omgang met een joviaal stel Duitse jongelui die gek waren op muziek en in hetzelfde niet nader bekende huis woonden als hij. Maar toen hij in de herfst van 1873 onderdak vond in de voorstad Brixton, stak zijn hang tot introversie weer de kop op. De jonge poëzielezer verzeilde in een onbestendige, schimmige droomwereld waarin hij de bewondering voor zijn nieuwe hospita, Ursula Loyer (een weduwe die in het onderwijs werkte), en haar tienerdochter Eugenie probeerde in te passen naast de genegenheid waarmee hij terugdacht aan andere personen. In de daaropvolgende maanden schreef Vincent liefdevolle brieven aan een verre nicht op wie hij verkikkerd was geweest in Holland, ook al was ze inmiddels getrouwd; stuurde hij onzekere, beschroomde landschapsschetsen aan Tersteegs elfjarige dochter en overwoog hij zijn achttienjarige zus Anna te vragen naar hem toe te komen in Londen en werk te zoeken als gouvernante. Hij liet Anna weten dat haar aanwezigheid op een of andere manier de emotionele balans hielp bewaren die was ontstaan toen hij en Eugenie hadden afgesproken met elkaar om te gaan als broer en zus. We kunnen er alleen maar naar gissen met wat voor gevoelens dat gepaard ging: net als zijn vorige vlam had Eugenie een verloofde die ergens op de loer lag. Maar zoals te verwachten viel, was Anna in juli 1874 nog maar net in Brixton gearriveerd of het hele kaartenhuis stortte in elkaar.

We weten weer niet precies wat er gebeurde, maar een paar weken later hadden de twee Van Goghs het huis verlaten. Anna was een nuchtere jongedame, dus misschien had ze er bij haar tactloze en grillige broer op aangedrongen dat hij Eugenie nu maar eens duidelijkheid moest geven. Een brief aan Theo rond de tijd van hun vertrek suggereert dat hij in elk geval gekozen had voor een pragmatischere benadering van seks: ‘Virginité de l’âme & impureté du corps kunnen samengaan.’ Die provocatie aan het adres van de conventionele, paternalistische wijsheid volgde nadat hij een beroep had gedaan op de ideeën van Jules Michelet, een schrijver van wie de productieve loopbaan rond die tijd ten einde kwam. Michelet stond bekend om zijn lyrische historische interpretatie van de Franse Revolutie en boeide Vincent nog veel meer met de wijsheid die hij tentoonspreidde in zijn essay ‘L’Amour’, ‘eene revelatie (...) & een evangelie meteen’. Michelet was een hedendaagse, mondaine maar inspirerende denker die de jongeman voorhield wat hij aan moest met het eeuwig vrouwelijke, en bood een inspirerend richtsnoer voor een modern leven in Parijse sferen, veel opwindender dan de plichtbetrachting die gepredikt werd in eigen land. In navolging van een andere tijdgenoot die Vincent las, Ernest Renan – een revisionist die uit de onvolkomen evangeliën een ‘echte’ Jezus probeerde te distilleren –, liet Michelet doorschemeren dat er een nieuwe tijd aanbrak die vroeg om nieuwe geloofsvormen.

En hoe zagen die eruit? Vincents werk in het magazijn van Goupil & Cie confronteerde hem dagelijks met beelden waaruit maatschappelijke betrokkenheid sprak, zoals de lithografieën van Honoré Daumier waarop het zware leven werd afgebeeld van de arme Parijzenaren, of het duistere, dystopische Londen dat geportretteerd werd in het boek met houtgravures van Gustave Doré, genoemd naar die stad en gepubliceerd in 1872. Zijn werk in clair-obscur wierp melodramatische schaduwen over de goedkope Londense arbeiderswoningen die Vincent passeerde als hij de Theems overstak naar de zuidkant van de stad; er was alle aanleiding voor een eenzame, buitenlandse handelsbediende om de reusachtige, wrede kwellingen van het moderne kapitalisme te gaan overdenken. Maar dit waren de jaren zeventig van de negentiende eeuw, een decennium voordat het socialistische ideaal aan populariteit begon te winnen. Er klonk geen stem binnen gehoorsafstand van de jonge bediende die zijn maatschappelijk engagement kon omvormen tot politiek activisme. Wat hem eerder moest hebben aangesproken, na zijn vertrek uit Brixton, was de invloedrijke christelijke beweging die zich concentreerde rond de Metropolitan Tabernacle, een kerk niet ver van het rijtjeshuis in de wijk Kennington waar hij onderdak had gevonden. Dominee Charles Spurgeon trok duizenden belangstellenden met een eenvoudige welsprekendheid die door de nevel van het moderne stadsleven heen wist te stralen, zodat het lot van ieder die luisterde in het scherpe licht van de eeuwigheid kwam te staan. Spurgeon wees de weg naar een verlossing die glashelder en stellig was.

We kunnen alleen maar speculeren over de invloed van die preken, want de enkele brieven die Vincent schreef tussen augustus 1874 en mei 1875, toen hij werd overgeplaatst naar een ander filiaal van Goupil & Cie, dit keer in Parijs, waren ongewoon kort. In deze maanden ruziede hij met Anna (die in Engeland daadwerkelijk een baan wist te vinden); baarde hij zijn ouders zorgen, die zich in het kader van de familiebanden verplicht zagen de posterijen aan het werk te houden met een uitwisseling van ‘hoe gaat het ermees’ ‘het gaat goeds’; en raakte hij in onmin met zijn Londense baas, of tenminste, dat kan een verklaring zijn voor zijn overplaatsing. Hoe dan ook, de brieven die weer begonnen te komen in de zomer en herfst van 1875, verstuurd vanuit een appartement in Montmartre, gaven blijk van een nieuwe invalshoek. Vincent verzamelde nog steeds vol enthousiasme reproducties van Millet en Jean-Baptiste-Camille Corot en waardeerde de nobele sentimenten die ze tot uitdrukking brachten, maar die sentimenten maakten onderdeel uit van een nieuwe gemoedstoestand.

De brieven werden vanaf nu doorspekt met bijbelse verzen en citaten uit hymnen. Er werd verslag gedaan van de preken (‘schoon en groot’) die werden gehouden door een andere stedelijke reveillist, Eugène Bersier, in zijn pas gebouwde neogotische hervormde kerk, iets ten westen van de Arc de Triomphe. Net als Spurgeon gebruikte Bersier eenvoudige taal om moderne zorgen en kritisch denken in een verhevener, ultiem perspectief te plaatsen. De vrome leefregels waarop Vincent nu gespitst was, werden ondersteund door zijn huisgenoot Henry Gladwell, een jonge leerling van Goupil & Cie die al net zo ontvankelijk bleek voor die christelijke boodschap als hij. Maar die directe verbroedering met ‘mijn waarden Engelschman’ was niet voldoende. Ook Theo (die op dat moment onder Tersteeg werkte, in Den Haag) moest deel gaan uitmaken van Vincents culturele revolutie. In zijn brieven stond hij erop dat Theo de ketterse boeken van Renan en Michelet, die hij nog maar kortgeleden had aanbevolen, de deur uit deed. Ook de romantische lyriek van Heinrich Heine was ‘nog al heel gevaarlijk goed’. Zelfs de achtenswaardige gevoelens die Vincent en Theo koesterden voor de kunsten moesten onder controle worden gehouden, net als hun liefde voor de natuur. Dat laatste was ‘niet hetzelfde als godsdienstig gevoel’, hoewel Vincent daaraan toevoegde, met respect voor de theologie van zijn vader: ‘Ik geloof dat deze twee na met elkaar in verband staan.’

Wat de kunsthandel betreft, zijn werk op het hoofdkwartier van Goupil & Cie: ach, dat was gewoon werk. ‘In de zaak doe ik maar wat de hand vindt om te doen, dat is ons werk ons leven lang, jongen, mocht ik het maar doen met al mijne kracht.’ Nee, mijnheer Van Gogh, dat is niet de juiste instelling. Als neef van mijn gerespecteerde senior compagnon hebt u mij ten zeerste teleurgesteld. U meldt zich voor het werk in slordige kledij. Uw manieren maken u vrijwel ongeschikt voor het bedienen van onze klanten, want altijd als u hen zelf van prenten voorziet, verraadt zich op uw stuurse gelaat een impertinente minachting voor hun smaak en oordeelkundigheid. Om eerlijk te zijn, u zou reeds lang geleden bij deze firma zijn vertrokken, ware het niet – de denkbeeldige spreker is het magazijnhoofd van Goupil in Parijs, de datum 4 januari 1876 – dat we de gevoelens van uw oom in acht wilden nemen. Maar vandaag komt u na een afwezigheid van twee weken, in de drukste tijd van het jaar, waarvoor u geen verlof had gekregen, uw gezicht laten zien. De familiale gevoelens die u bevingen rond de Kerst kunnen in geen geval als excuus dienen. Uw ontslag gaat over drie maanden in. Daarna bent u aan uzelf overgeleverd.

3

‘Wanneer de appel rijp is doet een zacht windje dien van den boom vallen,’ verklaarde Vincent tegenover Theo op zijn nieuwe, prekerige toon. Kennelijk was hij zich er al een tijdje van bewust dat hij het gevaar liep te worden ontslagen; misschien dat het ongeoorloofde familiebezoek rond de Kerst het finale duwtje tegen de boom was geweest. Maar de appel bleek nog lang niet rijp. Vincent was drieëntwintig, een zevenjarig dienstverband was op niets uitgelopen en hoewel zijn spirituele gevoelens waren gewekt, waren ze nog ongericht; duidelijk was alleen dat hij ander werk moest zien te vinden. De daaropvolgende dertien maanden verliepen chaotisch. In eerste instantie solliciteerde hij naar een functie van onderwijsassistent aan de andere kant van het Kanaal; hij was immers vertrouwd met Engeland en met de rol van oudere broer, of het nu voor Theo was of Gladwell. Hij kreeg een baantje bij een kostschool voor jongens in Ramsgate, op het oostelijkste puntje van de zuidkust.

Dat bleek een kleine en inferieure inrichting te zijn, beheerd door een wispelturige vrek die een ramp was als het ging om de betaling van zijn personeel en de hele onderneming twee maanden later naar Isleworth overbracht, iets ten westen van Londen. In juli 1876 slaagde Vincent erin over te stappen naar een andere school in Isleworth, onder leiding van de eerwaarde Thomas Slade-Jones, die nauwelijks beter was in het uitbetalen van loon maar in elk geval waardering had voor zijn religieuze ernst. Maar toen hij dat jaar met Kerst thuiskwam, probeerden Dorus en Anna de teugels in handen te nemen. Ze maakten zich zorgen om de ongerichte geloofsijver die sprak uit Vincents brieven – hij had het erover gehad dat hij zendeling wilde worden in Zuid-Amerika – en haalden hem ertoe over een positie te aanvaarden als medewerker in een Dordtse boekwinkel. Hij vervulde die ongezochte positie maar vijf maanden, waarna zijn religieuze aandrang een vastberadener vorm aannam.

Het vallen en opstaan in deze periode was van een jongeman die een flinke dreun te verduren had gekregen. Om uit een baan te worden gezet die hem bijna als een geboorterecht was toegekomen, vanwege tekortkomingen in zijn karakter die ook al leken te zijn aangeboren, hoe moest hij dat opvatten? Na een paar weken werk op de kostschool liet hij Theo weten te hebben gebeden, in bijbelse termen: ‘Bewaar mij te zijn een zoon die beschaamd maakt.’ Nog eens acht maanden later, in de Dordtse boekwinkel, ging hij nog altijd gebukt onder een ‘overvloed van neergedruktheid over allerlei wat ik ondernam en mij mislukte’. In de tussenliggende periode zocht Vincent zijn toevlucht tot de twee hebbelijkheden waar hij het meest van opknapte: wandelen en schrijven. In juni bijvoorbeeld, toen de jongenskostschool uit Ramsgate vertrok, liep hij in twee dagen tijd de 110 kilometer naar Londen, en bracht hij de nacht door aan een ‘kleinen vijver’: ‘’s Morgens om half 4 begonnen de vogels reeds te zingen op het zien van de morgenschemering en ging ik weer op weg. Het was goed om te loopen toen.’ Hij was zijn tijdelijk verblijf in Engeland begonnen met een soortgelijke literaire exercitie, gericht aan zijn ouders, toen hij de gouden zonsondergang en glinsterende zonsopgang van die tocht op retorische wijze afzette tegen de bescheiden waarheid van zijn gevoelens: ‘Maar toch heb ik dat grijze uur toen wij afscheid namen liever.’