WAAROM MUSSEN NOOIT
DOOD VAN HET DAK VALLEN

Van dezelfde auteur:

Hoe bereidt je een paard?
Geen hond die ernaar kraait
Een boek vol taalfouten

Friederike de Raat

WAAROM
MUSSEN NOOIT
DOOD VAN HET
DAK VALLEN

Over de herkomst van onze
spreekwoorden & gezegden

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2015 Friederike de Raat

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

nur 624/400

isbn 978 90 468 2023 0

www.nieuwamsterdam.nl/friederikederaat

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met
isbn 978 90 468 2011 7

Inhoud

Voorwoord

Dieren

Geld

Bijbel en religie

Namen

Het leven van vroeger

Geografie

Mythologie

Scheepvaart en visserij

Overig

Bronnen

Register

Voorwoord

Wat de uitdrukking ‘iets op je kerfstok hebben’ betekent, weten de meeste mensen wel. Maar wat is een kerfstok eigenlijk? Ook ‘van haver tot gort’ en ‘weten waar Abraham de mosterd haalt’ passen de meesten van ons goed toe, maar hebben ze wel met haver, gort en mosterd te maken?

Ziehier het probleem met veel spreekwoorden, gezegden en zegswijzen: we weten wel wat ze betekenen, maar waar komen ze vandaan? Ze bevatten vaak woorden en voorwerpen die in de loop der tijden in onbruik zijn geraakt (een hangijzer, een loer) of die we niet meer kennen (een wit voetje, de bierkaai). Of ze verwijzen naar de Bijbel, waarvan de teksten vroeger bij zeer velen bekend waren, maar nu niet meer. Wie weet nog dat het oog van de naald een verwijzing is naar een kleine doorgang in een poort in Jeruzalem? En dat het koning Ahasveros was die de wetten van Meden en Perzen uitvaardigde?

Achter onze spreekwoorden en zegswijzen gaat een wereld vol geweldige verhalen en wetenswaardigheden schuil. En dat maakt dit onderzoeksterrein zo leuk: dit boek gaat niet alleen over taalkwesties, maar bestrijkt ook een breed deel van de nationale en internationale geschiedenis, geografie en religie. Wist u dat ‘de weg naar Kralingen’ tussen Gouda en Rotterdam ligt en nog steeds bestaat? En dat een Oortjespad wijst op een oude tolweg (een oortje (of oordje) is een oude munt, die je dus kunt versnoepen)?

In dit boek vindt u geen spreekwoorden als ‘de appel valt niet ver van de boom’ of ‘een aardje naar zijn vaartje’, daarvan ligt de herkomst te veel voor de hand. Ze zijn voor de moderne mens goed te begrijpen. Spreekwoorden en uitdrukkingen die sporen dragen van het vroegere (plattelands)leven of verwijzen naar verdwenen beroepen vindt u hier daarentegen volop. Zoals het ondergeschoven kindje, de vinker die het vinkentouw bediende en de boer die op scherp stond.

Wie geïnteresseerd is in de ontstaansgeschiedenis van spreekwoorden, gezegden en uitdrukkingen vindt het wellicht handig om te weten wat het verschil is tussen die termen, die vaak door elkaar worden gebruikt. De bekende etymoloog F.A. Stoett (1863-1936), opsteller van Nederlandsche spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden (1901), maakte het volgende onderscheid, dat te vinden is op de website van het Genootschap Onze Taal. Vooropgesteld: het is lang niet altijd eenvoudig om de verschillen te ontdekken en er is zeker discussie over mogelijk.

Een spreekwoord is onveranderlijk van vorm, bevat een levenswijsheid en de persoonsvorm (indien aanwezig) staat in de tegenwoordige tijd: wie het kleine niet eert, is het grote niet weerd; als het kalf verdronken is, dempt men de put.

Een zegswijze lijkt op een spreekwoord, maar kan wel van vorm veranderen: onderwerp en persoonsvorm kunnen aangepast worden aan de tijd. Voorbeelden: leven als God in Frankrijk, lange tenen hebben.

Een gezegde is, anders dan een spreekwoord, geen volledige zin, maar een deel ervan. Het bevat een vaste combinatie van woorden, heeft geen werkwoord en heeft een figuurlijke betekenis: een brave hendrik, kant-en-klaar, gesneden koek.

De term uitdrukking wordt vaak gebruikt als verzamelnaam voor alle vaste combinaties van woorden met een figuurlijke betekenis.

Ik hoop dat u door het lezen van dit boek een beter begrip krijgt van spreekwoorden, gezegden, zegswijzen en uitdrukkingen, opdat ze in al hun schoonheid blijven bestaan en niet worden verhaspeld.

De pijp uit gaan

VOORBEELDZIN Als hij zijn levensstijl niet aanpast, is hij snel de pijp uit.

BETEKENIS Doodgaan.

SPECULATIES Omdat het woord ‘pijp’ verschillende betekenissen heeft (onder andere een pijp roken, een schoorsteenpijp, een buurt in Amsterdam) valt er heel wat te speculeren over de herkomst van deze uitdrukking. Bijvoorbeeld dat ze verwijst naar de rook uit de schoorsteen van een crematorium als een lichaam wordt verbrand. Of dat iemand die de Pijp (in Amsterdam) verlaat, uit het bruisende leven stapt en een dodelijk saai bestaan gaat leiden. Of dat een overledene geen pijp meer kan roken en de pijp dus uitgaat. In al deze verklaringen schuilt logica, maar ze zijn niet juist.

HERKOMST De uitdrukking is afkomstig uit de jacht. Konijnen die werden opgeschrikt door jagers en hun honden vluchtten hun hol uit door een gang (pijp) en werden afgeschoten. Ze keerden dus niet terug als ze de pijp uit waren gegaan.

Een andere veelgehoorde verklaring is dat deze uitdrukking stamt uit de tijd dat Nederland nog volop kooikers (eendenvangers) telde. Wilde eenden werden via een slootje (een pijp) de kooi in gelokt en kwamen daar in een val terecht, waarna ze werden gedood voor consumptie. Naar mijn idee zou in dit geval ‘de pijp in gaan’ logischer zijn geweest.

De hond in de pot vinden

VOORBEELDZIN Zij kwam zo laat thuis dat ze de hond in de pot vond.

BETEKENIS Het eten is al op. De uitdrukking wordt ook gebruikt voor: niets krijgen, ergens naast grijpen.

HERKOMST Speciaal voer voor honden is iets van de laatste decennia. Lange tijd aten huisdieren gewoon mee met de bewoners, doorgaans eenpansmaaltijden, of beter, maaltijden uit één (kook)pot. De huisdieren aten ‘wat de pot schafte’ nadat de bewoners er hun deel uit hadden genomen. Wie dus te laat kwam voor het eten, kon de hond in de pot vinden: die was bezig de laatste restjes uit de pan/pot te likken.

De mussen vallen dood van het dak

VOORBEELDZIN Het is zo warm dat de mussen dood van het dak vallen.

BETEKENIS De temperatuur buiten is abnormaal hoog.

HERKOMST Het vreemde is dat mussen prima tegen hitte kunnen. Eigenlijk zijn er geen meldingen dat iemand ooit een mus dood van het dak heeft zien vallen tijdens een hittegolf. Ook de Vogelbescherming meldt op haar site: ‘Mussen broeden onder de dakpannen en ja, daar kan het flink warm en benauwd worden. Als de temperaturen hoog oplopen, dan kunnen we ze zelfs zien gapen. Met de vleugels wijd gespreid zitten ze met de bek open om zo veel mogelijk warmte kwijt te raken. Maar er dood bij neervallen? Dat gaat menig mus toch écht te ver. Of het nu 25 of 35 graden wordt, de mus redt zich wel. Ze zoeken een lekker koel plekje en houden zich zo rustig mogelijk.’

Er is dan ook een school onder de taalkundigen die meent dat mussen staat voor ‘mossen’: als het zeer heet en droog is, verdrogen de mossen op het dak, laten los en vallen naar beneden. Bij de discussie tussen mussen- en mossenaanhangers wordt vaak een tekst aangehaald van Nicolaas Beets (1814-1903). Hij schreef een verhaal over warmte met daarin de volgende passage: ‘Het was een brandendheete vrijdagachtermiddag in zekere Hollandsche stad: zoo heet en zoo brandend, dat de mosschen op het dak gaapten, ’t welk, op gezag der Hollandsche manier van spreken, de grootste hitte is, die men zich voor kan stellen.’ Beets heeft het hier over mosschen en niet over muss(ch)en. Taalkundige Ewoud Sanders wijst er in een taalcolumn in NRC Handelsblad uit 2006 echter op dat de mussen van Beets ‘gapen’, waarmee het niet logisch is dat de schrijver doelt op mos. Sanders wijst er tevens op dat ‘mosschen’ in de 19e eeuw een wat deftiger variant was van ‘musschen’.

Van zijn stokje gaan

VOORBEELDZIN Tijdens de bevalling ging de man van zijn stokje.

BETEKENIS Flauwvallen.

HERKOMST Vogels in een kooitje werden vroeger gebruikt als ‘rookmelder’. Mijnwerkers bijvoorbeeld namen een kanarie mee de mijn in. Viel de vogel van zijn stokje, dan was dat een teken dat er koolmonoxide in de mijngang aanwezig was. Een signaal voor de mijnwerkers om zich snel uit de voeten te maken. Ook in oude boerderijen, waar een open vuur werd gestookt, hing vaak een vogel in een kooi ter signalering van kwalijke stoffen. In openluchtmusea zijn dergelijke vogelkooitjes nog wel te zien.

De aap komt uit de mouw

VOORBEELDZIN Als hij binnenkort voor de rechter staat, komt de aap uit de mouw.

BETEKENIS Dan komt de waarheid naar boven, wordt de situatie/bedoeling duidelijk.

HERKOMST Helemaal duidelijk is de herkomst van deze uitdrukking niet. Het kan zijn dat wordt verwezen naar rondtrekkende goochelaars en andere straatartiesten die optraden met een aap die tijdens de act plots uit de mouw tevoorschijn kwam. In hun wijde kleding konden ze makkelijk een aap(je) verstoppen. Anderen menen dat aap verwijst naar het ondeugende karakter van de aap en dat ‘iets in de mouw hebben’ staat voor ‘iets verbergen’. Kwam de aap uit de mouw, dan toonde iemand zijn ware karakter.

BIJZONDERHEID Het pvv-Kamerlid De Roon veroorzaakte in september 2011 opschudding in het parlement met zijn uitspraak dat de Turkse premier Erdogan een ‘islamitische aap’ is ‘die uit de mouw komt’. Aanleiding was de volgens hem Turkse oorlogsretoriek tegen Israël. Toen pvv-leider Wilders vervolgens bij de interruptiemicrofoon uitlegde dat De Roon slechts een metafoor had gebruikt en premier Rutte een ietwat minachtend geluid liet horen, deed Wilders zijn beroemde – en eveneens opschudding veroorzakende – uitspraak: ‘Doe ’s normaal man!’

In de aap gelogeerd zijn

VOORBEELDZIN De vliegmaatschappij waarmee we naar Amerika zouden vliegen, staakt. Nu zijn we mooi in de aap gelogeerd!

BETEKENIS In een vervelende positie beland zijn, pech hebben.

HERKOMST De uitdrukking zou zijn terug te voeren op Café In ’t Aepjen (of Aepgen) aan de Zeedijk in Amsterdam. De eigenaar van het logement zou, volgens de website www.mokums.nl, apen hebben gehouden die hij kreeg van zeelieden die hun drank niet konden betalen. Die apen brachten ze mee uit verre oorden. De dieren hadden vlooien, wat ertoe leidde dat gasten van logement In ’t Aepjen zich altijd aan het krabben waren. Vandaar de uitdrukking: ‘Je bent zeker in den Aep gelogeerd?’ Het pand uit 1544 bestaat nog steeds, het is een van de twee overgebleven houten huizen in de hoofdstad (het andere staat in het Begijnhof). En het café in het pand heet nog steeds ‘In het Aepjen’. Volgens een ander verhaal kwamen er in café In ’t Aepjen ronselaars van de voc die beschonken zeelieden (het café lag vlak bij de toen nog open verbinding met het IJ) contracten lieten tekenen. Pas de volgende morgen merkten ze dat ze ‘in de aap gelogeerd waren’.

Iemand een loer draaien

VOORBEELDZIN Zijn verhaal bleek niet te kloppen, hij heeft me een loer gedraaid.

BETEKENIS Iemand beduvelen.

HERKOMST Verreweg de makkelijkste verklaring is afkomstig uit de valkerij: als de valk was weggevlogen, haalde de valkenier zijn vogel terug door (hem) een loer te draaien. Een loer is een slinger met aan het uiteinde een stukje leer met wat veren waaraan vaak een stukje vlees is bevestigd. Op die manier kon de valkenier zijn vogel verleiden om terug te komen. Het draaien met de loer was nodig omdat valken alleen bewegende prooien pakken. De valkenier hield zijn vogel dus voor de gek met een nepprooi.

Veel etymologen echter komen met ingewikkelder verklaringen voor deze uitdrukking. Volgens F.A. Stoett, auteur van Nederlandsche spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden, hangt het woord ‘loer’ samen met lor en luier, ofwel een waardeloos ding. Draaien zou zoveel betekenen als ‘regelen’. Iemand een loer draaien betekent dus ‘iets waardeloos voor iemand regelen’.

Volgens het Etymologisch woordenboek van het Nederlands betekent het werkwoord lorrendraaien ‘smokkelen’, ‘bedriegen’. Als oudere synoniemen worden genoemd: ‘iemand een pijp draaien’, ‘een piek steken’, ‘een poets bakken’.

Ook het Woordenboek der Nederlandsche Taal geeft als betekenis van lorrendraaien ‘bedriegen’. Bedriegers en smokkelaars werden lorrendraaiers genoemd.

Het is op een oor na gevild

VOORBEELDZIN De verbouwing is op een oor na gevild.

BETEKENIS Bijna klaar.

HERKOMST Bij het villen van bijvoorbeeld haas en konijn wordt begonnen aan de achterkant van het dier. De oren zijn als laatste aan de beurt. Dus als een haas of konijn op een oor na is gevild, is de klus bijna klaar.

VARIANT Op een haar na gevild. Dit is geen verhaspeling volgens Onze Taal, maar een vormvariant.

BIJZONDERHEID Er is nog een uitdrukking die te maken heeft met het villen van (klein) wild: ‘Iemand het vel over de oren halen’, wat zoveel betekent als ‘een hoge prijs vragen’ en, daarvan afgeleid, ‘het uiterste van iemand vragen’.

De kool en de geit sparen

VOORBEELDZIN Waarom neemt die man nou nooit eens een helder besluit? Hij probeert altijd de kool en de geit te sparen.

BETEKENIS Geen stelling durven nemen in een conflict, alle partijen sparen, geen keuzes maken, niemand voor het hoofd stoten.

HERKOMST Dit spreekwoord gaat terug op een Frans raadsel, volgens het Van Dale Groot Uitdrukkingenwoordenboek. Over de context van het raadsel is helaas niets bekend. Het luidt als volgt: een man moet een wolf, een geit en een kool de rivier overzetten. Hij mag in de boot maar één dier of ding tegelijk meenemen en alles moet heelhuids aan de overkant komen. Dat betekent dus dat de geit de kool niet mag opeten en de wolf de geit niet mag verslinden. Hoe moet de man zich hieruit redden? De oplossing: de man moet zeven keer van de ene naar de andere kant varen: eerst de geit overzetten, leeg terugvaren, de kool overzetten, de geit mee terugnemen, de wolf overzetten, leeg terugvaren en ten slotte de geit weer overvaren.

De kat de bel aanbinden

VOORBEELDZIN De fraude kwam aan het licht nadat een werknemer de kat de bel had aangebonden.

BETEKENIS De eerste stap zetten in een riskante zaak, optreden als klokkenluider.

HERKOMST Dit spreekwoord is ontleend aan een fabel van Aesopus, een dichter en verhalenverteller in het oude Griekenland (620-560 v. Chr.). Ratten spelen de hoofdrol in de fabel. De ratten hebben last van een kat die voortdurend op de loer ligt. Ze besluiten de kat een bel om te binden zodat ze hem voortaan altijd horen aankomen. Goed idee, vinden alle ratten, maar ja, wie neemt die gevaarlijke taak op zich? De fabel is in vele culturen bekend, vertaald, aangepast en verspreid. De ratten zijn vaak vervangen door muizen.

BIJZONDERHEID In Vlaanderen is een versie van deze fabel bekend waarin de muizen kiezen voor een makkelijker weg dan de kat de bel aanbinden, schrijft Jurjen van der Kooi in het lexicon Van A tot Z-reeks: ze doen een bel in het voer van de kat. Die slikt de bel door en zo horen de muizen hem altijd aankomen. Dat zou de reden zijn dat katten sindsdien altijd eerst aan hun eten snuffelen dat ze voorgeschoteld krijgen en na het eten met hun lijf schudden, om te horen of ze niet weer een belletje hebben doorgeslikt.

OPMERKELIJK Wie weet hoeveel slachtoffers katten maken, snapt waarom de ratten/muizen de kat de bel wilden aanbinden. Zwitserse onderzoekers rustten in 2007 een aantal katten met een navigatiesysteem uit om hun activiteiten buiten te kunnen volgen. Na enig rekenwerk kwam men tot de conclusie dat de 1,35 miljoen Zwitserse katten in één maand meer dan een miljoen muizen doodden en ook nog eens 350.000 vogels, 50.000 amfibieën en ruim 400.000 grote insecten vingen. En dan hebben we het alleen nog maar over brave katten die zich dagelijks weer bij de baas melden, niet over verwilderde katten.

Dat heeft hem geen windeieren gelegd

VOORBEELDZIN Die investering in dat startende technologiebedrijf heeft hem geen windeieren gelegd.

BETEKENIS Veel verdienen aan iets, veel voordeel hebben bij iets.

HERKOMST Veel kippen leggen weleens een windei. Dat is een ei zonder kalkschaal en vaak het gevolg van calciumtekort. Zo’n ei is niet eetbaar en dus waardeloos. Zo kreeg het windei zijn overdrachtelijke betekenis. De naam windei zou afgeleid zijn van het Latijnse ova venti, volgens het Etymologisch woordenboek van het Nederlands. En die naam ontstond omdat men vroeger dacht dat windeieren door de wind waren bevrucht. Volgens etymoloog Stoett echter heeft ‘wind’ in dit geval niets met het weer te maken, maar komt het woord van het Duitse woord Winde: windsel (vergelijk: windeln zijn luiers).

BIJZONDERHEID Kippenhouders die langdurig te maken hebben met windeieren, doen er goed aan hun dieren extra calcium te geven. Bijvoorbeeld karnemelk door het water of gemalen schelpen (grit) door het voer doen. Extra vitamine D stimuleert de opname van calcium.

Een heitje voor een karweitje

VOORBEELDZIN De leden van de scoutinggroep deden een heitje voor een karweitje en haalden zo een paar honderd euro op voor hun nieuwe clubhuis.

BETEKENIS Een klusje doen tegen betaling.

HERKOMST Een heitje is hetzelfde als een kwartje of vijf stuivers. Het komt van het Jiddische woord hei: de vijfde letter van het Hebreeuwse alfabet (hé) met getalswaarde vijf. Heitje zou vanuit het Bargoens, de geheimtaal van dieven, overgenomen zijn in de volkstaal. Volgens Scoutpedia, de kennisbank van Scouting, werd de jaarlijkse actie ‘Heitje voor een karweitje’ in 1952 voor de eerste keer gehouden. Het idee was afkomstig uit Engeland, waar klusjes in ruil voor geld onder de naam ‘Bob-A-Job’ een groot succes waren. De Amsterdamse burgemeester d’Ailly was een van de eerste werkgevers: hij liet in 1952 zijn schoenen poetsen op de Dam. Naar aanleiding van het werk dat de vele scouts direct na de oorlog hadden verzet bij de opbouw van het land, had scouting in Nederland een goede reputatie op het gebied van behulpzaamheid, zo vermeldt Scoutpedia. De padvinders poetsten schoenen in winkelstraten, liepen met sandwichborden op straat om reclame te maken voor winkels of wasten auto’s. Eind jaren 80, begin jaren 90 werd de actie gestaakt, omdat de landelijke scoutingorganisatie vond dat het in de huidige tijd toch een beetje ‘bedelen aan de deur’ was wat de scouts deden. De uitdrukking wordt nog steeds gebruikt door scholen en andere instellingen die geld willen ophalen ten behoeve van de eigen organisatie.

In het krijt staan

VOORBEELDZIN Hij heeft veel voor me gedaan, ik sta bij hem in het krijt.

BETEKENIS Iemand iets schuldig zijn.

HERKOMST In sommige kleine winkels in Nederland bestaat de gewoonte nog: als de (vaste) klant te weinig geld bij zich heeft, schrijft de winkelier de schuld in een boekje. De schuld wordt de volgende keer wel betaald, weet hij. Dat heet: iets kopen op de pof. Tegenwoordig wordt die schuld genoteerd met pen en papier of in de computer, vroeger met krijt op een wandbord, muur of balk.

BIJZONDERHEID Waar komt dan de uitdrukking ‘op de pof kopen’ vandaan? Op de website van Onze Taal staat de volgende verklaring: pof is hier een klanknabootsend woord (een onomatopee). Het betekent ‘klap, stomp’. ‘Op de pof’ betekende volgens het Van Dale Groot Uitdrukkingenwoordenboek (2006) oorspronkelijk ‘zoals je doet als je er maar een slag naar slaat’. Hieruit ontwikkelde zich de betekenis ‘op goed geluk’ en later dus ‘zonder genoeg geld te hebben om direct te kunnen betalen’ of ‘zonder directe betaling te verlangen’.

Het loodje leggen

VOORBEELDZIN In de hevige concurrentiestrijd heeft de jonge ondernemer het loodje gelegd. En: De zieltogende merel die we in de tuin vonden, legde even later het loodje.

BETEKENIS Doodgaan, een nederlaag lijden, failliet gaan, opgeheven worden.

HERKOMST De herkomst van deze uitdrukking is niet helemaal duidelijk. Zij zou te maken kunnen hebben met het feit dat een loodje vroeger gold als bewijs van betaling, bijvoorbeeld in de schouwburg en voor de trekschuit. Maar hoe is dit betalingsbewijs dan veranderd in een nederlaag, faillissement of de dood? Onze Taal vermoedt dat de betekenis langzaam veranderde van ‘moeten betalen’ naar ‘moeten boeten’ en uiteindelijk naar ‘een nederlaag lijden’ en ‘doodgaan’. Onze Taal oppert nog een andere mogelijkheid en die luidt dat armen vroeger een loodje van het stadsbestuur moesten overhandigen als ze zich meldden bij een ziekenhuis. Omdat er een gerede kans was dat die persoon vervolgens zou overlijden, werd ‘het loodje leggen’ synoniem voor ‘doodgaan’.

Geen cent te makken

VOORBEELDZIN Het gaat niet goed met die man: hij is al lange tijd ziekelijk en heeft bovendien geen cent te makken.

BETEKENIS Heel arm zijn, geen cent bezitten.

HERKOMST Deze uitdrukking komt uit het Bargoens, de taal van dieven en rondtrekkende handelaren, meldt het Van Dale Groot Uitdrukkingenwoordenboek. Oorspronkelijk luidde zij: ’n cent ’n makke. Waarschijnlijk zeiden kooplieden/klanten weleens: ‘Bij elke cent die ik er minder voor krijg/meer voor moet betalen, mag ik een makke krijgen.’ Het woord makke, uit het Hebreeuws, betekent: klap, gebrek. We komen het woord ook tegen in zinnen als ‘de makke van dit merk auto is dat hij slecht optrekt’. Later werd ’n cent ’n makke verbasterd tot geen cent te makken.

Op de website van Onze Taal is het leuke verhaal te lezen over de Seideravond, de avond vóór het joodse Paasfeest: ‘Tijdens het feestelijke diner op die avond hoorde de vader van het gezin het verhaal te vertellen van de uittocht van de Joden uit Egypte. Om de vaders hierbij te helpen waren er in de week voor Pasen boekjes verkrijgbaar waarin die geschiedenis, de hagada, werd verteld. Een belangrijk deel van dit verhaal waren de tien plagen van Egypte, beschreven in de Bijbel. Zo’n boekje kostte tien cent. In Jerosche; Jiddische spreekwoorden en zegswijzen uit het Nederlandse taalgebied schrijft H. Beem dat Joodse marktkooplui deze hagodes aan de man brachten met de kreet: “Een cent, een makke!” Ze maakten hiermee een toespeling op de tien plagen die in het boekje werden beschreven: “Maar één cent per plaag!”’

Een wit voetje halen

VOORBEELDZIN De afdelingschef probeerde een wit voetje te halen bij de baas in de hoop op opslag.

BETEKENIS Bij iemand in de gunst proberen te komen, slijmen bij een meerdere.

HERKOMST Ruiters met een paard dat vier witte voeten had, hoefden vroeger geen tol te betalen, melden diverse etymologen. De wegen waren in vroeger tijden nog in particulier bezit en voor het gebruik ervan moest tol worden betaald. Het is niet duidelijk waar de regel vandaan komt dat voor een paard met vier witte voeten niet hoefde te worden betaald. Maar in het algemeen gold wel dat witte voeten als iets positiefs werden ervaren. Denk aan het sprookje van de wolf en de zeven geitjes: om binnen te komen, steekt de wolf zijn poot in het meel, zodat die wit is. De geitjes denken dat ze de poot van hun moeder zien en doen de deur open. En ridder Lancelot (uit de legende van koning Arthur) moet een wit pootje van een hert naar een jonkvrouw brengen om met haar te mogen trouwen. Ook Sinterklaas, een heilige, rijdt op een paard ‘met witte voetjes’ (trippel-trappel-trippel-trap). Een schimmel werd als een magisch dier beschouwd, wat je ook wel moet zijn als je geacht wordt over daken te lopen.

Je laatste oortje versnoept hebben

VOORBEELDZIN Je kijkt alsof je je laatste oortje versnoept hebt.

BETEKENIS Er verslagen bij zitten, er ongelukkig uitzien.

HERKOMST Deze uitdrukking heeft niets te maken met oren. Een oortje was de naam van een muntstuk dat 0,0125 gulden waard was, iets meer dus dan een (gulden)cent. In een gulden gingen tachtig oortjes. Het oortje verdween toen in Nederland in het begin van de 19e eeuw het decimale stelsel werd ingevoerd. Waar de naam ‘oortje’ vandaan komt, is niet helemaal duidelijk. Het kan afkomstig zijn van het Latijnse aureus (gouden munt). Het kan ook verwijzen naar het feit dat middeleeuwse munten vaak door een kruis in vier hoeken (oorden) gedeeld waren. Zo werd een oord een vierde deel van een munt. Taalkundige Hans Heestermans schrijft in zijn artikel ‘Waar komen onze geldnamen vandaan?’ dan ook dat we oordje in plaats van oortje zouden moeten schrijven.

BIJZONDERHEDEN Het Oortjespad in het Utrechtse Kamerik ontleent zijn naam aan het muntje dat in vroeger tijden moest worden betaald om gebruik te mogen maken van het pad. En hotel-café-restaurant Oortjeshekken in de Ooijpolder (bij Nijmegen) dankt zijn naam vermoedelijk aan de tolhekken waar reizigers een oortje moesten betalen.

OPMERKELIJK De Bond Tegen Leenwoorden zou graag zien dat de naam oortje weer wordt ingevoerd als naam voor het muntstuk van 2 eurocent. Overigens hanteert de Bond de spelling oordje.

De eerste klap is een daalder waard

VOORBEELDZIN De voetbalclub won de wedstrijd met 3-0. Het was weliswaar maar een oefenwedstrijd, maar toch, de eerste klap is een daalder waard.

BETEKENIS Een goed begin is het halve werk; wie het eerst toeslaat, heeft een voorsprong.

HERKOMST De daalder is een historische munt, die in Europa in omloop was sinds circa 1500. De naam is afgeleid van het Joachimsthal in Bohemen, waar zilver uit de lokale mijnen werd gebruikt om de munt te slaan (Joachimsthaler of thaler). Ook het woord dollar komt van ‘thaler’. De Nederlandse daalder was in omloop van 1538 tot 1847 en was dertig stuivers waard. Na de invoering van het decimale stelsel voor de Nederlandse munten, begin 19e eeuw, werd de daalder één gulden vijftig waard. De rijksdaalder, die tot de invoering van de euro in 2002 heeft bestaan, was een andere munt: vanaf 1807 was deze twee gulden vijftig waard.