De pers over Kleur van geluk

‘Een ongebruikelijke, maar zuivere liefdesgeschiedenis in eenvoudige, luchtige woorden verteld. […] Een mooie, stevige roman.’****

NRC Handelsblad

‘Kleur van geluk is een prachtig dwalen door aanvankelijk niet direct met elkaar in verband te brengen zaken. […] Verbogt laat in deze roman heel goed zien wat echt is. Wat verzonnen is, kan heel goed echt zijn.’****

Het Parool

‘Het is prettig om Verbogt te lezen; met iedere roman haalt hij je dichter naar zich toe. Zijn glanzende herinneringen zijn bepaald aanstekelijk.’

de Volkskrant

‘We hebben de roman met heel veel plezier gelezen en ervan genoten.’

Tros Nieuwsshow

‘Wat schrijft die Verbogt toch prachtig en lichtvoetig over zware thema’s als (voorgoed) afscheid nemen en geluk vinden!’

Esta

‘Verbogt grossiert in mooie, verstilde observaties en weet vaak de sfeer van een moment treffend in woorden te vangen.’

Haarlems Dagblad

‘De sterke en geestige beschrijvingen van gebeurtenissen en gevoelens in het leven van de hoofdpersoon zijn maar het topje van de ijsberg. Achter deze scènes ligt namelijk een groter verhaal verborgen. De roman draait om de vraag: Hoe dien je om te gaan met het leven en de gelukkige en ongelukkige momenten erin?’

8Weekly.nl

‘Een boek om stil van te genieten.’

Nederlandse Bibliotheek Dienst

‘De stijl waarin deze mooie roman weer geschreven is, sleept je mee in melancholiek gemijmer.’

Tzum.info

‘Kleur van geluk is de zoveelste fraaie roman van Thomas Verbogt over heimwee, het verlangen naar vroeger en de momenten van geluk die een mens in zijn leven krijgt. Het is bovendien een genot om zijn mooie stijl te bewonderen. Verbogt is een belangrijke schrijver in de moderne Nederlandse literatuur. Een mooi boek voor de literatuurlijst van havo- en vwo-scholieren.’

www.scholieren.com

‘In zijn zo specifieke, eigen taal en stijl vertelt Thomas Verbogt vol melancholie dit schitterende, ontroerende en soms aangrijpende verhaal. Een verhaal dat je niet snel vergeet, mede door de juweeltjes van zinnen die je wilt onderstrepen, omdat je ze wilt onthouden, wilt herlezen.’

www.leestafel.info

‘Een prachtig boek!’

www.willemelsschot.nl

‘Kleur van geluk is een vertederde en lyrische terugblik van de protagonist op zijn jeugd.’

SSBA Salon

Van dezelfde auteur

De feestavond

Glazen schaduwen

Nijlpaard in bad

Verhuld naakt (samen met Frans Kusters)

Onvolledig landschap

Het laatste uur van de middag

De man bij een meer

Verkeerde sneeuw

Geen danstype

Gebroken glimlach

De zomerval

De verdwijning

My generation

Onze dagen | Het ongeluk

Zo gaan die dingen

Hart van De Dijk

Blind (samen met Tamar van den Dop)

Eindelijk de zee

Schrijven is ritme

Yesterday (samen met Roel Bentz van den Berg en Sjoerd Kuyper, bij foto’s van Nico van der Stam)

Echt iets voor jou

Verdwenen tijd

Verkeerde sneeuw | De zomerval | De verdwijning

Eindelijk de zee | Verdwenen tijd

Vroeg licht

Perfecte stilte

Herfst in het oosten

Wat is precies de bedoeling?

Het eerste licht boven de stad (Herinneringen aan Frans Kusters en een keuze uit zijn verhalen)

Wat heeft Sint voor jou gekocht?

Als de winter voorbij is

Thomas Verbogt

Kleur van geluk Roman

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Eerste druk 2013

Derde druk 2015

© Thomas Verbogt 2013

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Foto omslag © Pim Kops

Foto auteur © Bob Bronshoff

Typografie Mulder van Meurs

NUR 301

ISBN 978 90 468 2028 5

www.nieuwamsterdam.nl/thomasverbogt

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2015, met
ISBN 978 90 468 2026 1

The sky stays dark all day, the wind is from the west

and

won’t stop blowing… Give me your hand for a time.

Raymond Carver, ‘Through the Boughs’

Inhoud

Insect, geen vogel

Zalig Pasen

Gespaard voor een radio

Ik begrijp het toch, jongen

Toch onzin

Lekker gras

Lak aan alles

Ben jij ook klaar?

De benedenstad

Kooitje met knaagdier

Mijn vluchtigheid

Winterochtend met koude mist

Voor ruimte zorgen

Erg op zichzelf

Logeerkamer

Zoals in films

Niet simplificeren

Welke gedachte?

Alles wat er is

Eerst een vlek

Voordeur die openstaat

Het zijn klanken

Om het betekenis te geven

Dat soort gedoe

Oefeningen

Alleen maar opluchting

Waar ben je nieuwsgierig naar?

Een portret

Doorgaan en doorgaan

Op de spiegel

Insect, geen vogel

‘Het was echt zo.’

Dat zeiden we later zo nu en dan als we het over ons eerste gesprek hadden: ‘Het was echt zo.’

In de beginjaren van onze vriendschap hadden we het er nooit over. Misschien dachten we dat we het hadden verzonnen.

We waren elkaar weleens tegengekomen, maar kenden elkaar niet. Een gezamenlijke vriendin had gezegd dat het goed was als we eens zouden praten. Hij schreef verhalen en ik ook, de vriendin vond dat bijzonderder dan wijzelf, maar wie weet deed het ons goed als we eens samen over ons werk spraken.

Als ik naar hem toe fiets vraag ik me af wat er over mijn verhalen te zeggen valt. Zelf vind ik ze goed, maar ik weet dat ze nog beter kunnen worden. Misschien weet hij hoe dat moet. Zijn verhalen ken ik niet.

Het is de namiddag van een zomerse dag. Het is stil in de stad. Hij woont in een wijk die de Indische buurt wordt genoemd.

Hij heeft een smalle kamer in het huis waar hij met zijn moeder en zus woont. Zijn vader is kort daarvoor overleden.

Hij wijst me naar de enige stoel op die kamer, een gehavende fauteuil. Zelf gaat hij op het bed zitten. Tussen ons in staat een kleine tafel waarop hij twee beugelflessen bier zet. Er ligt een geel boek, een aflevering van het literaire tijdschrift Randstad. Hij wijst ernaar en zegt dat er verhalen van Jorge Luis Borges in staan. Ik ken die schrijver niet. Hij pakt het tijdschrift, slaat het open en begint een verhaal voor te lezen, ‘De ooggetuige’. Aan zijn stem merk ik dat het geen lang verhaal kan zijn.

Ineens steekt hij een vinger omhoog. ‘Hier gaat het om,’ zegt hij. ‘Indertijd was er een dag die de laatste ogen uitdoofde die Christus zagen; de slag van Junín en de liefde voor Helena stierven met de dood van een mens. Wat zal met mij sterven wanneer ik kom te sterven, welke hartroerende of vergankelijke vorm zal de wereld dan verliezen?’

Hierna komt er nog een zin, een lange zin, en dan is het verhaal klaar.

Ik knik en zeg dat het goed is dat hij me dit verhaal leerde kennen. Ik weet zeker dat we vrienden zijn geworden.

We hebben het alleen maar over boeken. Hij vooral over het werk van Kafka, ik over Nabokov, van wie ik een paar jaar eerder voor het eerst iets las, de verhalenbundel Lente in Fialta. Ik sloeg die open in de boekhandel en las daar over de geur die in een dorp aan zee hing. Ik las: ‘De lucht is stil en warm, met een vage branderige geur. Het zout van de zee verdrinkt in een oplossing van regen en de zee zelf is meer grauw dan zeegroen, met golven die te traag zijn om schuimend te breken.’ En ik róók die geur, de geur die in het dorp hing, de geur van de zee. Er gebeurde wat daar stond!

Hij gaat twee keer naar beneden om flessen bier te halen.

Als hij het grote raam achter hem verder openzet, komt er ergens boven in de gordijnen enige beweging en dan maakt zich uit de stof een dier los. Het lijkt een zwarte vogel, maar dat is het niet, het is een groot insect. Het maakt een geluid dat lijkt op twee vellen dik papier die tegen elkaar gewreven worden, met iets metaligs erbij, iets wat je achter je tanden voelt. Het is net alsof het zich traag laat vallen tot halverwege de raamopening, waar het even tot stilstand komt, om vervolgens weg te vliegen. We kijken het na, het verdwijnt achter de hoge heg in de tuin.

‘Heb je ooit zoiets gezien?’ vraag ik.

Hij schudt zijn hoofd, verbaasd, maar ook geamuseerd.

We hebben het er die middag niet meer over. Pas een jaar of tien later, als we samen worden geinterviewd door een journalist van een regionaal tijdschrift. Die vraagt uiteraard hoe we elkaar hebben leren kennen. Als hij weg is, komt het insect ter sprake.

‘Het was toch een insect?’ zeg ik. ‘Geen vogel.’

‘Het was een insect. Nog nooit zag ik zo’n groot exemplaar.’

We bleven vrienden en hij ging dood in de herfst van 2012. Ik zou op zijn begrafenis spreken en besefte dat ik het over onze vriendschap moest hebben, maar er nauwelijks iets over kon zeggen.

Wat er die middag begon, daar op de smalle kamer in de Indische buurt, is altijd zo gebleven, ruim veertig jaar. Er veranderde in feite niets, behalve dat we ouder werden, maar dat werden we niet als vrienden, we bleven die jonge mannen van toen, we bleven op dezelfde manier bevriend – als vriendschap een manier of manieren heeft. Misschien zou dat anders zijn geweest als we elkaar lange tijd niet zouden hebben gezien. Dan waren we ook vrienden gebleven, maar die vriendschap zou misschien ook ouder zijn geworden. Maar dat gebeurde niet, de vriendschap bleef zo jong als wij toen waren en we zagen elkaar vaak en hadden hoe dan ook min of meer dagelijks contact.

Toen ik kort voor zijn dood naar hem toe reed, naar onze geboortestad waar hij is blijven wonen, dacht ik aan de eerste keer dat we tijd samen doorbrachten. Niet dat ik daar voor het eerst aan dacht, maar ik nam nu de ruimte voor die gedachten, de wegen naar het oosten van het land zaten vol, ik moest langzaam rijden. Herinneringen waren voor mij lang momenten geweest die ik ergens op voorraad in mijn hoofd had, ik wist dat ze er waren, ik kende de aard ervan, ook een paar in het oog springende beelden eruit, of woorden, of emoties, maar ik kwam er niet aan; de wetenschap dat ik ze ergens op voorraad had was genoeg. Ik ken ook mensen die duizenden vakantiefoto’s bezitten die ze zelden bekijken, of alleen maar laten zien aan belangstellenden. Mijn omgang met herinneringen is vergelijkbaar. Als iemand me ernaar vraagt, steek ik van wal en probeer ik de herinnering ook recht te doen, maar het is alsof ik er iets van probeer te maken voor een ander en niet voor mezelf. Dat laatste is onderhand hoogst noodzakelijk. Daarvoor zijn herinneringen immers: je hébt ze niet alleen maar, ze zijn gebleven opdat je ze zo nu en dan opnieuw kunt meemaken, waardoor ze ook iets kunnen betekenen in de tijd waarin je nu leeft. Voor mij zijn herinneringen nooit onder de warme deken van nostalgie te schuiven. Dat ze je bijblijven, is niet voor niets. Jij hebt ze, maar ze hebben jou ook.

Ik kon me niet voorstellen dat hij er binnenkort niet meer zou zijn, ik kon er niet eens rekening mee houden, en terwijl ik aan ons tweeën dacht, besefte ik ook dat mijn herinneringen aan hem, herinneringen aan mijzelf waren. Maar waren dat wel herinneringen, was dat niet wie je was?

Twee dagen voor zijn dood was ik bij hem. We wisten dat we elkaar hierna nooit meer zouden zien, we wilden iets zeggen over het leven dat we samen hadden gehad, over de rijkdom ervan, de intensiteit, over de lach die het vooral was, de boeken die we schreven. Zo zei hij het, of ik, ik weet het niet, het waren die woorden: de rijkdom, de intensiteit, de lach, de boeken. We knikten alleen maar. We keken elkaar nadenkend aan tijdens de lange stiltes tussen onze woorden.

‘Weet je nog, dat insect?’ Hij vroeg het. Of ik.

‘Ook later heb ik nooit meer zo’n groot gezien.’

Hij stierf vlak voor mijn zestigste verjaardag. Daarover had ik nooit nagedacht, over mijn zestigste dus. Ik had er geen idee van wat er zou veranderen. Niets, dacht ik.

Maar er veranderde wel iets. Alles. Hij was er niet meer. Ik voelde soms paniek om zijn afwezigheid. Nog. Alsof ik mezelf kwijt ben. Dat is die paniek.

En ik werd zestig en die dag dacht ik: ik ben enorm zestig.

Zalig Pasen

Natuurlijk nam ik vaak afscheid in mijn leven, van mensen, van situaties, van gewoontes misschien, van verwachtingen, van plannen, van vertrouwen dat ik had in iemand of iets, maar ik dacht er nooit over na, hooguit vluchtig. Dat is meteen een probleem dat ik met mijn manier van leven heb: ik ga te vluchtig met alles om, inclusief mezelf. Het is net alsof ik het als tijdverlies beschouw lang stil te staan bij wat me overkomt. Ik ben er niet bang voor, ik heb haast, nerveuze haast, en ik weet niet waarom. Ik begin een hekel aan mijn haast te krijgen, maar kan die niet stoppen.

Dit is iets waarop ik mezelf betrap, op die haast, op de rust die ik me niet gun. De eerste keer was nog niet zo lang geleden. Het is de zondag van Pasen, ik ben in New York, logeer in het appartement van een vriendin die er zelf niet is, het is een zonnige ochtend, ik sta voor het raam, in de diepte stroomt de rivier die gul glanst in het zonlicht. En dan belt mijn moeder, uit Nederland. Ze vraagt of het niet te vroeg is, ze heeft uitgerekend dat het in New York negen uur moet zijn, bij haar is het halverwege de middag: ‘Ik bel je toch niet wakker, jongen?’

Ik houd ervan als ze jongen zegt. Het klinkt zo veilig, alsof de wereld even klein en zacht wordt, alsof er nauwelijks tijd is verstreken in onze levens, in het hare niet, in het mijne niet, alsof we pas aan het begin staan van een toekomst waarin we onze eigen weg zullen gaan, terwijl we elkaar natuurlijk niet alleen laten.

Zij is bijna negentig.

‘Er is toch niks aan de hand?’ vraag ik.

‘Nee, natuurlijk niet. Het is Pasen. Ik dacht: ik zal je even bellen om je zalig Pasen te wensen. Ben je thuis?’

Ik kijk naar buiten, ik kijk over Manhattan, ik ben hier zo graag, maar kom er te weinig. Het appartement is van Cleo Fransen, die zegt dat ik hier zo vaak kan zijn als ik wil. Zelf is ze er bijna nooit, ze werkt bij de VN en rapporteert over voedselprogramma’s in Afrika.

Zalig Pasen. De wens die ze uit het zuiden van Nederland heeft meegenomen naar de stad in het oosten van het land waar ze met mijn vader ging wonen. In zalig is het zuiden goed te horen.

‘Jij ook zalig Pasen,’ zeg ik. ‘Ben je alleen?’

‘Nee. Ja, even. Maar dadelijk komt José. We gaan eten in dat restaurant op de kade.’

José is een jongere vriendin van mijn moeder. Ze woont aan de overkant. Ze is ook alleen, mijn moeder pas een paar jaar, José al zo lang ik me kan herinneren. José is bang voor mensen, behalve dan voor mijn moeder. Mijn moeder kan goed omgaan met mensen die bang zijn. Dat herinner ik me uit de tijd dat ik nog thuis woonde. Altijd waren er wel mensen over de vloer met wie iets aan de hand was, mensen die even of langdurig de weg kwijt waren en bijna altijd angstig waren, voor de tijd die ging komen, voor zichzelf. Mijn moeder maakte hun leven weer gewoon en helder, alledaags ja. Mijn vader bemoeide zich daar maar een beetje mee. Hij was meer van de samenvattende gesprekken, die natuurlijk ook nodig waren, maar het was andere hulp dan die mijn moeder bood.

‘Ben je thuis?’ vraagt mijn moeder weer.

Die vraag verbaast me. Net zei ze nog dat ze had uitgerekend hoe laat het hier was.

‘Ik ben in New York.’

‘In New York? O ja, sorry, ik sta cd’s uit te zoeken, ik moet geen twee dingen tegelijk doen. Nu ben ik even kwijt wat je daar…’

Ik moet haar niet helpen, maar soms ben ik ongeduldig.

‘Helemaal niets. Ik logeer in het huis van Cleo. Je weet wel, Cleo Fransen.’

‘Uit de Indische buurt.’

‘Die. Maar ze is er nu niet, hoor.’

‘Ze zit toch in de politiek? Of vergis ik me nu?’

‘Ja, zoiets. Ze werkt voor de VN.’

‘Het is toch ongelooflijk.’

‘Wat is ongelooflijk, moeder?’

‘Ze was zo’n stil meisje. Ik zie haar zo voor me. Als ze bij je kwam spelen, zaten jullie soms uren tegenover elkaar aan tafel te tekenen. Jij was ook een stille jongen. Heb je het fijn daar?’

‘Zeer.’

‘Ga je nog iets doen?’

Iets doen.

‘Beetje slenteren. Misschien een tentoonstelling.’

‘Je moet goed voor jezelf zorgen.’

‘Dat doe ik.’

‘Ik zie José de straat oversteken.’

‘Ga maar gauw opendoen.’

‘Laat je snel iets horen?’

‘Doe ik.’

‘Groeten aan iedereen.’

Dan verbreekt ze de verbinding. Groeten aan iedereen? Dat is niet eens het merkwaardigste. Het is vooral dat we dit gesprek gistermiddag, voor haar middag, voor mij ochtend, ook al hebben gevoerd. Ik belde om haar mooie paasdagen toe te wensen, zalig Pasen, mijn moeder is de enige tegen wie ik ‘Zalig Pasen’ zeg. Ze stelde het op prijs, ze vond het attent. Blijkbaar is dat gesprek verdwenen uit haar herinneringen en stelde ze zojuist vast dat haar zoon niet had gebeld om haar een zalig Pasen te wensen. Waarschijnlijk vond ze dat jammer, meer dan dat, maar die teleurstelling verlamde haar niet. Dan belde ze zelf wel.

Gespaard voor een radio

Dan denk ik ineens aan afscheid. Moet ik afscheid gaan nemen van mijn moeder? Die vraag heb ik me nog nooit gesteld. Waarschijnlijk is het er een die automatisch ver weg van me bleef. Toen mijn vader overleed, gebeurde dat plotseling, werkelijk niemand had het verwacht, hijzelf ook niet. We hadden het natuurlijk wel over afscheid, mijn zusjes, mijn moeder en ik, en hun vrienden, maar dat was niet iets waarvoor we konden kiezen, het was alsof het een manier van doen was, zoals we met hem bezig waren, rond zijn bed stonden, verbijsterd omdat alles zo snel ging. Het afscheid overkwam ons, hij had er geen woorden meer voor. Ik vroeg me af wat er zou veranderen in mijn leven als hij er niet meer was. Weinig, leek me, maar ik wist toen al dat dat onzin was.

Mijn moeder leeft nog, maar misschien gaat ze vervagen. Dat woord dook in een gesprek op dat een vriend en ik hadden. Zijn vader was ook dood, maar zijn moeder was nog gezond en woonde op zichzelf, maar dat laatste kon niet lang meer duren, want ze begon van alles te vergeten en ging niet meer helder om met haar dagelijks leven. Ze begon te vervagen, in haar hoofd daalde mist neer, haar leven verloor samenhang. We zeiden dat dit dichterbij begon te komen, nu we zelf oud werden en onze vrienden oud werden en onze ouders nóg ouder. Het was de eerste keer dat we het daarover hadden, die vriend en ik. We zagen aan elkaar dat we er verbaasd over waren, maar dat zeiden we niet.

Dit gesprek vond plaats op mijn werkkamer. Het was een namiddag in de late zomer, het was net alsof het zonlicht traag in de ruimte hing en midden in dat licht stond mijn bureau met daarop een uitdraai van een toneelstuk waaraan ik werkte, een stuk over een vrouw die pas toen ze heel oud was in staat was te praten over de oorlog die haar leven verstild had. Ze dacht dat ze door erover te zwijgen er niemand mee lastigviel, terwijl ze vergat dat ze door haar stilzwijgen verbijsterend was. En ik wist dat mijn ogen van het papier naar de kleine tafel naast het bureau zouden gaan, naar de radio die daarop stond, de radio die mijn ouders in 1950 kochten, een apparaat waarvoor ze gespaard hadden, dat duur was – dat hebben ze vaak gezegd, niet om de uitgave te benadrukken, maar om duidelijk te maken dat dat geld hen niets kon schelen, zo aan het begin van hun leven samen. Er is een foto van mij als tweejarige die op de leuning van een fauteuil aan de knop van die radio zit. Dertig jaar geleden, dus op de helft van mijn leven, achtentwintig jaar nadat die foto was gemaakt, bezocht ik mijn ouders op een zondagmiddag en zag dat ze die foto op tafel hadden liggen. Mijn vader zei dat ze die ochtend door het fotoalbum hadden gebladerd en bij het zien van deze foto hadden besloten de radio aan mij te geven. Ze hadden al lang een nieuwe en deze stond op zolder, want ze hadden hem niet willen wegdoen. Hij deed het bovendien nog. Mijn vader zei dat het niet alleen de radio was, maar ‘ook de dag dat we hem kochten, een zonnige dag, zo’n dag waarop het leven voller wordt’. Zo zei hij het: zo’n dag waarop het leven voller wordt.

‘Wat een mooi gebaar,’ zei ik.

Mijn ouders lachten. Mijn vader pakte de vierkante jeneverfles, mijn moeder de haringen.

De radio is sinds die zondag bij me. Hij doet het niet goed meer, maar dat kan me niet schelen, ik zal hem nooit wegdoen. En telkens denk ik aan de dag waarop het leven van mijn ouders voller werd, wat natuurlijk niet alleen door die radio kwam, maar voor waardoor wel bestaan bijna geen woorden, het is de triomf van verder komen, van de toekomst kunnen aanraken, van vreugde waarvan je haast gaat schreeuwen, van tranen van geluk in je ogen.

Ik vertelde mijn vriend dit kleine verhaal. Het ging over mijn ouders, maar ook over de zijne, mensen van wie het leven ooit ook voller werd. Het ging ook over zijn moeder die begonnen was te vervagen, te verdwijnen uit het leven dat om haar heen leger werd, stiller, vreemder, ongekend.

We hadden veel met elkaar meegemaakt, mijn vriend en ik, maar we hadden nog nooit tranen in elkaars ogen gezien. We knikten onhandig.