BUCH

NICOLE BUCH & EDWIN GITSELS

BUCH

Hoeveel levens kun je leven?

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Nicole Buch & Edwin Gitsels 2015

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Foto’s omslag © Gerard Tjeerdsma

NUR 672

ISBN 978 90 468 2044 5

www.nieuwamsterdam.nl/buch

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met
ISBN 978 90 468 2043 8

Inhoud

Proloog

Uit de koning z’n tuin

Eén grote cursus haat

Stelletje mafketels

Het is nu of nooit

Ik had, kon en was helemaal niks

Wat een luxe, wat een weelde, wat een rijkdom

Allemaal klootzakken

Dit komt nooit meer

Streep erdoor, weg ermee

Oom Menno

Allemaal respectabele mensen. Dat dacht ik echt!

Rot op met je blauwe blazer

Ziekenhuizen en gevangenissen

Seks en geld: de hoekstenen van de samenleving

Hoe kan het bestaan?

Eerst een kus, anders praat ik nooit meer tegen je

Ze zijn met een honkbalknuppel door mijn leven gegaan

Airmiles sparen, dat is pas ordinair

Gooi af, dat juk

Ik wil onbekende werelden laten zien

Ik heb niemand, dus ik heb het enorm getroffen

Ik haal altijd al alles uit het leven

Ik achtervolg je tot aan de poorten van de hel

Het is zoals het is

Psychopaten hebben allemaal een plat achterhoofd

Een rollercoaster van emoties

Ik laat me niet omkopen door de duivel

Alles is tv hier

Ik wil niet dat jou dit gebeurt

Het is rond

En dan nog even dit…

Proloog

Mijn ome Piet had een garagebedrijf. Hij verkocht Engelse auto’s, Wolseleys, Rovers, Triumphs, allemaal merken die niet meer bestaan. Dat liep natuurlijk lekker in het rijke Wassenaar. Ik vond het prachtig, die glanzende, nieuwe automobielen, dat blinkende chroom, de geur van leren bekleding, dus ik was daar regelmatig te vinden. Maar wat me misschien nog wel meer intrigeerde dan die auto’s in de showroom, waren de posters op de ramen. Grote, kleurrijke posters met aankondigingen voor races op het circuit van Zandvoort. Zandvoort lag maar 40 kilometer naar het noorden, maar voor mij was het een compleet andere wereld.

Op een zaterdag in 1961 – ik was negen jaar – zag ik een poster hangen van de Grand Prix die op 22 mei in Zandvoort verreden zou worden. Alle grote namen van die tijd deden mee: Stirling Moss, Graham Hill, Jack Brabham, Jim Clark. In de garage was een soort vergadering bezig van mijn oom en zijn personeelsleden: ze bespraken wie er mee zouden gaan naar die Grote Prijs van Nederland. Ik luisterde met rooie oortjes.

Ineens kwam ome Piet naar me toe en zei: ‘Loop eens mee, Menno.’ Wij naar achteren. Hij ging op zijn hurken voor me zitten, keek me aan en vroeg: ‘Zou jij mee willen naar de Grand Prix?’

Ik was verbijsterd. Ik was letterlijk met stomheid geslagen. Ik dacht: ik hoor het niet goed. Maar hij herhaalde: ‘Wil je mee naar de Grote Prijs van Zandvoort?’

‘Ome Piet, dat zou ik geweldig vinden, mag ik echt mee?’

‘Ja,’ zei ome Piet met een grote grijns op zijn sympathieke kop, ‘jij mag mee volgende week zondag.’

Hij deugde, ome Piet. Niet alleen omdat hij me mee wilde nemen naar het circuit, hij deugde altijd al, ik mocht hem wel. Maar hij zat onder de plak bij tante Thea, een zuster van mijn moeder. Nou is mijn moeder al geen cadeautje, maar die zuster! Zo’n verschrikkelijk teringwijf! Echt, ik heb nog nooit zo’n kraai meegemaakt. Grote bek, arrogant, uit de hoogte, hautain. Ook zij had een zoon die al op jonge leeftijd afscheid van haar heeft genomen met de mededeling: ik wil je nooit meer zien, ik haat je.

Enfin, lang verhaal kort: ik sliep een week slecht en de nacht voor die Grand Prix deed ik helemaal geen oog dicht. ’s Ochtends om zes uur stond ik op, kleedde me aan, sloop naar buiten en voor zevenen stond ik al voor de garage, in een staat van complete opwinding. Rond half negen kwam er wat in beweging bij de familie Pot, zo heetten ze, en even later werd de auto voorgereden. Allemaal werknemers en vrienden van ome Piet eromheen, en toen kwam die grote slabek op me af, die tante: ‘Wat doe jij hier?’

‘Nou, ik mag mee,’ zei ik.

‘Ben jij gek geworden? Je gaat helemaal niet mee!’ Iedereen stapte een voor een in die auto en ik bleef achter, ik mocht niet mee. Ik zag mijn oom kijken, Golden Fictionsigaret tussen zijn bruine vingers, maar de zielepoot kon niet tegen zijn vrouw op. Hij ging achter het stuur zitten, sloeg het portier dicht, startte de auto en daar gingen ze. Als aan de grond genageld keek ik ze na.

Ik was er zo ziek van, ik was totaal gedesillusioneerd. En ik zal nooit vergeten wat ik toen dacht: wat er gebeurt, gebeurt er in mijn leven, maar ik ga ervoor zorgen dat ik later zo veel geld heb dat ik naar alle Grands Prix kan die er in Zandvoort gereden worden – ik was in mijn hoofd nog niet verder dan dat alle races van de wereld in Zandvoort werden gehouden.

Uiteindelijk ben ik dertien keer op rij naar de Formule 1 -races op Zandvoort geweest, tot en met de laatste in 1985. Vooral de eerste keer vond ik zó indrukwekkend – die reuring, die drukte, al die beroemdheden, die sfeer, die prachtige witte huizen langs de boulevard. Ooit ga ik hier wonen, dacht ik toen. En ik bén ook in Zandvoort gaan wonen, totdat mijn huis daar door een brand werd verwoest. Er is toen zo veel cash geld in vlammen opgegaan, daar had ik zelf een paar Wolseleys van kunnen kopen. Maar dat is een heel ander verhaal.

Tja, er zijn zó veel verhalen, ik heb een prachtig leven gehad. Ik heb zo intens geleefd en zoveel meegemaakt, dat maken andere mensen in honderd jaar niet mee. Hoeveel levens kun je leven…?

Menno Buch

Mei 2014

Uit de koning z’n tuin

Twente, Koningsdag 2015. Terwijl heel Nederland oranje kleurt, zit ik in het groen, op een boerderij, omgeven door weilanden, hei en bossen. Geen feestelijkheden, geen mensenmenigte, geen lawaai, maar slechts de melodieën van vogels, een hinnikend paard en een ree die voorbijhuppelt. En ontluikend, fris groen, het groen waar Menno dol op was. Hij genoot van de natuur en van alles wat natuurlijk was. Terug naar de basis. Eenvoud, zonder opsmuk maar stijlvol. Hij stylede mij ook, kocht mijn kleding maar zei: ‘Je bent mooi zoals je bent. Al trek je een jutezak aan, dan ben je nóg prachtig.’

De eerste Koningsdag zonder mijn koning. Als we uit eten gingen en Menno de kok complimenteerde, zei hij altijd: ‘Het was uit de koning z’n tuin.’ Mijn eerste voorjaar zonder mijn held, zonder mijn alles. Negen maanden na zijn overlijden heb ik me in alle rust op het platteland teruggetrokken om zijn leven op papier te zetten.

In het voorjaar van 1998 zat Nicole van Houten imitatieverkeersborden in elkaar te knutselen; in het RTL-programma Afslag 4 zou daarmee de verkeerskennis van de gemiddelde Nederlander worden getest. Ze zat ijverig te frutten toen ze ogen in haar rug voelde. Ze wist direct wie er naar haar keek, die charismatische man was haar al eerder opgevallen. Als hij binnenkwam, ging er een wervelwind van energie door het pand. Hij straalde enthousiasme uit en het viel haar op dat overal waar hij was, er veel werd gelachen.

Menno Buch, de 06-koning, de miljonair, was toegetreden tot Veronica en maakte een programma over seks. Hij had een bonte groep mensen om zich heen verzameld, een team dat niet louter uit programmamakers bestond. Dat was uitzonderlijk in de tv-wereld. De mensen waren grotendeels weinig ervaren, maar intuïtief vertrouwde hij hen. Hij vond in hen een toegevoegde waarde vanwege hun juiste instelling. Onontgonnen talenten die hij aan zich bond, die hij de kans bood om, zoals hij het zelf omschreef, ‘tot ongekende hoogten te stijgen’.

Veronica mocht weliswaar het imago ‘jong, snel en wild’ uitstralen, Menno, 46 jaar oud, deed daar nog een schepje bovenop. Want het kon allemaal best nóg wat sneller en wilder. Gekker. Extremer. Sex voor de Buch, het programma waarvoor mensen hun sekswensen in konden sturen die Menno vervolgens in vervulling liet gaan, deed veel stof opwaaien. En het boegbeeld van dat programma werkte voor hetzelfde degelijke productiehuis als Nicole.

Op de dag dat Menno haar kantoor binnenstapte, voerden zij hun eerste gesprek.

‘Hallo, ik ben Menno,’ zei hij.

‘Hoi. Nicole,’ antwoordde zij en ze gaven elkaar vormelijk een hand.

Hij keek haar indringend aan. ‘Wat ben je aan het doen?’ vroeg hij. Een beetje beschaamd vertelde ze over de intenties van haar handenarbeid. Maar hij vond het prachtig. Later vertelde hij haar dat juist het feit dat ze dát deed, hem zo aansprak. Hij was zelf altijd bezig met creëren. Niet alleen van de vele concepten, hij geloofde ook in ambachtelijke, handmatige creaties, daardoor kreeg je uniciteit.

Menno zocht voor Sex voor de Buch een producent. De Veronica-leiding had hem gezegd dat het programma weliswaar uitstekend scoorde, maar dat er dringend behoefte was aan meer structuur en organisatie. Iemand had hem verteld dat Nicole de aangewezen persoon was om daarvoor te zorgen, en dus kwam hij vragen of zij aan wilde haken bij zijn team; om de boel op orde te brengen.

‘Hij overviel me met die vraag,’ vertelt Nicole. ‘Hij was concreet en direct en stond heel dicht bij m’n bureau. Als ik er nu aan terugdenk, voel ik weer zijn energie. Zijn houding had iets dwingends, waardoor je bijna niet kon weigeren.’

Toch zei ze: ‘Nee, bedankt voor de eer, maar ik ga jouw programma niet produceren. Dat heeft niets met jou persoonlijk te maken,’ legde ze uit, ‘maar ik denk niet dat het bij mij past.’ Dat antwoord kwam aan. Menno was overduidelijk beledigd en duldde haar reactie niet.

Hij zei: ‘Dat heeft wel degelijk met mij persoonlijk te maken, want het programma heet Sex voor de Buch. Het draagt mijn naam. En dus is het per definitie persoonlijk.’ Later zei hij: ‘Dat was ik niet gewend, dat iemand “nee” tegen mij zei. Ik dacht: wat krijgen we nou? Het was een mengelmoes van boosheid en gekwetstheid.’

Nicole vond het een ongemakkelijk gesprek. Ze wilde Menno niet voor het hoofd stoten en al helemaal niet net als zo veel anderen een vooropgezette mening over hem hebben, want hij kwam op haar juist sympathiek en gedreven over.

Hij verdween uit haar kantoor, maar nog geen half uur later stond hij weer naast haar. ‘Is het een idee om samen uit eten te gaan en het er nog eens over te hebben?’ vroeg hij. ‘Dan zal ik het je allemaal haarfijn uitleggen.’

Ze wist niet hoe ze moest reageren, maar voor ze het wist had ze ‘ja, da’s goed’ gezegd. Onmiddellijk ging hij zijn agenda halen.

Twee weken later zaten ze in eetcafé De Eend in Loosdrecht, voor het eerst met zijn tweeën alleen.

Nicole: ‘Dat was spannend, maar het voelde ook meteen vertrouwd. Menno vroeg me het hemd van het lijf; zoals iedereen hem van televisie kent, zo direct was hij in het echt ook. Hij had een ongetemde nieuwsgierigheid naar mensen, dus ook naar mij. We hadden het over werk, maar ook over persoonlijke onderwerpen. Hij verkende me en stelde diepgaande, vaak verrassende vragen. Regelmatig moest ik even nadenken voor ik antwoord kon geven. Maar er was één vraag, achteraf gezien de belangrijkste, waar ik direct het antwoord op wist: “wat is nou jouw doel? Wat is jouw droom, jouw ideaal?” Ik zei: “Dat ik ooit in mijn leven iemand tegenkom met wie ik alles kan delen. Want delen, daar draait het uiteindelijk om in het leven.”’

Nicole had net een relatie van een paar jaar achter de rug, had samengewoond en was bezig een nieuw leven op te bouwen. Zij was net als Menno niet erg succesvol in relaties geweest. Desondanks bleef ze als zovelen op zoek naar de ware.

Nicole: ‘Ik wist op dat moment nog niet dat die ware tegenover me zat. De man met wie ik uiteindelijk zelfs zou trouwen, wat ik toen überhaupt niet voor mogelijk hield. Maanden later, na het bekend worden van onze relatie, verscheen er een paginagroot interview met Menno in De Telegraaf. Met chocoladeletters stond erboven: GEEF MIJ MAAR EEN VROUW DIE PRAAT. Een mooie knipoog naar die zomer van 1998, waarin Menno en ik bijna wekelijks uit eten gingen en lange gesprekken voerden.’

Na hun eerste etentje liepen ze terug naar hun auto’s. Menno reed destijds in een zwarte Volvo 850 T5R, een smaakvol en stoer racemonster. Dat dwong bij Nicole respect af. ‘Ik hou van auto’s, net als Menno. Ik hobbelde toen rond in mijn eerste auto, betaald van mijn in een aantal jaren televisie maken gespaarde geld. Het was een oud blauw Golfje type 2, waarvan de bekleding zó stuk was dat ik de stoelen en achterbank met koeienvellen had overtrokken.’

Menno vond het amusant dat zij ook daar aan het doehet-zelven was geslagen, maar zei wel: ‘Die koeienvellen kunnen natuurlijk niet. Hoe verzin je het?’

‘Ik kom van de boer,’ zei Nicole, ‘ik ben opgegroeid op het Twentse platteland. En jij?’

‘Ik? Ik kom oorspronkelijk uit Wassenaar…’

Eén grote cursus haat

Morgen is de verjaardag van mijn vader die ruim drie jaar geleden overleed. Zijn foto staat in de woonkamer naast die van Menno. Ze hadden elkaar gevonden in hun avontuurlijkheid: beiden ondeugend, beiden creatief. Wat ik me nu pas realiseer is dat ook mijn vader het in zijn jeugd zonder vader heeft moeten doen. Mijn opa was een KNIL-militair die zijn gezin in de oorlog voor een andere vrouw verliet. Mijn vader is altijd naar zijn vader blijven verlangen, droomde van hem als hij het moeilijk had.

Menno heeft nooit meer van zijn vader gedroomd, maar dat hij in zijn leven een vader gemist heeft is overduidelijk. Dat kwam tot uiting toen hij een keer diep verdrietig werd en zijn tranen de vrije loop liet bij het nummer ‘Father, Son’ van Peter Gabriel.

Eenzaamheid was de emotie die door Menno’s vroegste herinnering in hemzelf werd opgeroepen. ‘Mijn eerste gang naar de kleuterschool. Ik was vier jaar, het was 1955. Ik zie mezelf nog door de Kerkstraat lopen. Andere kinderen werden door hun vader of moeder weggebracht, maar ik niet. Voor mijn gevoel was ik alleen. Het zal vast niet zo geweest zijn, maar zo voelde het wel.’

Zelfredzaamheid speelde vanaf het begin een hoofdrol in zijn leven, hoewel hij uit een groot gezin in Wassenaar kwam, met zes zonen: Richard, Arthur en Boudewijn waren ouder dan Menno; Patrick en Helmar kwamen na hem. Zijn ouders waren Marinus Renirus Buch, roepnaam Rien, gemeenteambtenaar, en Alida Johanna Elfers, huisvrouw en door Menno steevast aangeduid met ‘dat mens’: ‘Ik heb nooit een relatie met dat mens gehad. Mijn ouders hadden een verschrikkelijk slecht huwelijk, het huis stond altijd bol van de narigheid. In mijn herinnering hadden ze voortdurend ruzie, er hing altijd een gespannen sfeer. Ik verkeerde in een vrijwel permanente staat van angst: straks komt mijn vader thuis, dus dan zal de ellende wel weer beginnen, dacht ik elke dag.’

Rien Buch was streng katholiek; zeven dagen per week ging hij naar de kerk. Vooral de drie oudste zoons hebben onder dat fanatisme geleden. ‘Wij werden toen we jong waren letterlijk naar de kerk geschopt, ik, Arthur en Boudewijn,’ vertelt Richard, de oudste. ‘We moesten zeker drie keer in de week een mis bijwonen en elke maand biechten. Ook als het weer heel slecht was, moesten we op de fiets naar de kerk. Ik kan me herinneren dat hij ons volgde om er zeker van te zijn dat we echt gingen.’

Voor Menno gold het fanatisme van vader Buch wat minder. ‘Ik kwam weleens in de kerk, maar het enige wat ik mij daarvan kan herinneren zijn de verkleedpartijen, het theater. Ik heb ze vast geleerd, ooit, maar ik zou nu geen lied meer kunnen zingen. Die kant van mijn opvoeding heeft geen enkel spoor bij mij nagelaten, ik ga er ook niet onder gebukt. God was voor mij nooit aan de orde. Oninteressant. Ik heb ook niet gezocht naar iets wat daarvoor in de plaats moest komen. Ik zoek het zelf wel uit. Ik heb een contract tussen mijn oren dat ik regelmatig bijstel en opnieuw onderteken.’

Vader Buch was een indrukwekkende persoonlijkheid: erudiet, intelligent en belezen.

Menno: ‘Mij heeft hij met zijn boeken nooit lastiggevallen. Hij wist dat hij mij daar niet voor moest hebben.’ Want op school was Menno op zijn zachtst gezegd geen uitblinker. Hij zat op de Willibrord Lagere School, waar hij zich met hangen en wurgen doorheen geworsteld heeft. Al in de tweede klas bleef hij zitten. ‘Ik vond het verschrikkelijk omdat ik het echt niet kon! Rekenen, taal, het zweet brak me al uit als ik wist dat die lessen eraan kwamen. D of dt, één e of een dubbele, ik bakte er geen kloten van. Ik kreeg die stof gewoon niet in me opgenomen, wat ik ook probeerde. Dus elke dag was die gang naar school een kwelling, ik had er een diepgewortelde angst voor.’

Thuis was het niet te harden, en op school was het verschrikkelijk. De enige ontsnapping die de jonge Menno kon bedenken, was spijbelen, wegwezen, onderduiken. Hele dagen hing hij rond in de duinen, op de vlucht.

Maar het was niet alleen maar ellende: in de vierde klas kreeg hij Franse les, en dat ging beter. ‘Omdat ik het zo speciaal vond. Daar genoot ik van. De onderwijzeres, juffrouw Van Eerden, was zo’n ontzettend lief mens. Als zij voor de klas stond, ging het leren me redelijk af. Zelfs taal en rekenen. Bij haar was ik niet zo bloednerveus. De anderen vond ik allemaal tuig. Verschrikkelijke mensen.’

Menno was zo gek op juffrouw Van Eerden dat hij haar na school naar huis bracht. Dat wil zeggen: hij fietste met haar mee. ‘Helemaal naar Den Haag, dat was een pleuriseind trappen vanuit Wassenaar. Maar blijkbaar vond ik het zo’n unieke ervaring om bij iemand in de buurt te zijn die ik mocht en bij wie ik me veilig voelde, dat ik ervoor zorgde dat dat zo lang mogelijk duurde.’

Als hij juffrouw Van Eerden had thuisgebracht, fietste hij door de stad en droomde van een ander leven, weg van dat benauwende Wassenaar. Regelmatig stond hij op de stoep aan de overkant van restaurant Garoeda te kijken en bedacht dat als hij later groot en rijk was, hij daar zou gaan eten. Hij gluurde bij Hotel Des Indes naar binnen en dacht: ook hier zal ik ooit heel chic een kopje koffie drinken.

Decennia later nam hij Nicole mee naar Garoeda om er te dineren en haar te wijzen op de plek waar hij vroeger gestaan had. Hij nam haar ook mee naar Des Indes, waar ze in te lage fluwelen fauteuils koffiedronken.

Nicole: ‘Het was een stap terug in de tijd. Je waande je in de jaren zestig, tussen de rijke Indische mensen.’

Menno was als kind gefascineerd door de Indische cultuur. ‘Op straat zag je van die chique mensen lopen, vrouwen in sarong en op mooie schoentjes, met parasolletjes boven hun hoofd.’ Hij probeerde over die mensen alles te weten te komen. Toentertijd was er bij Wassenaar een landgoed, Oud Rijksdorp; een soort pension voor Indische ouderen. Menno fietste ook daar naartoe en zat tussen de bewoners, luisterde naar hun verhalen en vroeg naar hun achtergrond en cultuur. Hij voelde zich bij deze mensen op zijn gemak omdat ze lief en aardig tegen hem waren. Hij voelde zich geaccepteerd.

In Oud Rijksdorp leerde hij dat er andere werelden bestonden. Hij werd nieuwsgierig naar andere landen en andere mensen.

Er woonde een gepensioneerde zeeman in de straat die zijn hele leven had gereisd. Dat intrigeerde Menno mateloos. ‘Meneer Wiersma was de hele wereld over geweest. Het was zijn gewoonte om iedere dag op en neer naar het strand te wandelen. Dat is een flinke looppartij, en als het even kon liep ik met hem mee. Het was een klein mannetje, maar hij had grote verhalen over waar hij allemaal geweest was, van Nieuw-Zeeland tot Chili. Naar mijn idee heb ik dat jarenlang volgehouden, met die man op en neer naar de Wassenaarse Slag. En elke keer opnieuw vroeg ik: wat was nou het mooiste land, waar zag u de mooiste mensen? Op mijn manier hield ik van zo’n man.’

Reizen stond voor onafhankelijkheid. En onafhankelijkheid kon je kopen, bedacht Menno als kind al. Schoonheid ook. ‘Ik moet zorgen dat ik veel geld verdien, dan kan ik mooie dingen maken of kopen.’

Hij verzon manieren om geld te verdienen. Zo had hij een baantje als caddie op de Wassenaarse Golf- & Countryclub. Om zijn kapitaaltje wat sneller aan te vullen bedacht hij er een handeltje naast: uit de kleedkamers haalde hij dure merkkleding weg die hij op een eigen verkooppunt in een bunker in de duinen verkocht.

Nicole moest weer aan dat verhaal denken toen ze begin 2015 een lezing hield voor een groep zakenvrouwen op diezelfde golfclub. ‘Het was natuurlijk diefstal, maar je kunt je ook afvragen wie de mensen waren die die kleding vervolgens van hem kochten. Hij had toch een klantenkring opgebouwd in die ogenschijnlijk zo keurige omgeving, mensen die donders goed geweten moeten hebben dat die jonge jongen de kleding niet van de groothandel had.

Terwijl ik mijn lezing gaf op dat prachtige, elitaire terrein, zag ik een jonge Menno voor me met bundels merkkleding onder zijn arm.’

Menno’s ouders gingen op zoek naar ‘fatsoenlijke bezigheden’ voor hun spijbelende zoon en bedachten dat het wellicht goed was als hij een instrument leerde bespelen. Dat hoorde bij de opvoeding, en het zou mogelijk zijn gedachten afhouden van kattekwaad en problemen. Ze schaften een klarinet voor hem aan en stuurden hem naar les. Na één keer hield hij het alweer voor gezien. Hij ging naar muziekwinkel Albersen in Den Haag en verkocht de klarinet: zo was hij van die saaie les af en had hij ook nog wat verdiend. Toen zijn ouders erachter kwamen, was het huis te klein.

‘Onze vader had vreselijke driftbuien,’ aldus Richard. ‘Later leerde ik begrijpen dat dat waarschijnlijk frustratie was. Dat leidde tot scènes waarvan één een diepe indruk op me maakte: we zaten te eten en er gebeurde iets waardoor hij explodeerde en de pan over tafel smeet. De bami zat overal, tot aan het plafond. Als je klein bent, vergeet je dat niet meer. Er waren enorme spanningen in dat huis, dat bood geen stabiele basis om op te groeien. Daar hebben we allemaal iets aan over gehouden. Ook Menno.’

Terwijl zijn oudste broers het kamp van hun moeder kozen en hun vader later omschreven als ‘een tirannieke man’, lag dat voor Menno precies andersom: ‘Mijn moeder was een kille vrouw, zo heb ik het ervaren. Ze was alleen maar bezig met uiterlijk vertoon en status. Leefde in haar eigen romantische wereldje, dat keurig nette, beschermde doe-de-gordijnen-maar-dicht. Wassenaar in optima forma. Het was voor haar niet te verkroppen dat ik totaal ander gedrag vertoonde dan wat paste in haar blauwe blazers/ grijze broeken-milieu. En ze was kampioen in waar het maar kon afgeven op mijn vader. Ook tegenover haar kinderen: “Je vader is een schoft, je vader is slecht, je vader is verrot.” Dat werd ons continu ingeprent. Het enige wat dat kutwijf deed was agressie kweken bij haar zoons. Mijn hele opvoeding was één grote cursus in haat. Maar uiteindelijk werkte dat bij mij niet, want ik vond mijn vader helemaal niet zo slecht en verrot. Ik vond hem een intelligente man, een spannende man die spannende dingen vertelde en mij spannende dingen liet zien. Dus ik was op hem gesteld.’

Boudewijn portretteerde hun vader later als een man die hem de ene dag een gedicht voordroeg en de andere dag sloeg, maar zoals wel vaker in zijn werk was het niet duidelijk waar de grenzen tussen feiten en fictie lagen. Volgens Menno heeft hun vader hun fysiek nooit iets aangedaan.

Richard zegt: ‘Zijn driftbuien bleven de kop opsteken. Op een gegeven moment escaleerde het: hij had iets gezegd of gedaan, ik weet niet meer precies wat, waardoor ik hem een klap in zijn gezicht had gegeven. Vervolgens gooide hij een kop hete koffie in mijn gezicht. Toen ben ik weggegaan. Dat was de laatste keer dat ik hem gezien heb.’

Menno: ‘Richard vond mijn vader een klootzak. Die zegt: het was een nare, enge man. Dat begrijp ik wel, hij zag natuurlijk hoe mijn vader met mijn moeder omging. Maar ik snap op mijn beurt wel waarom hij zo met haar omging. Ze was een ramp om mee te leven, die twee hadden nooit moeten trouwen. Bij Richard is alleen maar ingewreven: hij is een slechte man, hij zit verrot in elkaar.’

Richard beaamt dat: ‘Ik trok destijds naar mijn moeder omdat de verhouding tussen mijn vader en mijzelf zo slecht was. Hoe ouder ik werd, hoe groter de problemen. Er waren wel periodes dat het wat beter ging, tot opluchting van iedereen in huis, maar in het algemeen keerde door dat chronisch slechte huwelijk de ellende snel weer terug. Die werd deels veroorzaakt door het grote intellectuele verschil tussen mijn ouders. Dat veroorzaakte frictie. Als je jong bent snap je dat nog niet, dat heb ik later allemaal pas ingezien. Mijn vader las veel, was heel intelligent. Mijn moeder las alleen de Libelle.’

Vader Buch las de Paris Match, de Stern en buitenlandse kranten. Dat droeg voor Menno bij aan het beeld van zijn vader als man van de wereld. ‘Als mijn vader mij ergens mee naartoe nam, dan deed dat ertoe. Dat vond ik fantastisch.’

In augustus 1962 deed de Gorch Fock, een 90 meter lang, 12 meter breed zeilschip dat fungeerde als opleidingsschip voor de Duitse marine, de haven van Rotterdam aan. Het imposante schip maakte veel indruk op de elfjarige Menno, maar wat nóg meer indruk maakte was dat zijn vader hém meenam om het te gaan bekijken. ‘Zo’n klein ventje was ik,’ Menno hield zijn hand ter hoogte van zijn middenrif, ‘en ik mocht mee naar een oorlogsschip! We zijn ook een keer naar de Pulchri Studio aan de Voorhout in Den Haag geweest, waar een film draaide over een beklimming van de Himalaya. Hij nam me mee de wereld in. Dat was wat me boeide. Dat mens nam me nooit ergens mee naartoe.’

Voor Alida Buch-Elfers was het belangrijk dat alles netjes en correct verliep. Ze drukte haar zes zoons op het hart zich keurig te gedragen en vooral niets te doen waarmee ze op zouden vallen.

Menno: ‘Als telg van een keurig Wassenaars gezin moest je advocaat worden, of een hoge functie veroveren bij Shell, het ministerie van Binnenlandse Zaken of de Amrobank. Voor mij had ze bedacht dat ik makelaar kon worden. Ik wist dat dat nooit zou gebeuren. Ik kon niet eens onthouden hoeveel drie plus twee was. Je kunt je waarschijnlijk wel voorstellen hoe men er in Wassenaar over dacht toen ik bekend werd met 06-lijnen en Sex voor de Buch.’

Behalve zijn vader nam ook Richard Menno af en toe mee op sleeptouw: ‘Ik had twee schoolvrienden met wie ik regelmatig naar vliegbasis Valkenburg fietste, dan gingen we daar vliegtuigspotten, en af en toe nam ik Menno mee. Dat vond hij prachtig.’

‘Ik was helemaal gek van die vliegtuigen,’ aldus Menno. ‘Maar ik zag Richard toch als een moederskindje en ik was geen vriend van mijn moeder. Dus dat is van korte duur geweest. Met je broers op pad: nee. Uiteindelijk ging ik zelf op mijn fietsje naar Valkenburg. Ik was altijd alleen.’

Die fascinatie voor vliegtuigen is gebleven. Toen hij Nicole leerde kennen, vertelde hij over deze passie. Zij geloofde hem op zijn woord als hij, wanneer er achter hun huis een vliegtuig overkwam, zei: ‘Kijk, daar heb je de KL0193 naar Mexico.’

Nicole: ‘Ik vond het weliswaar licht autistisch – ik had vroeger een geestelijk gehandicapte oom die alle spoorboekjes uit zijn hoofd kende – maar waarom zou ik niet geloven dat hij dat wist? Lol dus toen ik er uiteindelijk achter kwam dat hij de boel liep te flessen.’

De enige broer met wie Menno van jongs af aan een goede verstandhouding had, was Boudewijn. ‘Ik ben een beetje door hem opgevoed,’ zei Menno. ‘Iedere levensvraag die in mij opkwam, stelde ik aan hem. Als ik iets over een ver land wilde weten, zocht hij het op in zijn King Atlas. Hoorde ik een liedje op de radio waar ik niets van begreep, dan vroeg ik aan hem hoe het zat. En we sliepen een tijdlang op één kamer in een stapelbed, hij boven, ik beneden.’

‘Kamer was een groot woord. Ze zaten opgepropt op zolder, sliepen achter een gordijn,’ herinnert Richard zich.

Richard leerde via een gezamenlijke vriend zijn huidige vrouw Ann kennen, een Engels meisje dat tijdelijk in Nederland verbleef. Ze herinnert zich haar eerste bezoek aan de familie Buch. ‘Richard nam me mee naar boven om z’n boeken te tonen, en daar zag ik Menno’s toenmalige kamertje, het kleinste in het huis. Er kon net een bed in, een soort kinderbed, veel te klein voor hem, en hij stond op dat bed te springen met een grote glimlach op zijn gezicht; zo leuk vond hij het om bezoek te krijgen.

Ik had direct een zwak voor hem, er was aan hem iets wat me raakte. Toen ik later op die tijd terugkeek, begreep ik dat hij de zondebok, het zwarte schaap van de familie was. Hij kon niet overweg met zijn jongere broer Patrick, zijn moeders favoriet. Zij beschermde Patrick, haar oogappel. In Menno was ze niet echt geïnteresseerd.’

Richard is later pas in gaan zien wat er eigenlijk speelde. ‘Menno was nogal baldadig en moeilijk te hanteren. Hij kon enorm exploderen, schopte iemand of schreeuwde de hele boel bij elkaar. Vervolgens rende hij de deur uit en verdween. Het was totale frustratie. Mijn moeder heeft daar een grote rol in gespeeld. Zij beschermde Patrick en geloofde alles wat hij zei. Menno was daardoor in de minderheid. Hij werd in een hoek getrapt, voelde zich ongeliefd en ongewenst.’

Een tekenend voorbeeld vond plaats toen Richard en Ann zich verloofden. Ann: ‘We gaven een feestje, er kwamen wat vrienden langs. Ineens stond Menno in de deuropening en gaf me een pakje. Ik was zo verrast, hij had geen cent te makken. Van een afstandje riep zijn moeder: “Ach, dat hebben ze toch allang!” Maar ze had geen idee wat erin zat, dus hoe kon ze weten of we het al hadden of niet? Alles wat hij deed was bij voorbaat fout. Ik kan me er nu nog kwaad over maken.

Diep teleurgesteld liep hij de kamer uit. Ik ben even later nog gaan kijken of hij op zijn zolderkamertje zat, maar hij was ervandoor. Ik zal het nooit vergeten: in het pakje zaten twee theelepeltjes. Eén ervan heb ik nu, bijna vijftig jaar later, nog in gebruik.’

Richard kan het zich ook nog levendig herinneren. ‘Dat was weer zo’n typische schop onder zijn hol van mijn moeder. Zo was zij en zo behandelde ze haar kind. Althans, zo behandelde ze specifiek Menno omdat hij zich van tijd tot tijd misdroeg. Ik heb hem ook weleens een klap gegeven, hoor, hij kon soms het bloed onder je nagels vandaan halen. Maar een van zijn meest opvallende eigenschappen was zijn gulheid. Hij was altijd bereid om te geven en te delen, daar waren die lepeltjes ook zo’n voorbeeld van. Gulheid en enthousiasme waren zijn wezenlijke karaktereigenschappen.’

‘Ik herinner me ook, een aantal jaren later, dat wij een bruiloft hadden, maar we hadden geen rooie cent,’ vertelt Ann. ‘Menno hoorde dat en kwam toen aanzetten met twee kostuums voor Richard en een zwart-wit mantelpakje voor mij, ik zie het nog voor me. Ik was dolblij, ik had een bruiloftsoutfit.’

Menno was een jaar of acht toen zijn opa, de vader van zijn moeder, overleed. Dat deed hem niets, want ‘ik mocht die man niet. Hij behandelde me als een stuk stront.’

Uit wraak saboteerde Menno eens zijn werkbank. De oude Elfers had aan de Kerkstraat een ontwerp- en constructiebureau voor elektrotechnische en werktuigkundige machines en apparaten. ‘Omdat hij mij altijd in een hoek zette, ben ik op een dag stiekem zijn werkplaats binnengegaan en heb zand en allerlei andere rotzooi in zijn werkbank gegooid, in de hoop dat hij die nooit meer kon gebruiken.’

Maar zijn moeder was diepgetroffen door haar vaders dood. ‘Ik herinner me dat ze tegelijkertijd stond te koken en te huilen. En toen ze met haar zuster belde om over de grafsteen te overleggen, was het ook weer janken. Dan zou je denken: als je je moeder zo ziet, word je als kind ook heel verdrietig. Maar hoe klein ik ook was, ik weet nog dat ik bij mezelf dacht: het doet me geen reet dat ze zo verdrietig is. Ik realiseerde me dat dat niet normaal is, maar het was gewoon zo: het deed me helemaal niets! Terwijl toen ik mijn vader aan de telefoon radeloos zag janken omdat Boudewijn bijna doodging, dat dwars door mijn ziel sneed.’

Boudewijn werd op zijn twaalfde getroffen door een zware buikvliesontsteking, als gevolg van een acute blindedarmontsteking. Hij zat op dat moment in vakantiekolonie Lindenlust in Boxtel, Noord-Brabant, werd teruggebracht naar Wassenaar en direct opgenomen in het Bronovo Ziekenhuis in Den Haag. Menno, toen negen, herinnerde het zich nog precies: ‘Ze hebben hem geopereerd, en nog een keer en nog een keer, van hier tot daar opengehaald. Er was één cruciaal moment, toen hij op sterven lag.’

Menno was er getuige van dat zijn vader met de chirurg, dr. Tammes, belde en vroeg: ‘Hoe gaat het aflopen? Zeg het maar.’

Menno: ‘Vervolgens luisterde hij even en toen barstte hij in een radeloos huilen uit. Er was nog één redmiddel, een gloednieuw medicijn uit Amerika. Dat ik mijn vader zo ontzettend zag huilen, raakte mij diep.’

Maar dezelfde dag nog beleefde Menno ook wat hij later omschreef als ‘het mooiste moment uit mijn jeugd’: er kwam een verlossend telefoontje uit het Bronovo: Boudewijn was buiten levensgevaar. ‘Het was prachtig toen mijn vader dat bericht in huis rondschreeuwde. Bij mij was er grote vreugde, ook omdat dat vreselijke verdriet van mijn vader was omgeslagen in uitzinnige blijdschap. Wat ik maar wil zeggen is dat ik dus heel veel verdriet had van het feit dat ik mijn vader heb zien huilen. Dat blijft je bij.

Die twee dingen tegenover elkaar: mijn reactie op mijn moeders en die op mijn vaders verdriet, daaruit blijkt zo sterk dat ik weinig of geen gevoelens voor die vrouw had, en voor die man wel.’