Verre vader

Jos van Kan

Verre vader

roman

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Jos van Kan 2016

Alle rechten voorbehouden Omslagontwerp Nico Richter

Foto omslag © Kim Hak

Foto auteur © Jan Glas

NUR 301

ISBN 978 90 468 2055 1

www.nieuwamsterdam.nl/josvankan

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met
ISBN 978 90 468 2052 0

Inhoud

Nacht nog

Schemer

Ongeveer zes uur

6.55 uur

Ontbijt

Elf uur

Rond het middaguur

Drie uur ’s middags

Theetijd

Zonsondergang

Vijf voor zeven

Nacht nog

‘Battambang. Battambang.’

Sep zit op zijn veranda in de houten schommelstoel. Kijkend naar de brandende wierookstokjes schommelt hij in de koelte van de tropennacht. Er komt een windvlaag aanzetten van over de donkere rijstvelden. Hoe vaak zal hij dit nog zien, rode puntjes die opgloeien in het laatste restje van de nanacht? In de verte blaft een hond, onrustig. Hij rilt en kijkt naar de oude handen in zijn naakte schoot.

‘Battambang. Battambang.’

Battambang zeggen maakt rustiger.

De betovering die Sep beving toen hij voor het eerst een bus zag met daarop Bagan, Saigon of Savanaket is er nog steeds. Zelfs na al die jaren. Voor Phnom-Penh geldt dat niet meer. Phnom-Penh heeft sinds gisteren zijn aantrekkingskracht verloren. Straks zal de eerste bus wegrijden. Hij blijft hier in Battambang. Er rijden vijf bussen per dag naar Phnom-Penh en hij zal ze alle vijf niet nemen. Daar zal het komende daglicht niets aan veranderen.

‘Battambang,’ fluistert hij.

En nog eens.

‘Battambang. Battambang.’

Hij heeft een droge mond en gaat naar binnen om wat te drinken. Op de drempel zoekt zijn hand het lichtknopje. Het peertje brandt schel. Hij loopt naar het bed, slaat de klamboe wat verder open en gaat op de rand zitten. Het laken is nog vochtig en koel van zijn zweet. Hij trilt. De wond in zijn hals schrijnt en gloeit. Hij voelt aan het verband, voorzichtig. Het zit nog goed. De stoppels van zijn baard raspen onder zijn vingers. Scheren is erbij ingeschoten, gisteren.

Hij pakt zijn rood-wit geblokte krama van het bed en veegt het zweet van zijn voorhoofd. Met twee handen wrijft hij met de doek door zijn klamme grijze haren. Door de openstaande deur waait de rook van de wierookstokjes het huis in. De bladeren van de bananenbomen slaan tegen de muren. Het klinkt alsof er water tegen het hout wordt gesmeten.

Hij moet vannacht geslapen hebben, want hij heeft gedroomd. Hij voelt onder zijn hoofdkussen. De foto ligt er nog. Toch was het niet zijn vader, over wie hij heeft gedroomd.

Met trillende handen knoopt hij de krama om zijn heupen. Dan schuifelt hij naar de kan met water die op de plank naast zijn bed staat. De luiken klapperen in de wind. Vaak heeft hij ze tekeer horen gaan. Nu maken ze hem bang. Hij kijkt naar de rieten koffer, aan de andere kant van het bed. Er moet vocht uit gesijpeld zijn want op de vloer ligt een opgedroogd plasje. Niet huilen. Hij drukt de waterkan tegen zijn buik en klemt zijn kaken op elkaar. Hij heeft het besluit genomen om te sterven en daar blijft hij bij.

Een haan kraait, de eerste, dichtbij. Het klinkt anders vandaag, helderder en zuiverder. Na gisteren lijkt alles anders. Alsof wat hij hoort en ziet bestaat uit tekens die hij niet kan lezen.

Het moet vandaag een normale dag worden. Hij gaat nog een paar weken gewoon door met leven. Zolang als het duurt.

Zijn schaduw op de muur beweegt heen en weer door het schommelen van het peertje in de wind. Ze wordt langzaam weggevaagd door de oprukkende dag. De eerste streepjes daglicht vallen door de horizontale spleten in de luiken op zijn blote armen en zijn lijf.

Hij pakt het glas en schenkt in. Ook al is het water lauw, het doet hem goed om wat te drinken. Daarna maakt hij de houten luiken open, zet ze vast met de haakjes en doet het licht uit. Op de drempel draait hij zich om naar de koffer. Hij ziet zichzelf weer staan, gisteren, bij het met bloed bespatte bamboehek.

Hij gaat de veranda op, nog even schommelen. Luisteren naar zijn adem, dat maakt rustig. En naar de geluiden om hem heen. Krekels, altijd krekels.

Hij heeft over sterven lichtvaardig gedacht. Nu zijn leven bijna echt voorbij is, doet het pijn en benauwt het hem. Hij zal in ieder geval niet in een Nederlands bejaardentehuis verkommeren.

Lang hoort hij niets. De wind en zijn adem. Tot er van ver weg een tweede haan kraait.

Toen Khmau ineens verdwenen was, twee weken geleden, kon Sep er niet aan wennen om alleen te slapen. Hij lag de eerste drie nachten wakker in het licht van de steeds voller wordende maan. Met de klamboe opengeslagen keek hij door het raam naar de heldere nacht. Hij staarde naar de glinstering van het maanlicht op de bladeren van de kokospalm.

Dat zijn hond verdwenen was, daar had hij met niemand over kunnen praten. In dit land worden zo’n veertig of vijftig levende kippen met de poten bijeengebonden en in trossen over de bagagedrager van een fiets gegooid. Varkens worden op weg naar de slacht achter op een brommer gelegd. Ruggelings vastgebonden op een houten rek; zo rijdt men er urenlang mee door de brandende zon naar de stad. Ook een hond betekent hier niets. Een hond is bang voor mensen, hij weet hoe ze zijn. Vreemde honden die aan komen lopen worden met stenen verjaagd, geslagen met een stuk hout. Of ze worden juist gelokt met vergiftigd eten. Daarna worden ze snel geslacht en verkocht aan Vietnamezen die er wel raad mee weten. Alleen de monniken in de kloosters hebben erbarmen. En kleine kinderen, die spelen met honden. Een volwassen Cambodjaan zie je zelden aanhankelijk omgaan met een hond.

Sep was door de jaren heen aan Khmau verknocht geraakt en miste hem op ieder moment van de dag. De laatste dagen had hij wat klusjes gedaan in de tuin. Het had hem niet geholpen. Hij ontdekte nu pas dat ze eigenlijk altijd alles samen hadden gedaan. Ze gingen samen naar de markt. Ze aten samen. Samen deden ze een dutje.

Dikwijls werden ze ’s nachts tegelijk wakker. Sep gaf Khmau dan een vriendschappelijke por met zijn voet. Of hij kwam overeind zitten en keek zijn hond kort aan.

‘Hé! Khmau!’

Ze hoorden dan de wind in de kokospalm ritselen en sliepen allebei weer verder.

Hij had zijn best gedaan niet te veel op de stand van de maan te letten en gewacht tot de lange nachten vanzelf voorbijgingen. Hij kon niet stoppen met tobben en bleef zich afvragen waar Khmau was. Ooit had hij eens gelezen dat er dieren zijn die weglopen als ze voelen dat ze doodgaan. Om ergens op een afgelegen plek te sterven. Hij weet haast wel zeker dat zijn Khmau zoiets niet zou doen. Misschien was hij al verkocht en opgegeten. Sep zag voor zich hoe zijn hond gevild werd met een scherp mes. Het vlees werd van zijn botten losgesneden. Zijn zwarte kop, met het lieve witte vlekje, werd afgehakt met een stevige bijl. Zijn snuit door een Vietnamese hondenslachter in een gore sloot gegooid. Wie weet was hij helemaal niet dood, dwaalde hij ergens rond, jankend, op zoek naar huis, naar Sep. Hij probeerde zijn gedachten onschadelijk te maken maar hij wist niet hoe.

De derde nacht, toen de maan helemaal vol was, zat hij opnieuw slapeloos op de rand van zijn bed, doodmoe. Zijn gezicht leunde op de binnenkant van zijn handen, zijn ellebogen op zijn knieën. Na een poosje deed hij zijn ogen open en zag hij dat het licht veranderd was, op onbekende manier. Hij liep naar het raam. De maan had een brede donkere onderrand gekregen. Traag schoof de schaduw van de aarde over de maan. Het duurde lang. Uiteindelijk maakte de schaduw haar helemaal donker, met een zweem van warm rood. Hij stond daar met zijn handen om de tralies van het raam en keek. Sep had de maan zo nog nooit gezien. Het beangstigde hem en tegelijkertijd kon hij er zijn ogen niet van afhouden. Het was helemaal stil buiten, hij hoorde zelfs geen krekels.

Uiteindelijk werd de maan langzaam weer de oude. Pas op het moment dat ze helemaal gewoon was, ging hij liggen. Hij lag daar nu anders. De rode maan was een markering in de tijd. Die verduisterde maan had hem verteld dat hij eraan moest gaan leren wennen. Zoals hij aan alles gewend was geraakt. Hij moest er nu ook aan gaan wennen om Khmau te missen.

Het houten huis heeft een rood pannendak en is gebouwd op twaalf hoge gladde palen. Het staat midden op het erf, in het witgrijze zand dat de vorm heeft van een vlek. In het zand groeit niets, het is kaal en schoon. Aan de randen van het omheinde stuk land staan bomen. In de schaduw daarvan groeien planten en bloemen. Ze omkransen het zand, dat aan de voorkant van het huis overgaat in de rode aarde van de stille onverharde weg. Aan weerszijden van de ingang staat een grote oude mangoboom.

Zijn huis is sober ingericht. Het is leeg, zou je ook kunnen zeggen. Er is geen eettafel met stoelen. De man die er woont eet op de plankenvloer van de veranda, zittend op een mat. Zoals hij dat hier in Cambodja geleerd heeft. Er staat een bijzettafeltje naast de schommelstoel op de veranda. Binnen is er een kast, een bed en een klamboe. Aan de deur naar de veranda zit een schuif die nooit gebruikt wordt. Dat is het zo ongeveer. Een televisie heeft hij nooit gehad en boeken heeft hij allang niet meer. Hij heeft ook geen spiegel. Hij voelt geen behoefte om naar zichzelf te kijken.

Een enkele keer ziet hij zichzelf in de weerspiegeling van het water, in de ton onder het huis. Voor hij het plastic steelpannetje, waarmee hij het water over zich heen gooit om zich te wassen, in het gladde water steekt. Hij ziet zichzelf dan eventjes weerspiegelen. Een getaand en oud gezicht, met nog altijd energieke helderblauwe ogen.

Als klein kind hield Sep niet van honden. Hij was er bang voor. Wanneer hij met zijn vader over straat wandelde en er kwam een hond aan, ging zijn vader altijd tussen hem en de hond in lopen. Vanaf het moment dat hij naar de lagere school ging was dat voorbij. Zijn vader vond dat hij het nu alleen moest klaren. Hij zei er alleen niet bij hoe. Hoe hij zijn angst voor honden moest overwinnen. Dus als er een hond aankwam stak Sep altijd de straat over. Soms liep hij zelfs een heel blok om.

Hij moet een jaar of zeven geweest zijn, toen hij die zwarte hond af en toe zag. Als hij in zijn eentje aan het aanrecht stond om de vaat af te drogen. Links, in de deuropening naar de gang, stond een grote zwarte hond. Het gebeurde alleen als zijn vader al klaar was met afwassen, het afdruiprek nog halfvol stond en zijn vader de keuken uit liep. Om te kijken naar zijn broer die huiswerk zat te maken, boven. Dan verscheen de zwarte hond. Herhaaldelijk vroeg Sep zijn vader of hij hem wilde helpen met afdrogen. Hij wilde graag dat ze samen in de keuken zouden blijven. Zijn vader dacht dat het luiheid was en liet hem alleen.

Wanneer hij recht voor het afdruiprek stond en vanaf die plek schuin de donkere zwarte gang in keek, kwam hij tevoorschijn. Steeds dezelfde grote zwarte hond. Sep had niet hoeven kijken, hij zou het hebben kunnen laten en toch ook weer niet.

Het was zoals met het brandende hooi op de boerderij bij Henkie. In de schuur staken ze samen het hooi aan met de lucifers die Sep stiekem van huis had meegenomen. Ze wilden vuur, echt vuur, en veel. Zodra het te hoog opvlamde stampten ze het met hun voeten weer uit. Ze werden bang voor een echte brand.

Zo was het ook met de hond. Sep riep hem op met een geheime opwinding, door de gang in te kijken. Verscheen de hond, dan verstijfde hij omdat hij er bang voor was. De hond liet hem zijn tanden zien en gromde akelig en dreigend. Tijdens die ingehouden krachtmetingen verzetten ze allebei geen stap. Stil blijven en afwachten. Om de hond de geur van zijn angstzweet niet te laten ruiken bleef hij staan, zonder zich te bewegen. Hij had alleen de natte droogdoek in zijn hand. Die zou hem niet helpen als het straks zover was en de hond hem zou aanvallen. Toch voelde het goed dat hij iets in zijn handen had. Zodra zijn vader de keuken weer in kwam was de zwarte hond verdwenen.

Misschien riep Sep de hond op omdat het erna met zijn vader dan zo anders was. Na de afwas ruimden ze iedere dag samen het servies en het bestek op. Als de zwarte hond was geweest, voelde dat afrondende karweitje zo veel fijner.

Later, toen hij veel ouder was, vond hij het een gemiste kans. Dat ze er nooit over hadden kunnen praten, over zijn angst voor honden en over nog zo veel meer.

Gisteren halverwege de middag zag Sep Khmau plotseling aan komen lopen. Hij zat op de veranda en opeens liep de hond het erf op. Stomverbaasd was hij, verbluft. Hij had niet gedacht dat Khmau ooit nog terug zou komen. Snel liep hij naar de balustrade en riep hem, vol enthousiasme.

‘Khmau.’

En nog eens.

‘Khmau! Khmau!’

Zo vlug hij kon liep hij de trap af om Khmau tegen zich op te laten springen en om hem te aaien. Halverwege stopte hij. Khmau reageerde niet, helemaal niet. Ook al riep Sep opnieuw zijn naam, hij kwam de trap niet op. Hoe langer hij keek, hoe minder die hond daar beneden op Khmau leek. Hij zag er vies uit en bewoog vreemd, schrikachtig. Hij dacht zelfs even dat het Khmau helemaal niet was. Dat was onzin. Door dat witte vlekje op zijn kop was er echt geen twijfel. Hij liet hem wat scharrelen onder het huis. Het zou kunnen dat er iets naars gebeurd was en dat hij gewoon even moest wennen. Maar Khmau kwam de veranda niet op. Ook later niet, om te eten en zelfs niet om te drinken. Hij had zich onder het huis verschanst en bleef daar.

Sep liep voorzichtig de trap af zonder de leuning te gebruiken. In allebei zijn handen een kom, eentje met eten en een grotere met water. Het duurde een poosje voordat hij Khmau zag liggen in de donkerte van de schaduw onder het huis. Het licht op het erf was fel, het was nog steeds middag. De hond leek schuw. Hij zette de bakken zachtjes neer en schoof ze rustig naar hem toe. Khmau reageerde nerveus. Sep ging op zijn hurken bij hem zitten, probeerde hem te aaien, te kalmeren.

Plotseling, zomaar, vloog de hond hem aan. Beet hem. Beet waar hij maar bijten kon. In zijn nek en in zijn gezicht. Sep sprong achteruit maar niet snel genoeg. Hij wankelde, proefde bloed, en viel half tegen een van de houten palen. Opnieuw sprong de hond agressief tegen hem op. Hij schreeuwde en vloekte. Khmau liet zich niet intimideren. Zo snel als hij kon, trok Sep zich terug op de veranda.

Boven aangekomen zag hij het rood op zijn witte bloes. Nu pas kreeg hij in de gaten dat zijn gezicht en zijn nek flink bloedden. Beduusd liep hij naar binnen en pakte een handdoek uit de kast om het bloed te stelpen. Hij kon de wonden niet schoonmaken bij de waterton onder het huis. Nog zo’n aanval durfde hij niet te riskeren.

Toch ging hij opnieuw naar beneden en keek hij naar de hond, voorzichtig, op een veilige afstand. Khmau was nog steeds schichtig. Hij leek Sep niet meer te kennen.

‘Khmau…? Khmau! Khmaaaaau.’

Sep zei zijn naam op vele manieren. Het leek of Khmau doof was. Boven was de gedachte aan hondsdolheid al door hem heen gegaan. Dat was een flits geweest die meteen weer was verdwenen, weggeduwd door andere gedachten. Hoe langer Sep nu naar hem keek, hoe minder het hem lukte om de gedachte weer kwijt te raken. Zijn Khmau was zijn Khmau niet meer.

Opeens werd de hond weer agressief en op geen enkele manier kon Sep hem tot bedaren brengen. Hij gromde voortdurend en trok zijn lippen op om zijn tanden te laten zien.

Hij deed het hekje boven aan de trap dicht, ging zitten en probeerde rustig na te denken. Hij keek naar de badhanddoek en wist dat er iets moest gebeuren. Hij drukte de wonden dicht, zo goed en zo kwaad als het ging. Er was geen tijd meer te verliezen. Hij kende de kliniek bij de oude markt. Sep wist dat hij er niet veel van te verwachten had, maar het kon nu niet anders.

Zijn wonden werden er beter verzorgd dan hij had verwacht. Ze waren aardig voor hem en het was er schoon. De jonge Khmerverpleegster knipte geroutineerd een brede witte tape tot zwaluwstaartjes. Daarmee sloot ze zorgvuldig de grootste wonden. Ze was doortastend en kalm.

Ze noemde hem Ohm. Iets waar hij normaal gesproken een hekel aan had. Hij wilde geen Ohm genoemd worden, oudere oom. Door hoe zij het zei, met haar rustige donkere stem, klonk het fijn. Hij genoot van de aanraking van haar handen terwijl ze het verband vastmaakte. Ze was bezorgd en eerlijk. Ze keek hem aan als ze tegen hem sprak.

‘Ohm, heb je genoeg geld?’

Hij lachte. ‘Ja, geld heb ik.’

‘Ik waarschuw je. Ik weet waar ik het over heb, ik heb dit vaker meegemaakt. Rabiës overleef je niet.’

Op de kleinere wonden plakte ze pleisters.

‘Ohm, je moet zo snel mogelijk naar Phnom-Penh. Al had je al het geld van de wereld… ik heb die inentingen tegen rabiës hier niet. Wil je geloven dat wij zelfs geen bloed in de ijskast hebben?’

Ze keek hem aan alsof ze dacht dat hij haar niet geloofde. Sep beantwoordde haar blik, hij wist het maar al te goed.

‘Ohm, het is een van de meest wrede manieren waarop een mens dood kan gaan… Of zal ik je mijn verhalen over rabiës besparen?’

‘Graag. Or kuhn, dank je wel.’

Hij glimlachte en zij glimlachte terug.

Nadat ze alles gedaan had wat er moest gebeuren, waste ze haar handen. Hij maakte aanstalten om te vertrekken. Zijn bebloede handdoek rolde Sep zo op dat hij een ogenschijnlijk schoon, wit rolletje in zijn hand had. Hij had geen idee hoe het straks verder moest, met Khmau.

‘Ohm, hoe ga je nu naar huis?’

‘Nou gewoon lopen, dacht ik zo.’

‘Waarom zou je gaan lopen als je het geld hebt om je te laten brengen?’

Ze liet hem geen keus, liep naar buiten en klapte in haar handen.

‘Motto. Motto!’

Een van de brommertaxi’s die bij de markt stonden stak de straat al over. Hij stopte de handdoek onder zijn arm en klom achter op de brommer. Zij maakte een sam peah, bracht haar handpalmen samen, hoog, voor haar kin.

‘Ohm, doe het alsjeblieft rustig aan. Je hebt de hele reis naar Phnom-Penh nog voor je.’

Hij maakte ook een sam peah en bedankte haar.

‘Or kuhn.’

Schemer

Hij zit nog steeds in zijn krama op de veranda en kijkt naar het beginnende daglicht. Hij schommelt niet. Luisterend naar zijn adem ziet hij de wierookstokjes korter en korter worden. Zijn handen zijn rustiger nu. Ze liggen in zijn schoot, zijn nog altijd mooi. Zelfs nu ze oud zijn, kijkt hij er nog graag naar. De pigmentvlekken vindt hij niet erg. Naar het teveel aan vel dat aan zijn onderarmen hangt kijkt hij liever niet.

Hij hoort de motor van een boot op de rivier, ergens in de verte. Als hij de boot helemaal niet meer kan horen, zijn er enkel nog de krekels. En natuurlijk zijn adem.

Er is niets of niemand. Zelfs geen hond meer. Hij heeft een bed, een schommelstoel, een groene plastic steelpan… en een uitzicht over de kale bruingrijze rijstvelden in de schemer, met hier en daar een suikerpalm. Suikerpalmen tot zover hij kan kijken, tot ze in de verte vervagen en verdwijnen aan de heiige horizon.

Een paar maanden geleden werd Sep door een rijstboer gevraagd om naar zijn zieke dochtertje te komen kijken, kort na de geboorte. De boer wist dat Sep geen arts was. Want toen Sep nog lesgaf, zat hij bij hem in de klas. Tot zijn ouders hem nodig hadden op het veld.

Het huis was ver weg in de rijstvelden, zonder elektriciteit of stromend water. Het was gebouwd van bamboe en palmbladeren. Binnen zat de moeder van het meisje. Met haar ene hand wiegde ze de baby in een hangmat. Met haar andere hand wuifde ze, met een rieten waaier, het kleintje koelte toe. Sep keek in de hangmat en schrok toen hij het meisje zag. Hij kon zich niet voorstellen dat het met dit pasgeboren kind goed zou komen. Haar hartje lag onder een dun vlies op haar borst te trillen. De ogen van de moeder schoten paniekerig op en neer tussen hem en het kleine kloppende hartje van haar eerstgeborene.

‘Ik weet niet of hier een oplossing voor is,’ zei hij.

Daarmee hield hij de deur voor ze op een kier. Hij kon ze niet alle hoop ontnemen. Voor hij weer naar huis ging gaf Sep de man natuurlijk het geld dat hij nodig had voor de reis.

De boer en zijn vrouw wikkelden het kind in een handdoek en kochten kaartjes voor de bus naar de Thaise grens. Omdat ook zij wisten dat een ziekenhuisbezoek in dit land je niets oplevert, vertrokken ze naar Bangkok. Ze zaten een dag lang in de bus met hun kindje op schoot. Wetende dat er daar onder die handdoek een pulserend hart blootlag.

In het ziekenhuis wilden de dokters het proberen, gratis. Omdat het nieuw voor hen was en omdat ze het een uitdaging vonden. De operatie duurde lang. Ze moesten de longen en de lever van het kleine meisje voorzichtig opzijduwen zonder ze te beschadigen. Ze werden telkens, beetje bij beetje, verder opgeschoven.

Die handdoek was niet schoon geweest en daaraan was het meisje volgens de doktoren uiteindelijk overleden. Doordat het blootliggende hart in aanraking was gekomen met de handdoek had ze een infectie opgelopen. Het was natuurlijk de vraag of dat zo was. Of die operatie niet simpelweg mislukt was. De doktoren hadden het niet gered en durfden dat niet toe te geven. Sep wist bijna zeker dat ze zich er met een smoes van af hadden gemaakt.

Wie zou hem in een badhanddoek wikkelen en meenemen naar het ziekenhuis? Hij blijft hier op zijn veranda. Het enige wat hem te doen staat, is een manier vinden om er gewend aan te raken. Het is een zware dood, rabiës. Zijn bange lijf moet eraan leren wennen, aan sterven. Meer aan het sterven dan aan het gecremeerd worden en opgaan in rook.

Hij wil niets nalaten, geen graf en ook geen bezit. Er is niemand die op zijn nalatenschap wacht. Er zijn allicht mensen die herinneringen aan hem met zich mee zullen dragen. Een paar misschien in Nederland, wat meer in Cambodja. Ook zij zullen in de loop van de tijd doodgaan en daarmee zal hij definitief verdwijnen.

Zou er werkelijk iets zijn blijven hangen bij de honderden Khmerleerlingen die hij in de klas heeft gehad? Hij ziet ze nog weleens in het voorbijgaan, zijn oud-leerlingen. Sommigen ziet hij zitten luieren en anderen zijn juist hard aan het werk. Hij groet ze als hij onder de luifel van het koffiehuis zit en ze naar hem zwaaien, op de brommer of op de fiets. Hij is er nieuwsgierig naar hoe ze terugkijken op hun dag als ze in bed liggen, vlak voor ze in slaap vallen. Hij zou willen weten hoe ze met hun ogen dicht, in de stilte van het donker, over zichzelf nadenken.

Sep heeft het geprobeerd, iets te doen voor Cambodja. Dit land waar letterlijk alles was verwoest en nog steeds niets nieuws lijkt te willen gedijen. Zijn bijdrage als leraar was klein en als adviseur op het ministerie van Onderwijs en Sport zelfs nihil. Corruptie en de zucht naar macht blokkeerden iedere voorruitgang.

Een van de wierookstokjes is al opgebrand. De dag lijkt nu echt te gaan beginnen. Over een paar uurtjes wordt het heet. Dan doet hij de fan aan, die hoog aan de balken onder het dak van de veranda hangt. Hoe ouder hij wordt, hoe meer hij schommelt. En hoe langer hij uitkijkt over de rijstvelden.

Zomaar, van de ene dag op de andere, waren ze er. Doken de twee kleine jongens op in de stad. Met een oude fiets vol trossen kokosnoten aan de hand gingen ze uit venten. Ze vielen hem op omdat ze kaal waren en in gebarentaal met elkaar praatten. Hij schatte ze een jaar of vijf, zes. De ene was een beetje groter en had een tatoeage op zijn onderarm. De kleinste was doofstom. Ze hadden allebei mooie ogen. Dat kwam niet alleen door de vorm van de oogleden, meer nog door de kracht die ze uitstraalden.

Hij zag ze die dag ook in de avondschemer spelen in de rivier. Ze petsten om beurten steeds met een vlakke hand hard op het water. Om zo snel mogelijk daarna met dezelfde hand over het water te schuiven en de ander nat te spatten. Ze deden het sneller en sneller, tot ze niet meer sneller konden. Proestend van het lachen begonnen ze steeds weer traag van voren af aan. Eindeloos gingen ze ermee door. Tot ze uitgeput waren en de kant op klommen om uit te rusten.

‘Aan die kaalgeschoren koppies kun je zien dat het wezen zijn, zonder verdere familie,’ zei Botoum, de soepverkoopster, toen Sep de volgende dag bij haar zat te ontbijten. ‘Ze slapen op straat. Het zijn broertjes. Als je goed kijkt is er geen twijfel.’

‘Hoe weet je dat allemaal zo zeker?’ vroeg Sep, terwijl hij met zijn eetstokjes de kluwen noedels in zijn soep uit elkaar harkte.

‘Omdat ik mijn ogen niet in mijn zakken heb zitten,’ zei ze. ‘Net als jij toch? Die jongens hebben honger gekend. Dat zie je in hun ogen. Die weten dat de rijstkom elke dag gevuld moet zijn.’

‘Ik zou graag iets voor ze doen,’ zei Sep.

‘Maak je geen zorgen. Ook al horen ze bij niets of niemand, die twee redden zich wel.’

Misschien, had Sep gedacht.

Een paar avonden erna zag hij ze liggen op straat. Ze sliepen op kartonnen dozen onder een muskietennet. Met touwtjes hadden ze het lichtblauwe net aan een rolluik en twee bomen vastgemaakt. Overdag waren ze een twee-eenheid en dat waren ze nog meer in de nacht. De twee jongens lagen in elkaar gevlochten voor het gesloten ijzeren rolluik van een winkel. Hij stond lang naar ze te kijken. Keek hoe ze dicht tegen elkaar aan genesteld sliepen. Botoum had gelijk, er was geen twijfel mogelijk. Juist nu ze sliepen, kon hij het goed zien. Het waren broertjes. Ze hadden allebei een breed en open gezicht, met een platte neus. De neus van de kleinste was nog net ietsje platter dan die van zijn broer. In combinatie met zijn flaporen had dat iets grappigs. De oudste had een vollere mond met grote lippen en een litteken over zijn rechterwang. Ze sliepen met ontbloot bovenlijf. In vuile en versleten korte broeken lagen ze zwetend op de nog nagloeiende hete stoep. Sep vroeg zich af of de jongens iets wisten over de drie jaar, acht maanden en twintig dagen. Of hun ouders ze er ooit iets over verteld hadden. Waarschijnlijk was het leven van hun vader en moeder in de Pol Pot-tijd te zwart en te duister geweest voor kinderoren.

Hij zag nu dat de oudste meer tatoeages had. Tatoeages die hij alleen bij oudere monniken gezien had. Er zaten er twee op zijn borst en eentje aan de binnenkant van zijn onderarm. De kleinste lag met zijn buik tegen de rug van de oudste. Innig lagen ze daar, die twee ongewassen kleintjes, lepeltje-lepeltje.

Hij probeerde te weten te komen wie ze waren. Waar ze vandaan kwamen en waarom ze niet naar school gingen. Hij kwam er niet achter. Ze hadden zich niet aangesloten bij een van de groepjes kinderen die rondtrokken door de stad om lege limonadeblikjes en plastic waterflesjes te verzamelen. Of bij de lijmsnuivers, of de bedelaars. Al waren ze nog zo jong en zo klein, ze werkten hard. Alsof ze niet beter wisten en altijd gewerkt hadden. Vroeg in de morgen reden ze naar de rand van de stad waar ze kokosnoten haalden. Om beurten fietsten ze, staand op de trappers van hun veel te grote fiets. Want al zat het zadel zo laag mogelijk, het zat nog altijd veel te hoog. De een trapte staand en de ander zat achterop. Met de vol kokosnoten beladen fiets aan de hand liepen ze terug de stad in. Daarbij wisselden ze elkaar af. Aan de oude fiets zaten aan weerszijden jasbeschermers, gemaakt van bamboe en takken, zodat de vastgebonden trossen kokosnoten niet tegen de spaken kwamen. Aan het stuur hing een versleten rieten boodschappentas met rietjes en een kapmes. Soms raakte er per ongeluk een noot los van een van de trossen. Of bleef er, na het verkopen van de een-na-laatste noot van een tros, eentje over. Die moesten ze dan dragen.

Niet lang nadat hij de twee jongens voor het eerst had gezien, liepen ze twijfelend aan zijn huis voorbij. Ze durfden zijn erf niet op. Ze vonden het eng om een kokosnoot te verkopen aan een barang, een westerling. Hij wist zeker dat ze hem hadden zien staan, ook al deden ze alsof ze hem niet zagen.

‘Jongens, mag ik een kokosnoot?’

De kleine doofstomme begon vreemd te lachen en zei iets tegen de oudste in gebarentaal. Waarschijnlijk iets grofs. De oudste siste agressief tegen zijn kleine broertje. Hij leek bang om hun nieuwe klant te verliezen. Op een beetje gedienstige toon zei hij: ‘Graag, Ohm.’

‘Als je mij Ohm noemt… dan hoef ik jouw kokosnoten niet,’ zei Sep plagend.

Ze begrepen hem niet. De oudste keek naar zijn broer en toen schuchter naar de grond. De kleinste kreeg in de gaten dat het goed zou komen. Hij zag dat Sep geld uit zijn broekzak haalde en hij gaf zijn oudere broer een por. De jongens keken elkaar aan en daarna glimlachten ze naar hem. Het ijs was gebroken. Met die eerste glimlach hadden ze hem definitief veroverd. Sep lachte terug. Ze keken hem nu allebei wat brutaler aan. Een beetje overmoedig en stoer zetten ze hun fiets tegen een van de mangobomen van een barang.

De oudste had iets wat Sep niet thuis kon brengen. Het kwam niet door dat litteken. Het zat hem meer in de manier waarop hij keek, in zijn ogen. Alsof hij achterdochtig was en dat goed wist te verbergen. Misschien was het ook woede. De jongste keek heel anders, vrolijk, gretig en voortdurend alert. Hij moest het van het kijken hebben, van het liplezen. Niets liet hij zich ontgaan.

‘Bong pros,’ zei de oudste. ‘Welke wil je hebben? Kies er maar een uit.’

Hij had het op een schalkse manier gezegd, ‘Bong pros’, oudere broer.

‘Nou, deze dan? Dat lijkt me niet bepaald de kleinste.’

De jongen grijnsde breed omdat Sep de allergrootste noot aanwees.

‘Hoe heten jullie?’

‘Rathana,’ zei de oudste.

De kleinste keek vragend naar zijn broer.

Als antwoord op die blik zei Rathana pesterig traag: ‘En hij, hij heet Rotha.’

Heel precies hakte de oudste met het kapmes de kokosnoot los van de trossen. Zodat alleen die ene grote loskwam. Rotha stond al met een kleiner mes klaar. Hij glimlachte nu voortdurend, ondeugend en ontzettend lief. Nadat Rathana de onder- en de bovenkant van de kokosnoot had weggehakt gooiden ze opeens allebei hun messen hoog de lucht in. Ze gingen snel op één knie zitten en vingen ze zo laag mogelijk bij de grond weer op. Zodra de twee weer rechtop stonden, gooiden ze de messen nog eens. Nu verwisselden ze razendsnel van plek terwijl de messen boven hen in de lucht hingen. Sierlijk vingen de jongens de messen weer op en ze keken hem verwachtingsvol aan. Hij vond het grappig en applaudisseerde. Rotha was duidelijk teleurgesteld dat Sep erom lachte. Hij had gehoopt hem te imponeren. Rathana begon onaangedaan de al schoongekapte bovenkant van de kokosnoot met het kleine scherpe mes verder weg te snijden. Hij deed het routineus, maar heel secuur, bijna ernstig. Er kwam een kleine ronde plek tevoorschijn van wit, geleiachtig kokosvlees. Met gemak zou er een rietje doorheen geprikt kunnen worden. Dat deden ze niet. Rathana zette de kokosnoot met zijn vlak gehakte onderkant op het zadel van de fiets. Rotha had intussen het grote kapmes alweer in de tas teruggedaan en had een rietje in zijn hand. Rathana maakte een snee in de zijkant van de kokosnoot en boog het stukje losgesneden bast van de kokosnoot weg. Zijn broertje kon er nu het rietje tussen leggen. Voordat Rotha dat deed liet hij het rietje tussen zijn vingertoppen draaien. Zoals een majorette haar stok manipuleert, behendig en vlot, en hij keek daarbij naar zijn oudere broer. Alsof Rathana bepaalde hoelang het hele nummer mocht duren.

Sep klemde met zijn linkerarm de zware kokosnoot tegen zijn ribben en ging de trap op. Hij zag het kokoswater tegen het dunne witte vlies van het kokosvlees klotsen. Boven keek hij naar ze om. De jongens waren beneden in de schaduw van de mangobomen gaan liggen.

Op de veranda ging Sep op de mat zitten waar hij ze niet kon zien. Pas toen hij de kokosnoot rustig had leeggedronken stond hij op. De jongens lagen er nog steeds. Hij wachtte tot ze naar hem opkeken en stak zijn duim op. Rotha en Rathana grijnsden en zonder iets te zeggen pakten ze de fiets en ze verdwenen.

Ze kwamen nu bijna dagelijks bij hem langs en noemden hem nooit meer Ohm. Rotha hanteerde het grote kapmes en Rathana liet de rietjes door de lucht draaien. Op andere dagen was het weer andersom. Er waren ook dagen dat hij ze niet zag. Dan waren ze verdwenen zoals ze ooit waren verschenen, zomaar.

‘Het kan zijn dat ze teruggaan naar hun geboortegrond, om te offeren voor de zielen van hun dode ouders,’ zei Botoum.

‘Ja, maar ze zijn nu al drie dagen niet bij me langs geweest.’

‘Laat gaan. Maak je geen zorgen. Die komen gewoon weer terug.’

Sep maakte zich wel zorgen. Dat was altijd zo gebleven. Ook later, toen ze dagelijks bij hem kwamen eten, verdwenen ze af en toe. Nooit had hij er iets over gezegd. Over het eten dat hij op die dagen voor niets op de mat van de veranda voor ze klaar had staan.

Het laatste wierookstokje op het altaar is gedoofd. De geur is van de veranda vervlogen. Tijd om overeind te komen. Het is nu licht genoeg. Op het moment dat hij opstaat om in de kamer de bezem te gaan pakken, ziet hij op het bijzettafeltje de zwarte houten doos. Die heeft daar de hele nacht gestaan. Hij moet vergeten zijn hem terug te zetten in de kast. Hij heeft er niet eens het deksel opgedaan.

Gisteravond laat heeft hij, voor het eerst sinds lange tijd, de doos met foto’s uit de kast gehaald. Met de houten doos op schoot heeft hij alle foto’s, stuk voor stuk, door zijn handen laten gaan. De beelden van zijn vroegere leven. En van de generaties voor hem.

De foto’s van zijn vader en moeder zijn in zwart-wit. Bovenop ligt een trouwfoto. Ze hadden zich dat koetsje met veel moeite kunnen permitteren, had zijn vader hem ooit verteld. Hij had het zijn aanstaande beloofd en voor zijn vader was ‘beloofd is beloofd’ een gouden regel. Zijn ouders zagen er hoopvol en gelukkig uit. Ze stonden op een zonnige dag bij een kleine zwarte glimmende koets met twee paarden. Zijn vader droeg een hoge zijden hoed, met stijl en toch losjes. Hij glimlachte trots. Zijn moeder stond ernaast in het wit met een groot boeket anjers, stralend. Ze was zo mooi en zo jong nog. Ze had er geen weet van wat het leven haar zou brengen. Hoe kort het nog zou zijn.

Hij had lang gekeken naar één foto van zijn vader. Niet met zijn moeder samen, als echtgenoot. Of als vader, met zijn twee zoons. Gewoon zijn vader alleen. Een stoere, knappe man met een scheiding in zijn zwarte haar en donkerbruine ogen. Hij keek rustig, net iets boven de camera. Zijn blik had iets zekers, iets vastberadens. Zacht en toch zeker. Hij wist niet of de foto voor of na de dood van zijn moeder was genomen. Hij had de indruk dat het erna was. Door zijn vaders blik. Hij keek alsof hij wist dat hij het alleen moest gaan doen.

Sep kent zijn moeder alleen van de foto’s en de verhalen. Ze stierf terwijl hij nog zo jong was dat het leek of hij nooit een moeder had gehad. Hij was nog geen drie jaar oud. Hij zou niet kunnen zeggen wie ze was of waar ze van hield.

‘Nat King Cole natuurlijk! Weet je dat niet meer?’

In het antwoord van zijn broer had een verwijt geklonken.

‘Om beurten danste ze met ons op de arm door de kamer. Mama hield van Nat King Cole!’

Met die foto van zijn vader in zijn handen herinnerde hij zich dat iemand hem ooit had verteld dat als je voor het slapengaan een foto van je ouders onder je kussen legt, dat je dan over ze droomt. Al had hij het nooit gedaan, het idee was hij niet vergeten. Waarom precies wist hij niet, maar hij had vannacht die foto onder zijn kussen gelegd.

Waarschijnlijk was hij daardoor vergeten de zwarte doos op te bergen.

Seps handen en armen blijven trillerig. Toch gaat hij naar binnen om de vloer te vegen met de korte bezem die gemaakt is van samengebonden grassen, half de lengte van een Nederlandse. Hij doet dat elke dag op dezelfde manier, in dezelfde volgorde, eindigend op de veranda. Met in zijn rechterhand de bezem en zijn linkerhand op zijn rug. Het is zo vanzelfsprekend geworden, het vegen, dat hij er niet meer bij na hoeft te denken. De korte bezem maakt dat hij in een gebogen houding moet vegen. Door die houding, en door de aandacht waarmee hij veegt, begint Sep de dag altijd met een verfijnde concentratie. De rust die daardoor ontstaat heeft hij vandaag niet. De bezem veegt niet lekker.

Een paar weken geleden heeft hij een nieuwe bezem gekocht. Eén keer per jaar schaft hij een nieuwe aan. De venter komt regelmatig langs op zijn fiets die beladen is met van alles: plumeaus, borstels en ballonnen die aan touwtjes boven hem uit zweven. Iedere maand komt hij twee keer. Om een kort praatje te maken misschien. Of in de hoop dat hij, of een van de buren, iets nodig heeft. De verkoper zou moeten weten dat hij alleen een nieuwe bezem koopt als de droge tijd is begonnen. Waarschijnlijk is het een gewoonte van jaren geleden. Hij kocht toen nog regelmatig ballonnen bij hem, voor de twee jongens. Het kopen van een nieuwe bezem is een markeringspunt in de tijd. Een teken dat er echt alweer een jaar om is.