Anna Bikont

DE MISDAAD
EN HET ZWIJGEN

Jedwabne 1941,
de levende herinnering aan
een pogrom in Polen

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Uit het Pools vertaald door Karol Lesman, Charlotte Pothuizen, Dirk Zijlstra en Goverdien Hauth-Grubben

Oorspronkelijke titel My z Jedwabnego (Wij van Jedwabne). Wydawnictwo Czarne, Wołowiec, Polen, 2004, 2012 [De Nederlandse vertaling is gebaseerd op een in 2016 door de auteur herziene versie van de tekst van de tweede Poolse uitgave van 2012. De keuze van het beeldmateriaal is ook op die uitgave gebaseerd; in de Nederlandse uitgave is op verzoek van de auteur een kaartje toegevoegd met de ligging van Jedwabne.]

© Anna Bikont, 2004, 2012, 2016

De Nederlandse vertaling kwam tot stand onder leiding van Karol Lesman.

© Nederlandse vertaling Karol Lesman (hfst. 1-4 en noten), Charlotte Pothuizen (hfst. 5-11 en noten), Dirk Zijlstra (hfst. 12-13 en noten) en Goverdien Hauth-Grubben (hfst. 14 en 15, noten en de rest van het nawerk) / Nieuw Amsterdam Uitgevers, Amsterdam 2016

Voor de herkomst van het beeldmateriaal, zie de illustratieverantwoording. De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de afbeeldingen in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich tot de uitgever wenden.

‘Meneer Cogito zoekt raad’ is met dank overgenomen uit Zbigniew Herbert: Meneer Cogito, vert. Gerard Rasch, Amsterdam: De Bezige Bij, 2005, blz. 77-78. Het citaat van Konwicki is afkomstig uit Tadeusz Konwicki: Het landgoed Bohin, vert. Esselien ’t Hart, Amsterdam: Meulenhoff, 1990, blz. 176.

Alle rechten voorbehouden

Redactionele adviezen Sjoerd de Jong

Omslagontwerp Bureau Beck

Omslagbeeld (foto van Chaja Niedzwiecka met twee jongens van wie de namen onbekend zijn, Radziłów, omstreeks 1910) met dank aan José Gutstein (www.radzilow.com)

Auteursfoto Marcel Łozinski

Kaarten Marcel Groenen en Magda Korotynska

E-BOOK ISBN 978 90 468 2069 8

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2016 met ISBN 978 90 468 2039 1

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 2039 1 (1e druk 2016)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/annabikont

INHOUD

Kaart – de ligging van Jedwabne

Notities: 28 augustus – 28 december 2000

1  Zuiver Polen van de Joden, Heer

ofwel over de Pools-Joodse verhoudingen in Jedwabne omstreken in de jaren dertig

Notities: 2 januari – 6 februari 2001

2  Ik wilde haar leven redden, de liefde kwam later

ofwel het verhaal over Rachela Finkelsztejn en Stanisław Ramotowski

Notities: 7 februari – 10 maart 2001

3  We hebben geleden onder de Duitsers, onder de Sovjets en onder de Volksrepubliek

ofwel het verhaal over de drie broers Laudanski

Notities: 11 – 28 maart 2001

4  Bij Joden zag je dat verdriet niet

ofwel de Poolse herinnering en de Joodse herinnering aan de tijd van de Sovjetbezetting

Notities: 29 maart – 12 mei 2001

5  Ik zal jullie vertellen wie het heeft gedaan: mijn vader

ofwel het persoonlijke onderzoek van Jan Skrodzki

Notities: 13 mei – 1 juni 2001

6  Als ik toen in Jedwabne was geweest

ofwel het verhaal van Meir Ronen die naar Kazachstan werd verbannen

Notities: 2 – 14 juni 2001

7  Er komt een tijd dat zelfs een steen zal gaan praten

ofwel de monologen van Leszek Dziedzic

Notities: 15 juni – 10 juli 2001

8  De enige kans was te doen alsof je een goj was

ofwel het verhaal over de redding van Awigdor Kochaw

Notities: 11 juli – 30 november 2001

9  De wanhopige zoektocht naar iets positiefs

ofwel de monologen van Krzysztof Godlewski, voormalig burgemeester van Jedwabne

Notities: 2 – 30 december 2001

10  Alleen ik wist dat ze met zijn zevenen waren

ofwel het verhaal over Antonina Wyrzykowska

11  Ik, Szmul Wasersztejn, waarschuw

ofwel op weg van Jedwabne naar Costa Rica

Notities: 1 januari – 25 februari 2002

12  Ze hadden wodka, wapens en haat

ofwel 7 juli 1941 in Radziłów

Notities: 27 februari – 20 juni 2002

13  De dromen van Chaja Finkelsztejn

ofwel het verhaal over de redding van het molenaarsgezin uit Radziłów

Notities: 25 juni 2002 – 6 januari 2003

14  Fatsoenlijke Poolse jongemannen en gajes

ofwel over de moordenaars uit Jedwabne, Radziłów, Wasosz, en omstreken

Notities: 10 janauari 2003 – 10 juli 2004

15  De daders waren sensu stricto Polen

ofwel een gesprek met openbaar aanklager Radosław Ignatiew

Nawoord

Brokstukken van een verloren wereld. Jedwabne in de zomer van 1939

Woord van dank

Lijst van afkortingen

Noten

Illustratieverantwoording

Bronnen

Kaart – de ligging van Jedwabne

Notities

28 augustus 2000

‘Het is een leugen dat in Jedwabne de Joden door Polen zijn vermoord,’ verklaart Tadeusz S., een gepensioneerde arts uit Warschau, een ooggetuige van de gebeurtenissen op 10 juli 1941.

Hij is te gast in de werkkamer van mijn chef, de hoofdredacteur van Gazeta Wyborcza (Verkiezingskrant) Adam Michnik. Toen hij me te kennen gaf dat volgens de hem door een kennis aanbevolen Tadeusz S. niet de Polen verantwoordelijk mochten worden gehouden voor de in Jedwabne gepleegde misdaad, hoorde ik in Adams stem zowel opwinding als opluchting. Ik weet dat hij de in BurenI van Jan Tomasz Gross openbaar gemaakte feiten niet had kunnen accepteren. We hebben er vele malen over gesproken. Nog voor Gross’ boek in mei verscheen, had ik hem tijdens een redactievergadering al eens gezegd dat we een reportage moesten maken over het stadje dat geconfronteerd zou moeten worden met de misdaad van zoveel jaar geleden.

Gross reconstrueert het verloop van de misdaad op basis van drie bronnen: de na de oorlog afgelegde getuigenis van de aan de pogrom ontsnapte Szmul Wasersztejn, de processtukken van een rechtszaak die plaatsvond na de oorlog en waar de deelnemers aan de moord terechtstonden voor samenwerking met de bezetter, alsook het Gedenkboek Jedwabne, de in de Verenigde Staten opgeschreven herinneringen van Joodse emigranten uit Jedwabne. Zijn conclusies zijn hard en zijn hypothesen nog harder. In Jedwabne zijn alle Joden in het stadje, bij elkaar zestienhonderd personen, door Polen verbrand in een schuur. ‘Het was een collectieve moord,’ schrijft Gross, ‘in de dubbele zin van dat woord met het oog op het aantal slachtoffers en vervolgers.’

Mijn voorstel om naar Jedwabne te gaan had Adam van de hand gewezen. Hij wilde ook geen fragmenten van het boek van Gross publiceren voor het was verschenen. Nu wil hij dat ik met mijn eigen oren hoor hoe het was. Hij stond erop dat ik aanwezig was bij het gesprek, hoewel Tadeusz S. er lang op had aangedrongen dat het een ontmoeting met hem onder vier ogen zou worden. Onze gesprekspartner vindt het niet goed als het gesprek wordt opgenomen, hij wil niet dat we zijn naam bekendmaken. Ongaarne gaat hij ermee akkoord dat ik aantekeningen maak. In 1941 was hij vijftien. Net op 10 juli was hij in Jedwabne. Hij zegt dat hij daar was voor een bezoek aan de tandarts.

‘Die ochtend waren twee motorfietsen met Duitsers in zwarte uniformen van de Gestapo het marktplein op komen rijden. Ik zag vanaf het balkon hoe zij de Joden bevalen zich te verzamelen. Ze gaven de rabbijn een zwarte hoed op een stok in de hand, om de spot met hem te drijven. Ik ben de Joden achternagelopen tot aan de schuur.’

Adam Michnik vraagt: ‘Hoeveel Duitsers hebt u bij de schuur gezien?’

‘Drie. De Duitsers houden van orde, dus haalden ze de eigenaar van de schuur erbij om die met een sleutel open te doen, hoewel ze de deur ook hadden kunnen intrappen.’

‘En dat waren bij elkaar drie Duitsers die dat hebben gedaan?’

‘Er waren er vast nog meer, in burger. Maar die drie droegen een uniform, ze hadden ook pistolen bij zich. Ik heb gezien dat de Joden uit zichzelf de schuur in zijn gelopen, alsof ze gehypnotiseerd waren.’

‘En probeerden ze niet te vluchten toen die in brand vloog?’

‘Nee, dat hebben ze niet geprobeerd. Het was verschrikkelijk.’

‘Hebben er ook Polen aan deze misdaad meegedaan?’

‘Nee, niet één.’

‘In elke samenleving komt een misdadigerselement voor. U hoeft er vandaag de dag maar een willekeurige krant op na te slaan en u vindt er voldoende berichten over verkrachtingen, moorden. Tijdens de bezetting had je szmalcowniki.’II

‘Alleen in de grote steden. U kent de provincie niet. Daar wonen autochtone Polen, verarmde adel. Wraak nemen vanwege het feit dat een Jood tijdens de Sovjetoverheersing een Pool heeft aangegeven is hun vreemd. Ze stonden te schreeuwen daar bij de schuur: “Vlucht dan toch, Joden!” Er stonden daar niet meer dan drie Duitsers met geweren met een afgezaagde loop, het waren niet eens fatsoenlijke geweren. De ouderen die erbij waren koesterden wrok. De zondag daarop werd er bij de kerk over gesproken.’

‘Wrok tegen zichzelf?’

‘Nee, tegen de Joden. Geen van hen kon het opbrengen de Duitsers aan te vallen.’

‘Ze koesterden wrok tegen de slachtoffers?’

‘Omdat ze zichzelf niet hadden verdedigd.’

‘Maar als er voor mijn ogen iemand wordt vermoord, dan moet ik toch helpen. En als ik het niet doe, uit angst, uit verbijstering, omdat de situatie me boven het hoofd groeit, dan geef ik mezelf de schuld, niet de slachtoffers.’

‘Polen zouden hen hebben geholpen als zij de Duitsers hadden aangevallen. Toen ze tijdens het Sovjetbewind de geweren opnamen en door de dorpen trokken, waren het flinke kerels maar toen de Duitsers hen tot bij de schuur hadden gebracht, wat deden ze toen? De samenleving is beledigd omdat ze erbij betrokken wordt, want de Joden hadden zichzelf moeten verdedigen. Men noemde ze laf, omdat ze verwachtten dat ze door de Polen zouden worden beschermd, en zelf deden ze helemaal niets. Maar dat ze daar met zestienhonderd waren, dat is een leugen, te belachelijk voor woorden.’

‘En hoeveel waren het er dan volgens u?’ meng ik me in het gesprek.

‘Duizend, niet meer,’ antwoordt Tadeusz S.

Ik kijk naar Adam en zie dat hij bleek wordt.

Tot slot vraagt S. ons nogmaals nadrukkelijk: ‘Wilt u alstublieft mijn naam nergens noemen, ik wil niet dat er straks allemaal Joodse haviken voor mijn huis op de loer gaan liggen.’

1 september 2000

Het IPN (Instytut Pamieci Narodowej, Instituut voor Nationale Herinnering) kondigt aan een onderzoek in te stellen naar de misdaad in Jedwabne.

Adam Michnik, die ik op de gang van de Gazeta tegenkom, zegt dat het gesprek met Tadeusz S. hem maar niet met rust laat. Hij stelt me voor op basis hiervan een verhaal te schrijven, waarvan de handeling zich afspeelt in het stadje J. ten tijde van de oorlog. Maar ik kan geen verhalen schrijven. Ik besluit om een jaar onbetaald verlof te vragen en voor mezelf naar Jedwabne te gaan als ik dat niet voor de Gazeta kan doen.

Er moet in het plaatsje een vorm van herinnering aan de misdaad bestaan, er moeten nog ergens getuigen in leven zijn. Ik ga proberen de feiten te reconstrueren, maar ook boven water te krijgen wat er met de herinnering aan die gebeurtenissen in de zestig jaar daarna is gebeurd.

5 september 2000

Het ZIH (Zydowski Instytut Historyczny, Joods Historisch Instituut) in Warschau. Ik houd in mijn hand vijf velletjes losjes geschreven manuscript met veel doorhalingen, het is het uit het Jiddisch vertaalde verslag van Szmul Wasersztejn uit Jedwabne: ‘Baby’s aan de borst van hun moeders werden afgemaakt, mensen werden doodgeslagen en ondertussen gedwongen te zingen en te dansen. Bebloed en gewond werden ze allemaal de schuur in gedreven. Daarna werd de schuur overgoten met benzine en in brand gestoken. Waarna de bandieten de Joodse huizen langsgingen, op zoek naar achtergebleven zieken en kinderen. De gevonden zieken droegen ze zelf naar de schuur en de kinderen werden met een paar tegelijk met de voeten aan elkaar vastgebonden en op de rug meegevoerd, ze werden op een hooivork gelegd en op de gloeiende kolen geworpen...’

6 september 2000

Het Gedenkboek Jedwabne, bewerkt door twee rabbijnen, de gebroeders Julius en Jacob Baker, die nog voor de oorlog uit Jedwabne naar Amerika zijn geëmigreerd, heeft gedurende twintig jaar in honderd exemplaren bestaan. Vandaag lees ik het op het internet. Ik tref er verslagen aan van de vijftiende van de maand tammoez van het jaar 5701 oftewel 10 juli 1941, opgeschreven door Rivka Fogel (‘de gojim hebben het hoofd afgehakt van de dochter van Judka Nadolnik, Gitele, en er als met een bal mee lopen spelen’), door Itzchok Newmark (‘Polen hebben met een lied op hun lippen benzine over een schuur gegoten waarin Joden waren samengedreven’), door Awigdor Kochaw (‘een groep jongelui heeft me meedogenloos in elkaar geslagen en me de markt op gesleept; ze hebben vermoeide, hongerige en dorstige mensen die van een dag in de brandende zon staan flauwvielen opgejaagd en beestachtig geslagen’) en door Herschel, de derde van de broers Baker uit Goniadz, een stadje op meer dan veertig kilometer van Jedwabne (‘een volkomen uitgeputte moeder was [vanuit Jedwabne] aangekomen in Goniadz op 14 juli; vluchtend voor het bloedbad was ze vanuit Jedwabne door velden en bossen aan komen rennen. [...] Ze kon niet meer bekomen van wat ze allemaal had gezien, hoe Polen alle Joden hadden afgemaakt’).

28 september 2000

We maken een uitstapje naar Vilnius. Onder ons is Irena Grudzinska-Gross. Ze vertelt ons dat Jan Gross de getuigenverklaring van Wasersztejn al in een vorige essaybundel had willen opnemen. Ze had hem geadviseerd hiervan af te zien. Hoe kun je, zo had ze hem willen overtuigen, op basis van één getuigenverklaring zoiets afschuwelijks geloven?

23 oktober 2000

Tijdens de Dagen van het Joodse Boek wordt een discussie georganiseerd over het boek van Gross. De socioloog Ireneusz Krzeminski verwijst naar het geruchtmakende boek van Daniel Goldhagen Hitlers gewillige beulen (Goldhagen toonde aan dat aan de Vernietiging ‘gewone Duitsers’ hadden deelgenomen die voor even waren weggehaald uit hun werkplaatsen en kantoortjes; ze hadden ook kunnen weigeren, maar in hun opvatting was het een rechtvaardige en morele daad, de Joden waren immers de verpersoonlijking van het kwaad).

‘Goldhagen analyseerde het gedrag van de administrateurs van de misdaad,’ zegt hij. ‘In Jedwabne werden de mensen uit eigen wil moordenaar. Toch hebben beide groepen iets gemeen: het geloof dat je iemand kunt brandmerken en uitsluiten van de mensheid, alsmede de overtuiging dat van de jurisdictie van de wet uitgesloten mensen ook uitgesloten worden van de jurisdictie van het geweten.’

Historicus Jerzy Borejsza vestigt de aandacht op het feit dat de misdaad niet kan worden verklaard aan de hand van het gedrag van de Joden onder de Sovjetbezetting: ‘Ongetwijfeld waren de Joden blij met de komst van het Rode Leger. Maar dat geldt ook voor de Wit-Russen en er hebben geen Wit-Russische pogroms plaatsgevonden. Deze oorzaken liggen veel dieper.’

17 november 2000

In Gazeta Wyborcza een interview met de historicus Tomasz Szarota. Hij verwijt Gross dat deze geen poging heeft gedaan om uit te leggen waarom ‘vijftienhonderd gezonde, in de kracht van hun leven verkerende mensen die door minder dan honderd met slechts stokken gewapende misdadigers de dood in werden geleid niet hebben geprobeerd zich te verdedigen noch zelfs te vluchten’.

Het is moeilijk te bevatten hoe iemand als Szarota, auteur van een boek over pogroms in het door Duitsland bezette Europa, een dergelijke zin over de lippen kon komen. Deze menigte bestond uit immers ouderen, vrouwen met kinderen aan de borst, kinderen van een paar jaar die zich aan de schort van hun moeder vastklampten (Joodse gezinnen waren over het algemeen kinderrijk), jongemannen waren er nauwelijks bij – uit de getuigenverklaring van Wasersztejn blijkt dat die al eerder die dag waren omgebracht. Hoeveel gevallen kent Szarota waarin een naar de dood geleide menigte in opstand kwam en haar beulen aanviel?

Zich baserend op het onderzoek dat eind jaren zestig en begin jaren zeventig werd geleid door openbaar aanklager Waldemar Monkiewicz van de Hoofdcommissie van Onderzoek naar Nazimisdaden in Polen, verwijt Szarota Gross dat deze zich niet heeft beziggehouden met het onderzoek naar het aandeel van de Duitsers in de misdaad: ‘Ik durf te betwijfelen dat de openbaar aanklager die tweehonderdtweeëndertig Duitsers, de vrachtwagens en de persoon van Wolfgang Birkner zelf uit de duim heeft gezogen. Hoe dan ook klopt het niet dat in het boek van Gross de naam Birkner in het geheel niet voorkomt.’

Ik persoonlijk zou een onderzoek dat in de tweede helft van de jaren zestig is gedaan tijdens een door de staat georganiseerde antisemitische hetze met de nodige omzichtigheid tegemoet treden. De opdrachtgever van Monkiewicz was Mieczysław Moczar, chef van de UB (Urzad Bezpieczenstwa [Publicznego], Bureau van de [Openbare] Veiligheid) die een groot deel van het partijapparaat bijeen had gekregen door het propageren van nationalistische en antisemitische leuzen. Een belangrijk element van deze propaganda was het tonen van de duistere Joodse ondankbaarheid jegens Polen die hun leven in de oorlog hadden gered. Het in 1967 heropende onderzoek inzake Jedwabne moest ongetwijfeld tot rechtvaardiging dienen van de Poolse deelnemers aan de misdaad.

Gross beschikte over de verklaringen van getuigen van het proces uit 1949. Hoe is het mogelijk dat geen van hen een colonne vrachtwagens heeft gezien? Ik weet niet hoeveel Duitsers er bij de schuur in Jedwabne hebben gestaan, maar Tadeusz S., die Adam Michnik ervan wilde overtuigen dat Polen onschuldig waren, had er drie gezien.

21 november 2000

Ik verneem bij de Gazeta dat er iemand heeft gebeld, hij zou over Radziłów willen vertellen. Ik bel terug. Jan Skrodzki woont in Gdansk, maar hij komt uit het achttien kilometer van Jedwabne gelegen Radziłów. Daar is drie dagen voor de misdaad in Jedwabne de hele Joodse gemeenschap omgekomen in het vuur.

Op 7 juli 1941 keek hij als kleine jongen uit het raam van zijn ouderlijk huis van achter het gordijn naar de Joden die werden weggevoerd om te worden verbrand. Hij heeft geen Duitser gezien. Hij verklaart tegenover mij: ‘Ik voel me verantwoordelijk voor Jedwabne, voor Radziłów, voor alles wat nog boven water zal komen.’

We spreken af dat ik hem in Gdansk een bezoek breng.

23 november 2000

Ik lees in het Joods Historisch Centrum het verslag van Menachem Finkelsztejn over het verbranden van de Joodse gemeenschap in Radziłów. En daar – zo zegt hij – waren de plegers van de misdaad Polen. Ik kom afschuwelijke scènes tegen van verkrachtingen, van in elkaar slaan, het in een brandende schuur gooien van nog levende kinderen, het afzagen van het hoofd van een Joods meisje en ik wil geloven dat het de kracht van de ontzetting is die degenen die de dans zijn ontsprongen alles heeft doen aandikken en groter maken dan het was.

In een poging deze uitbarsting van barbarij te begrijpen schreef Finkelsztejn: ‘Het zaadje van de haat viel in vruchtbaar gemaakte aarde die in de loop van lange jaren goed was voorbereid door de geestelijkheid. En de wens om zich de Joodse winst en de Joodse rijkdom eigen te maken scherpte hun trek nog aan.’

24 november 2000

Een bijeenkomst van historici in het gebouw van de Poolse Academie van Wetenschappen rond het boek van Gross. Vanaf de drempel voel je een emotionele lading die je in Polen maar zelden tegenkomt op wetenschappelijke bijeenkomsten.

Tomasz Szarota brengt verslag uit van hoe het staat met de kennis omtrent Jedwabne. Hij haalt achtereenvolgende publicaties aan die zeggen dat in Jedwabne het commando Białystok onder leiding van Birkner uit het Warschause getto actief was. Maar dat er eigenlijk maar één echte bron is: openbaar aanklager Monkiewicz, die dit verschillende malen herhaalde, bij elke gelegenheid die zich voordeed, zoals de tweehonderdvijftigste verjaardag van het aan Jedwabne toekennen van stadsrechten.

Gross slaat een heel andere toon aan. Hij spreekt scherp, direct, ironisch. Hij herinnert Szarota aan de ontmoeting van enkele maanden daarvoor, waar Monkiewicz verklaarde dat in de zomer van 1941 in het district Białystok Polen geen Joden hebben vermoord noch bij het moorden ervan zouden hebben geholpen. Er was slechts één geval waarin Duitsers Polen hebben gedwongen elkaars hand vast te pakken en zo een keten te vormen die de Joden het vluchten onmogelijk zou maken.

‘Ik vind dat we de openbaar aanklager dankbaar mogen zijn,’ zegt Gross. ‘Het is een slechte zaak dat Tomasz Szarota met zijn wetenschappelijke autoriteit een misleidende versie van de tragedie in Jedwabne geloofwaardig probeert te maken door de stellingen van Monkiewicz in omloop te brengen. We hebben het erover gehad, Tomek,’ richt hij rechtstreeks het woord tot Szarota, ‘ik zei nog zo dat de aanwezigheid van Birkner in Jedwabne een verzinsel is en dat je die Monkiewicz er niet bij moest halen.’

Als vervolgens verschillende mensen daarna de aandacht vestigen op allerlei technische onvolkomenheden in het boek van Gross, komt Marek Edelman, de laatste levende leider van de opstand in het Warschause getto, naar de microfoon: ‘Hier zou iedereen wel iets ten bewijze willen vinden dat Gross een belabberde historicus is omdat hij zich vergist en dat ze deze meneer eerder hebben vermoord en die mevrouw later. Maar daar gaat het niet om. Jedwabne was niet het eerste geval en stond niet op zichzelf. In Polen hing toen een atmosfeer van Joden vermoorden. En daarbij ging het niet om roofmoord. In een mens zit iets dat hij graag moordt.’

De voorzitter van de vergadering, professor Jerzy Jedlicki, neemt het woord: ‘Haat, walging en spot jegens Joden maken deel uit van de twintigste-eeuwse Midden-Europese cultuur, waaronder de Poolse. Ik wil hiermee niet zeggen dat iedereen bereid was om een misdaad te plegen. Maar de Jodenvernietiging ging gepaard met de blijdschap van een aanzienlijk deel van hun Poolse omgeving. Deze blijdschap, deze lach die de Vernietiging vergezelde, herinner ik me, want ik stond toen aan de andere, arische kant van de muur. Tot op de dag van vandaag was onze houding, ook de mijne, een vlucht van dit thema, een laffe angst voor dat duistere wat op de loer ligt in onze collectieve geschiedenis. Gross maakt ons met zijn boeken wakker uit onze verdoving. En dat is het belangrijkste. Al het andere zijn details en de duivel in Jedwabne of Radziłów zit niet in details, maar in algemeenheden.’

De ontmoeting duurt bijna vijf uur, bij momenten doet ze denken aan een psychodrama. Alina Skibinska, een jonge historica uit Polen die in het Holocaust Museum in Washington werkt, barst in tranen uit als ze het heeft over de zee van Jodenhaat waarmee ze te maken heeft sinds ze zich verdiept in het archiefmateriaal.

Tegen de avond bellen mij: Marek Edelman, dat hij (overdrachtelijk) ziek bij de bijeenkomst is weggegaan, en schrijfster Hanna Krall,III dat zij (letterlijk: achtendertig graden koorts) ziek is vertrokken. Ik heb mijn temperatuur opgenomen: de tweede variant.

25 november 2000

‘Onder de inwoners van Jedwabne zouden nooit zoveel personen bereid zijn gevonden te moorden als ze zich niet door andere gelijkdenkenden en autoriteiten gesteund wisten,’ schrijft in de Gazeta professor psychologie Krystyna Skarzynska. Ze haalt het onderzoek aan van Janusz Grzelak en Bogdan Wojciszke, waaruit blijkt dat de Polen hun nationale leed beschouwen als een soort van speciale bijdrage of investering waarvoor de wereld meer aan hen verschuldigd is dan aan anderen. ‘Wij beschouwen ons als bijzonder, schrijven onszelf morele verdiensten toe en een bijzonder aandeel aan het lot van de wereld. Onderzoek toont aan dat mensen die zo denken bijzonder gemakkelijk het doden van onschuldigen accepteren.’

Bij Jacek Kuron.IV Ik breng verslag uit van de bijeenkomst van de historici. Jacek herinnerde zich hetzelfde als Edelman: het maatschappelijk klimaat om chicanes jegens de Joden goed te keuren. In Lwów heeft hij met eigen ogen gezien hoe jonge mensen stenen gooiden naar het getto en dat niemand zich daar kwaad over maakte, alom hoorde hij hetzelfde liedje, dat ‘Hitler goed werk voor ons doet’.

‘Daar heeft zelfs de Holocaust niets aan veranderd,’ zegt Jacek. En hij vertelt hoe hij in de zomer van 1945 met zijn ouders, grootouders en zijn jongere broer Felek in Kraków woonde. Op een dag, tijdens een wandeling, trok zijn grootvader Felek aan zijn arm en toen zette die het op een brullen. Onmiddellijk verzamelde zich een menigte die de oude heer door elkaar schudde en uitschold. Men meende kennelijk dat hij een Jood was en het jongetje een Pools kind dat tot matses zou worden verwerkt. Alleen omdat Felek blond was en opa een muts droeg. Kort daarop vond er in Kraków een pogrom plaats.

‘De haat,’ gaat Jacek verder, ‘komt hiervandaan: als iemand een schuldgevoel heeft waarvan hij zichzelf niet bewust is. Ergens vanbinnen weet hij dat hier een volk is uitgemoord en dat hij daar beter van is geworden, want hij heeft een huis dat vroeger van Joden is geweest, of op zijn minst een kussen waarop hij slaapt. Hij wil dat niet onderkennen en de haat in hem neemt toe.’

Hij citeert een zin uit een in Gazeta Wyborcza gepubliceerd artikel van Jacek Zakowski, een bekend politiek commentator: ‘Jan Gross spreekt voor zichzelf, en ik spreek voor mezelf. Geen van ons heeft het recht om de ander aan te spreken op zijn nakomelingen noch zijn voorouders.’ ‘Van zich niet verantwoordelijk voelen is,’ zo luidt Jaceks commentaar, ‘zolang de wereld bestaat nooit iets goeds gekomen.’

5 december 2000

Een brief van Kazimierz Laudanski aan Adam Michnik. De oudere broer van Jerzy en Zygmunt, in 1949 veroordeeld tot vijftien en twaalf jaar voor hun aandeel in de moord op de Joden van Jedwabne, stelt zijn versie van de gebeurtenissen voor. De Duitsers zijn daarin de belangrijkste acteurs, terwijl de Joden-communisten ‘samen met de NKVDV een lijst opstelden van gezinnen die naar Siberië moesten worden afgevoerd’.

De vraag dringt zich op: als we aannemen dat de misdaad het werk is van de Duitsers, wat doet het er dan toe dat Joden Polen hebben uitgeleverd aan de NKVD, de geheime dienst van de Sovjet-Unie?

Kazimierz Laudanski protesteert tegen het zwartmaken van zijn broers en prijst tegelijk het patriottisme van de familie: ‘Maarschalk PiłsudskiVI omgaf zich door officieren met de naam Laudanski.’ En verder: ‘Onder de jongere generatie van onze kinderen en kleinkinderen zijn veel leraren, ingenieurs en artsen, zowel in Polen als daarbuiten, en twee van hen hebben de hoogste wetenschappelijke titels.’

Tussen de documenten uit de na de oorlog aangespannen rechtszaak tegen de moordenaars uit Jedwabne trof Jan Gross een brief aan van Zygmunt Laudanski aan de communistische autoriteiten, waarin hij schrijft dat hij een informant was van de NKVD ten tijde van de Sovjetbezetting en dat hij na de oorlog was toegetreden tot de Polska Partia Robotnicza (Poolse Arbeiders Partij). ‘Met name op dit soort schouders,’ zo schreef hij, ‘kan ons arbeiderssysteem rusten.’ Gross reageerde hierop door te wijzen op ‘het onbuigzame conformisme van deze man die probeert te anticiperen op de verwachtingen van alle opeenvolgende regimes van het tijdperk van de vernietigingskampen en zich elke keer weer volledig engageert, eerst als informant van de NKVD, later als moordenaar van de Joden, ten slotte door toe te treden tot de PPR’.

Zijn brief eindigt Laudanski met de woorden: ‘Altijd waren en zijn wij bereid om het land te dienen... pro publico bono.’

Dit wordt waarschijnlijk Michnik te machtig. Het embargo wordt opgeheven. Ik bel naar Laudanski voor een gesprek voor Gazeta Wyborcza.

8 december 2000

Samen met Joasia Szczesna bereid ik een interview voor met Jeremi Przybora voor de Gazeta. We praten over de liedjes van Kabaret Starszych Panów (Cabaret van Oudere Heren), een bijzonder populair televisieprogramma eind jaren vijftig begin jaren zestig, maar mijn gedachten zijn de hele tijd bij Jedwabne. Ik herinner me Przymkniete oko opacznosci (Het toegeknepen oog van de bijzienigheid), waarin Przybora toegaf voor de oorlog lid te zijn geweest van een van de studentencorpora die weliswaar niet meedeed aan de straatgevechten, maar waarvan leden anti-Joodse uitspraken verkondigden. Przybora kreeg op een keer bezoek van zijn vriend Alek Nadelman, een getalenteerd wiskundige die als gevolg van de numerus clausus niet tot de technische hogeschool was toegelaten. Toen hij zijn klep – het teken van het corps – zag, nam hij koel afscheid en vertrok weer. ‘Hij heeft me daarna nooit meer gebeld, noch ik hem,’ schreef Przybora. ‘Ik heb zelfs niet meer gebeld nadat het evacueren van de Joden naar het getto een aanvang had genomen. En als ik vandaag de dag lees over de onder de Polen heersende onverschilligheid ten aanzien van de Vernietiging, dan voel ik de wijsvinger van die beschuldiging op me gericht.’

Hij ontroerde me met deze bekentenis en ik stelde me voor hoe hij dit aan de andere Oudere Heer moet hebben opgebiecht. Ik wist dat Jerzy Wasowski in de oorlog als bijlesleraar Pools ondergedoken had gezeten op het landgoed van de familie van de grootmoeder van mijn vriend Grzegorz Przewłocki. Wasowski kwam uit een geassimileerd gezin en zijn vader, een bekend journalist, was door speurhonden naar anders-zijn voor de oorlog duidelijk gemaakt dat hij in zijn jeugd Wasserzug heette.

Ik vraag aan Przybora of hij zijn ervaring als Pool met een juiste afkomst had vergeleken met de ervaring van Wasowski, wie in de jaren dertig vast meerdere malen op pijnlijke wijze te kennen was gegeven dat hij in Polen een indringer was.

‘Wasowski heeft het met mij hier nooit meer over gehad,’ legt Przybora uit.

9 december 2000

Pisz, zeventig kilometer ten noorden van Jedwabne. Kazimierz Laudanski staat me op te wachten aan het begin van het straatje dat naar zijn huis leidt. Nog voor we hier zijn aangekomen, heeft hij me al ondervraagd over uit welke streek mijn ouders afkomstig zijn en wat de meisjesnaam is van mijn moeder. Mijn moeder had een heel fatsoenlijke meisjesnaam en ook een voornaam waar niets op viel aan te merken. Tenminste, vanaf het moment waarop een op haar verliefde Pool arische papieren voor haar had laten maken, samen met een doopakte, en hij met haar was getrouwd. Op die manier was in 1942 in Lwów Lea Horowicz verdwenen. Ze was zozeer verdwenen dat ik geheel bij toeval als inmiddels volwassene over mijn afkomst hoorde.

Mijn moeder onderhield geen contact met haar familie, bij ons thuis zagen we nooit een oom of een nicht. Ik had het als iets natuurlijks geaccepteerd dat mijn moeder, een onafhankelijk en recalcitrant type, familiebanden en -ontmoetingen beschouwde als een saaie, burgerlijke verplichting waaraan zij niet van plan was zich te onderwerpen. Pas als volwassene leerde ik na mijn studie in ons volkstuintje net buiten Warschau een meneer kennen van rond de vijftig, die mijn moeder aan me voorstelde als de zoon van haar geliefde zuster die in de Sovjet-Unie in 1937 tijdens de Grote Zuivering was vermoord. Ik was met vrienden, begroette hem en we renden naar de waterkant. Enkele jaren later ontmoette ik hem voor de tweede keer. Ik sprak hem aan met de woorden dat hij de enige mij bekende bloedverwant van de kant van mijn moeder was en of hij misschien iets wist over onze gemeenschappelijke familie. ‘Onze grootvader Hirsz Horowicz...’ begon mijn neef Olgierd Wołynski.

Ik belde al mijn vrienden en kennissen uit mijn telefoonboekje, systematisch van A tot Z. ‘Ik ben Jodin,’ verkondigde ik. Kennelijk maakte dit feit, behalve op mij, op niemand speciale indruk. Alleen een kennis van me, een adviseur van Solidarnosc (Solidariteit), suggereerde tijdens een ontmoeting dat ze bij de redactie van Tygodnik Mazowsze, het weekblad van de ondergrondse waar ik mee samenwerkte, het was 1984, niemand meer met zo’n afkomst aannamen. ‘Sowieso zijn jullie in de meerderheid en als ze jullie straks opsluiten, kan dat de zaak schaden,’ zei hij, overigens in goed vertrouwen en in alle bezorgdheid, niet tegen mij gericht. De grootste schok was het besef dat vrijwel al mijn vrienden ‘het wisten’. Al was het maar vanwege het feit dat de moeder van een van hen voor de oorlog op een gerenommeerd gymnasium voor ongehuwde Joodse meisjes van goeden huize in dezelfde klas had gezeten als mijn moeder. ‘Waarom heeft niemand me dit ooit verteld?’ vroeg ik voortdurend. De een was ervan overtuigd dat ik het wist en slechts had besloten om me als een honderd procent Poolse voor te doen (herhaaldelijk heb ik hem gevraagd wat het is om Jood te zijn). Een ander vond dat de beslissing om mijn afkomst bekend te maken bij mijn moeder lag (hij was de voor hem zonneklare opvatting toegedaan dat Jood-zijn iets was om je voor te schamen, iets dat je ‘bekendmaakt’). De derde was van mening dat het beter voor mij zou zijn geweest als ik het niet zou hebben geweten.

Kazimierz Laudanski nodigt me uit bij hem thuis. Een verzorgde villa in het centrum van de stad, op de tafel een elegant servies. Hij heeft een stadsplattegrond uit 1941 voor me klaargelegd, uitgetekend op ruitjespapier. Namen van straten, de kerk en het kerkhof met een donkerblauwe balpen, de synagoge en de schuur met rood.

‘Zij die na de oorlog voor de rechter zijn verschenen, waren gewone mensen die hierbij betrokken zijn geraakt. Misschien dat een van hen naar een Jodencommunist had gespuugd of hem een klap had gegeven. Dat valt niet goed te praten, maar aan de andere kant was dat een normale zaak,’ legt hij uit. Over de misdaad in Jedwabne zegt hij dat het een Duits bevel was. Als ik hem vraag hoeveel Duitsers er waren, krijg ik te horen dat aan elke uitvalsweg een Duitser in uniform stond. Ik vraag hem op de plattegrond die hij zelf voor me heeft uitgetekend aan te geven waar ze stonden. Hij geeft ze aan met vier kruisjes. Vier Duitsers!

‘De Joden in Jedwabne, of ze toen nu zijn verbrand of niet, hun lot was sowieso al bezegeld,’ stelt Kazimierz Laudanski. ‘De Duitsers zouden hen vroeg of laat toch wel hebben afgemaakt. De zaak stelt zo weinig voor en daar worden nu Polen bij betrokken, en wel mijn broers. We hebben de Gestapo vergeven, we hebben de NKVD vergeven, en dan zo’n onbeduidend conflict tussen Joden en Polen en niemand die ons dat kan vergeven?

Mij gaat het niet zozeer om de verdediging van mijn broers,’ gaat Laudanski verder met uitleggen. ‘Ze zijn terecht of onterecht veroordeeld en een tweede keer kunnen ze niet worden veroordeeld. Ik heb met u afgesproken zodat u tegen meneer Michnik kunt zeggen dat hij niet onnodig oude wonden open moet rijten. Van ons een volk van misdadigers maken is ongepast. Het is beneden alle peil Polen zulke dingen te verwijten. En het is niet opportuun om een campagne te voeren die Polen de les moet leren als het Joodse geldwezen het op Polen gemunt heeft.’

Ik maak Kazimierz Laudanski duidelijk dat om een stuk voor de krant te schrijven ik ook met zijn broers zou moeten praten. We spreken af dat ik nog een keer langskom.

10 december 2000

Kazimierz Mocarski heeft een brief geschreven voor publicatie in de Gazeta. Het gepensioneerde hoofd van een school dat is geboren in een dorp op een paar kilometer van Jedwabne, woont nu in een klein dorpje aan de Oostzee. Daar ga ik hem opzoeken.

In zijn brief heeft hij het vooroorlogse Jedwabne beschreven: ‘Het waren moeilijke tijden, elke cent telde. De rijkere Joodse winkels konden zich een lagere prijs veroorloven. De reactie van de Polen was het omverwerpen van kramen en het ingooien van ruiten. Anti-Joods gif, mythen dat de Joden Christus hadden vermoord zorgden ervoor dat een groep mensen razend werd van haat.’

Hij was toen veertien. Hij weet nog goed hoe twee dagen voor de misdaad een groepje Joden hun huis passeerde.

‘Mijn moeder had juist volkorenbrood gebakken en gaf hun twee broden. “Jullie moeten maken dat jullie wegkomen en wel zo ver mogelijk,” waarschuwde ze hen, want het was al bekend dat de dag daarvoor in Radziłów Joden waren verbrand.’ Hij weet van zijn moeder dat een deel van de jongens uit hun dorpje met paard-en-wagen naar Jedwabne was vertrokken in de hoop Joodse winkels en werkplaatsen te kunnen plunderen en vanuit Jedwabne waren sommigen die niet aan de pogrom wilden deelnemen naar hun familie op het platteland gevlucht. Een paar dagen na de verbranding was hij uitgenodigd door een vriendje van hem dat er prat op ging dat zijn familie in een woning was getrokken die daarvoor van Joden was geweest. Hij had gehoord hoe de Joden waren geslagen, opgedreven en het bevel hadden gekregen te bidden.

‘Ik kom nog weleens in Jedwabne,’ vertelt hij verder. ‘Het is een onzalig stadje, achterlijk, zonder infrastructuur. Er is geen werk, de mensen zijn terneergeslagen, voelen zichzelf slachtoffer. Een van de leuzen van de vooroorlogse Nationale PartijVII luidde dat de Joden de oorzaak waren van de armoede. Vandaag zijn er geen Joden meer, maar de armoede is nog steeds dezelfde.’

Ik keer met een omweg, via Jedwabne, terug naar Warschau. Ik wil Leon Dziedzic opzoeken, een boer uit de buurt van Jedwabne die enkele interviews heeft gegeven. Een zeldzaamheid in Jedwabne, de inwoners weigeren gesprekken met journalisten. Uit het verhaal van Dziedzic bleek dat Polen niet alleen de uitvoerders maar ook de initiatiefnemers van de moord waren: ‘Er werd verteld dat de commandant van de politiepost de dag daarop de Polen die de pogrom hadden geleid bestraffend had toegesproken: “Jullie zouden orde op zaken stellen met de Joden, maar jullie kunnen geen orde op zaken stellen.” Hij bedoelde hiermee,’ legde Dziedzic uit, ‘dat ze de stoffelijke resten niet hadden begraven en hij bang was dat er een epidemie zou uitbreken, want het was snikheet en honden liepen al te snuffelen.’

Maar Leon Dziedzic is niet in Polen. Sinds het verschijnen van een reportage over hem, voor welke gelegenheid hij zich bovendien had laten fotograferen, werden elke keer als hij op de fiets naar de winkel kwam zijn banden doorgestoken. Hij was naar Amerika vertrokken, waar sinds jaar en dag zijn vrouw en vier van hun zonen wonen. We treffen Leszek Dziedzic, de vijfde zoon, die op de boerderij is achtergebleven. Deze herfst was hij juist op bezoek in Amerika, terwijl zijn vrouw met de kinderen, de negenjarige Tomek en de vierjarige Piotrek, in Polen was achtergebleven.

‘Ik ben eerder uit Amerika teruggekomen, want ik vreesde voor mijn vrouw en kinderen. Als begroeting hoorde ik: “Hou jij je maar koest, want ze hebben je al in het vizier.” We zijn bang voor de kinderen. We brengen en halen ze nu naar en van school.’

Ik ga op bezoek bij Janina Biedrzycka, de dochter van de eigenaar van de schuur waarin de Joden zijn verbrand. Ik weet al hoe ze eerder ongenode gasten onthaalde. Een filmregisseuse wilde ze eerst niet binnenlaten, maar de keer daarop zei ze: ‘Ik dacht dat u een Jodenvrouw was, maar de pastoor heeft me verteld dat u protestants bent. Onder de Duitsers had je ook fatsoenlijke mensen.’ De journalist van een plaatselijke krant begroette Biedrzycka met de woorden: ‘Hebt u een identiteitsbewijs? De naam is anders niet Pools. Hoe dan ook, mij maakt het niet uit, iedereen luistert naar de Joden, niemand wil de waarheid kennen.’

Tegen mij zegt Biedrzycka: ‘Er zijn in Jedwabne huizen die van Joden zijn geweest, ik woon in dat van mij. Ik heb niets van hen. Ik weet hoe wraakzuchtig Joden zijn.’

Als ze het woord ‘Jood’ uitspreekt, klinkt haar stem nooit minder luid dan wanneer ze zou schreeuwen. Sowieso is haar stem agressief en knarsend. Over de misdaad zegt ze dat die het werk was van de Duitsers.

12 december 2000

Ik maak aantekeningen bij het gesprek met Kazimierz Mocarski. Er komt daar een oom in voor, een hoofdcommissaris van politie, die het opnam voor de minderheid, wijkagenten eropuit stuurde om de nationalen uiteen te drijven toen die aan het plunderen sloegen en Joodse kramen omverwierpen. Zijn oom was aanhanger van Piłsudski en was dat in de overtuiging dat hij daarmee het vaderland verdedigde, en later heeft hem dat zijn leven gered, want toen de Sovjets kwamen hebben de Joden handtekeningen verzameld om te voorkomen dat hij naar Siberië werd verbannen. Ik ben benieuwd of dat toevallig niet dezelfde persoon was over wie Yona Rothchild (omstreeks 1930 gemeenteraadslid in Jedwabne) in het Gedenkboek Jedwabne schrijft: Bielecki, politiechef uit Jedwabne. Hij was zo fatsoenlijk dat er zich tijdens zijn bewind geen antisemitische excessen in de stad voordeden.

Ik bel Mocarski. We stellen vast dat de oom hem deed denken aan Jedwabne, maar dat hij ergens in Wit-Rusland werkzaam was. Mocarski is geen makkelijke gesprekspartner, na een hersenbloeding heeft hij problemen met zijn geheugen, maar als hij begint te praten kun je hem moeilijk onderbreken, want dan verliest hij zich in uitweidingen. Ik voel hoeveel valstrikken ik kan verwachten bij het in werking zetten van het geheugen van mensen over de gebeurtenissen van jaren geleden.

Uit het Gedenkboek Jedwabne blijkt dat de Joden in Jedwabne een goede verstandhouding hadden met de pastoor, aangezien zij hem voor een goede prijs materiaal leverden voor de bouw van de kerk. Rotszyld, die een ijzerhandel had en de enige leverancier in de omgeving was, beschrijft de volgende gebeurtenis: ‘In Radziłów had een pogrom plaats, waar ook Polen de dood hadden gevonden, door kogels van de politie, en er bestond de vrees dat de begrafenisplechtigheid van een van hen (hij zou in Jedwabne worden begraven, want zijn dorp hoorde bij deze parochie) de brandhaard zou vormen voor een volgende pogrom.’ Rotszyld ging bij wijze van interventie naar de pastoor en toen de priester zich eruit wilde liegen met het argument dat niet de kerk verantwoordelijk was voor de orde maar de politie, zou Rotszyld hebben gevraagd: ‘Wilt u soms dat ik met dezelfde staven word vermoord die ik u voor de bouw van uw godshuis heb geleverd?!’ En de priester liet zich overtuigen. Hij wachtte drie dagen met het in de kerk opbaren van de stoffelijke resten en gelastte de begrafenisstoet af. In ruil daarvoor verplichtten de Joden zich zowel tijdens de begrafenis als ook daarna, gedurende het hele Paasfeest, hun huizen niet te verlaten. Op de begrafenis riep de priester met tranen in de ogen op zich te onthouden van pogroms en het vergieten van onschuldig bloed. Een paar weken later wist hij nog een ander onheil te voorkomen. Voor de jaarlijkse kermis kwam een rondtrekkende groep opgeschoten tuig bij hem langs voor de zegen en of zij geen dispensatie konden krijgen om ‘Joden te pesten’. De priester bracht hen naar de herberg, waar hij hen op zijn kosten liet eten zoveel als ze wilden. Hij verbood hun alcohol te schenken en droeg de herbergier op hen na het eten onmiddellijk weg te brengen naar waar ze vandaan kwamen.

15 december 2000

Op bezoek bij mijn neef Olgierd Wołynski, degene van wie ik te weten ben gekomen dat ik Jodin ben. Oles is niet verrast door het boek van Gross. Het vermoorden van Joden door buren – Litouwers, Oekraïners, Polen – maakte onderdeel uit van een mogelijk scenario.

De moeder en vader van Oles waren voor de oorlog activisten van de Communistische Internationale en de eerste jaren van zijn leven bracht Oles door in Moskou. Nadat zijn ouders slachtoffer waren geworden van de Grote Zuivering – ze werden beiden in 1937 gefusilleerd – belandde hij in een kindertehuis, van daar in de Loebjankagevangenis, vervolgens in een werkkamp.

‘In Siberië ben ik geen antisemitisme tegengekomen,’ zegt hij. ‘De eerste keer dat ik antisemitische teksten hoorde was in 1954, nog in de Sovjet-Unie, in Minsk. In een ziekenhuis waarin ik was beland spraken de verpleegsters aan mijn bed over een collegaatje die met een Jood was getrouwd: “Ik zou ervan moeten kotsen als ik met een Jood naar bed moest.” Na de repatriëring naar Polen in 1958 ben ik vanwege mijn tuberculose naar Zakopane gegaan, naar het vakantieverblijf voor agenten van de militie. Daar kwam ik in aanraking met eenzelfde heetgebakerd, hartstochtelijk, fysiologisch antisemitisme. Men kakelde daar de onzin na dat de directeur van het Poolse Radio-orkest, die uit Polen was geëmigreerd, illegaal kostbaarheden had willen meenemen en een schaal van goud had laten smelten, maar omdat die te veel zou hebben geblonken, zou hij er roerei over hebben uitgesmeerd en deze zo smerig in zijn koffer hebben gestopt. De douanebeambte vond de smerige schaal er wat verdacht uitzien. In dit verhaal zat alles: dat de Joden goud hebben, dat ze sluw en dat ze smerig zijn.’

Omdat Oles de gewoonte heeft gesprekken te voeren aan de hand van boeken, haalt hij uit zijn immense bibliotheek Dziennik z lat okupacji (Dagboek van de bezettingsjaren) van Zygmunt Klukowski tevoorschijn. Deze schrijver, arts en maatschappelijk werker in de regio Zamosc, directeur van het ziekenhuis in Szczebrzeszyn, hield tijdens de oorlog dagelijks aantekeningen bij. Hij beschrijft het gedrag van Polen tijdens de liquidatie van de Joden op 22 oktober 1943: ‘Ze hielpen graag, gingen op zoek naar Joden, dreven hen naar het gemeentehuis of naar het politiebureau, sloegen, trapten erop los. Jongens zaten kleine Joodse kinderen achterna die politieagenten voor het oog van iedereen doodschoten. Nog steeds staan me de afzonderlijk geslagen Joden voor ogen, hele groepen die naar de slachtbank werden geleid en de lukraak op boerenkarren gegooide lijken, onder de blauwe plekken, bebloed. Behoorlijk wat inwoners van de stad roofden zonder enige schaamte wat er maar te roven viel.’

16 december 2000

Ben onderweg naar Pisz voor een ontmoeting met alle drie de broers Laudanski. Ik kies voor een wat langere weg, via Łomza om zo – voor de eerste keer overdag – door Jedwabne te gaan. Kilometers open ruimte, hier en daar wat plukjes bomen, het vlakke Mazovische landschap maakt me ervan bewust hoe miniem de hoop moet zijn geweest dat je erin zou kunnen slagen je voor de folteraars te verbergen. Weliswaar is het nu winter, toen was het juli, op het veld stond ongemaaid koren.

Als je het stadje vanaf de kant van Łomza binnenrijdt, zie je de overblijfselen van een Joodse sjtetl. Het klimaat ervan wordt nog het best weergegeven door een steegje aan de Oude Markt, met een smalle doorgang tussen huizen en versleten wegdek. Houten, tot aan de grond ingezakte huisjes, de ramen heel laag, alles piepklein, groot zijn alleen de plassen smeltende sneeuw. Je hoeft aan de deur maar de tegen kwade krachten beschermende mezoeza’s met fragmenten uit het vijfde boek van Mozes op te hangen en je kunt zo een film over de gebeurtenissen van zestig jaar geleden draaien.

Ik loop over het marktplein, vandaag het Johannes Paulus II-plein geheten, waar op die bewuste julidag de Joden bijeen werden gedreven. Met de plattegrond die ik van Kazimierz Laudanski heb gekregen, ga ik naar de plaats van de misdaad. Het is een beschut terrein, een opschrift in steen: ‘Executieplaats van de Joodse bevolking. Gestapo en Duitse politie hebben hier op 10 juli 1941 zestienhonderd mensen levend verbrand.’ Aan de andere kant dicht struikgewas, maar op het kaartje staat aangegeven dat hier de Joodse begraafplaats was. Ik loop wat verder de struiken in en zie dat van onder de sneeuw kapotte matseives steken.

In Pisz zitten de gebroeders Laudanski al op me te wachten. We zitten tegenover elkaar, drinken thee, eten zelfgemaakte kruidkoek. Kazimierz Laudanski en zijn broers zijn in deze streken bekende bijenhouders, hun klanten komen zelfs vanuit Duitsland hierheen voor honing. De broers, goedgebouwd, rustig, zien er goed uit, spreken hun zinnen als een uit het hoofd geleerde les.

Het is al het vierde uur van het gesprek en volgens mij het derde stuk kruidkoek als we bij juli 1941 uitkomen. De jongste van de broers, Jerzy, is de minst spraakzame. Hij glimlacht alleen wat met zijn mondhoek.

‘Ik stond bij de schuur,’ zegt hij ten slotte, ‘maar op zo’n driehonderd meter afstand. Er stonden nog heel wat anderen voor me.’

Ik vraag me af hoeveel van die mensen er bij de schuur zouden hebben gestaan. En hoeveel er zich van hen beperkten tot alleen maar kijken.

Uit de verslagen van Szmul Wasersztejn: ‘Het bevel tot vernietiging van alle Joden gaven de Duitsers, maar het Poolse gajes pakte het op en bracht het op de afschuwelijkste manieren in praktijk. Tijdens de eerste pogroms en slachtpartijen onderscheidde zich in wreedheid het hieronder genoemde uitschot: [...].’ Onder de genoemden staat de naam Jerzy Laudanski.

Dan komt Jerzy Laudanski met een wat langer verhaal en vertelt hij hoe Karol Bardon, een van de beschuldigden in het naoorlogse proces over de moord op de Joden in Jedwabne, zich bij de gevangenisautoriteiten meldde en dat hij wilde bekennen wie toen deel had genomen aan het verbranden van de Joden.

‘Ik weet het van een gevangenisverpleger. Bardon had gedreigd dat hij honderd personen achter de tralies zou stoppen en toen ze hem een stuk papier hadden gegeven en hij een lijst zou opstellen, verloor hij de kracht in zijn handen en zijn spraak en zo is hij in de gevangenis aan zijn einde gekomen. “Het was een wonder,” luidde het commentaar van die verpleger.’

Wil dat zeggen, vraag ik me af, dat Bardon honderd folteraars met naam en achternaam had kunnen noemen? Maar ik stel geen provocerende vragen.

‘Wij hebben niets tegen de Joden, maar stop nu toch eens met het openhalen van wonden,’ waarschuwt Kazimierz Laudanski bij ons afscheid. ‘En wat hebben de Joden na de oorlog bij de UB gedaan? Wat zal ik er nog woorden aan vuil maken, het is schandalig, dus waarom zouden we elkaar verwijten maken?’

Ik luister naar hen en kan me niet aan de indruk onttrekken dat onder hun oogleden zich die scènes van toen opnieuw afspelen. Ik heb in Pisz een hotel gereserveerd, maar besluit die nacht nog naar huis terug te keren. Ik rij over een volkomen lege, ijzige weg terug, zo ver mogelijk bij de Laudanski’s vandaan.

17 december 2000

Gdansk. Jan Skrodzki komt me op het station ophalen en brengt me naar een verzorgde woning in een flat, op rotsachtige grond aan de rand van een bos, waar ik word verwelkomd door een grote harige hond met naam Czacza en een drankje van eigen fabricaat. Hij heeft ‘een oriëntatieschets gemaakt van dat deel van Radziłów waar de misdaad is gepleegd’, waarbij hij op millimeterpapier de afstanden heeft aangegeven. En daarbij heeft hij geschreven: ‘Ouderlijk huis van waaruit ik heb gezien wat er op het marktplein gebeurde, ofwel een groep Joden die naar de schuur werden geleid’, ‘De kruisweg van de Joden’, ‘De schuur waarin de misdaad is gepleegd’.

‘Het waren geen Duitsers die dat hebben gedaan, maar die van ons,’ begint hij.

Ik geef hem de getuigenis van Menachem Finkelsztejn die ik op het ZIH heb gekopieerd. Daarin staan zulke afgrijselijke scènes beschreven dat je je moeilijk kunt voorstellen dat de Poolse herinnering er zo uit heeft kunnen zien. Maar Skrodzki verbaast zich nergens over, integendeel, hij preciseert, vult aan. Ik lees hem voor hoe Polen zich vanaf het begin aansloten bij de actie van de Duitsers om de Joden te martelen. Aan boerenkarren vastgemaakt werden ze tot bij de modderige rivier gejaagd die rond het stadje liep. ‘De Duitsers sloegen erop los, de Polen sloegen erop los. Bij de Joden heerste verdriet en angst, en bij hen, de Duitsers en de Polen, blijdschap.

Het gaat hier om de Matlak, een smal, ondiep stroompje,’ legt hij uit. ‘Langs de Matlak liep een weide, daar brachten de boeren hun ganzen en eenden en tussen het stroompje en de bebouwing aan de ulica (straat) Nadstawna lag turfgrond en liepen in de turf uitgegraven kanalen. Daar werden de Joden heen gejaagd.’

Hij is bereid om onder eigen naam aan de Gazeta over de misdaad te vertellen. We praten negen uur lang, maar ik durf hem niet de zich opdringende vraag te stellen: ‘Waar was uw vader op 7 juli 1941?’

19 december 2000

Pisz. Ik heb in het plaatselijk museum afgesproken met Mieczysław K., de gepensioneerde directeur, in 1941 nog een tiener. Ik kom bij hem via een lijntje dat van de ene persoon naar de andere loopt. Hij zou me wat vertrouwder kunnen maken met het profiel van de Laudanski’s, naar het schijnt zou hij het een en ander over hen kunnen zeggen, hij is zelf afkomstig uit Jedwabne, maar als we elkaar ontmoeten is hij zo zenuwachtig dat ik niet veel uit hem krijg. Erg verbazen doet me dat niet. In het museum zit namelijk – heel toevallig – een kleindochter van een van de Laudanski’s op ons te wachten. Hoe en van wie weet zij van onze ontmoeting? Klaarblijkelijk zit op dit lijntje nog iemand die de Laudanski’s heeft ingelicht. Mieczysław K. legt uit waarom hij niet met me wil praten: ‘Misschien heb ik die angst wel daarvandaan meegenomen, maar ook nu nog hebben mijn collega’s me gewaarschuwd voor een gesprek met u: “Je kunt je daar maar beter niet in mengen.”’

Hij vertelt hoe hij in de zomer van 1941 met jongens de Joodse huizen langsging.

‘Ze waren allemaal al bewoond en leeggeroofd, maar ik was alleen op zoek naar van die blikken plaatjes die aan de deurposten hingen. Ik mocht graag wat erin zat openvouwen, dat stukje huid, van schapen volgens mij, waar in het Hebreeuws iets op geschreven stond. Na de oorlog, toen ze in Pisz een museum hebben opgericht, heb ik die mezoeza’s aan hen afgestaan.’

20 december 2000

In Pisz klop ik onaangekondigd aan bij het huisje waar Mieczysław K. woont. Misschien kom ik deze keer wel wat van hem te weten.

Uiteindelijk, bij het derde kopje thee, begint hij te vertellen: ‘In 1941 was ik twaalf. Sommige moeders hielden die dag hun kinderen binnen, maar ik was er zo eentje die overal zijn neus in stak. Toen de Polen de huizen langsgingen en de Joden naar de markt joegen, hoorde je overal geschreeuw en gehuil, want ze namen ook kinderen en oudere mensen mee. Met stokken werden de Joden in rijen opgesteld, die zich verder helemaal niet verzetten. Het waren er geen zestienhonderd, hoogstens duizend. Ik bevond me bij de schuur. Om mij heen stond geen grote menigte, alleen mannen, zo’n man of vijftig. Met vrienden stond ik wat ter zijde. De angst bestond dat ze ons voor Joodse kinderen zouden houden en in het vuur zouden gooien. Het was een zonnige zomer, een beetje petroleum en een lucifer waren voldoende. Toen ze de schuur in brand hadden gestoken, hield het schreeuwen aan, totdat het dak instortte. Józef Kobrzyniecki gooide kinderen in de brandende schuur. Dat heb ik met eigen ogen gezien. En ik hoorde dat Kobrzyniecki de menigte aanvoerde toen de Joden het beeld van Lenin moesten dragen en dat hij het hardst sloeg en de huizen nog langsging om er op de zolders verstopte Joden met een bajonet af te maken. Er zijn ook andere misdadigers genoemd: Karolak, de Laudanski’s, Zejer. Toen ik eenmaal volwassen was, ben ik daar onmiddellijk vertrokken en sindsdien wil ik niets meer met die plek te maken hebben.’

Hij maakt alleen een voorbehoud: ‘Wilt u alstublieft over mij schrijven zonder mijn naam te vernoemen, de Laudanski’s leven nog, ik doe in Pisz boodschappen, een van hen ben ik eens op straat tegengekomen, de rillingen liepen me over de rug, wat heb ik daaraan.’

21 december 2000

Mieczysław K. vertelde me dat hij in Zanklewo, niet ver van Jedwabne, een oom had, een rijke boer die een Joodse familie uit het naburige Wizna had laten onderduiken, waarvoor na de oorlog zijn boerderij in vlammen is opgegaan. Hij gaf me zijn naam; zijn oom leeft niet meer, maar diens kinderen nog wel, en die waren toen groot genoeg om zich nog een en ander te kunnen herinneren. Ik ga erheen.

Zanklewo is een wat afgelegen dorp, op de weg van Jedwabne naar Wizna. Een verzorgde, welvarende boerderij, een hartelijke boer. Ja, het klopt, zijn ouders hebben een kleermaker uit Wizna, zijn vrouw en twee kinderen onderdak verleend. Zelf was hij toen een jaar of vijftien en hij kan het zich nog goed herinneren.

‘Ze zaten onder de vloer verstopt, naast de kachel. Niemand wist ervan, pas na de oorlog werd het bekend.’

Hij vertelt over de tijd na de oorlog: ‘In 1945 kwamen de partizanen van de Narodowe Siły Zbrojne (NSZ, Nationale Strijdkrachten) en die hebben al onze kleren, koeien, varkens meegenomen, ze hebben alle gebouwen op het erf in brand gestoken. We bleven zonder have en goed achter. Het was de tijd dat als iemand het iets beter had, de bendes het onmiddellijk afnamen, want er werd vast gedacht dat er Joods goud bij ons te halen was. Mijn vader wendde zich tot de Armia Krajowa (Binnenlands Leger), hun mensen gingen naar die van de NSZ, joegen hun de schrik op het lijf door te zeggen dat zij een goede inlichtingendienst hadden en dat ze iedereen zouden neerleggen als ze ons nog ooit iets zouden aandoen. Vanaf dat moment bleef het rustig. Maar arm waren we hoe dan ook. Voor de NSZ bestond dezelfde angst als voor de Rus of voor de Duitser, misschien nog wel meer.’

Die angst bestaat kennelijk nog steeds, want als ik afscheid neem van mijn gesprekspartner, vraagt hij of ik zijn naam niet bekend wil maken.

22 december 2000

Ik besluit het boek te beginnen bij Radziłów, voordat over de hier gepleegde misdaad evenveel te doen zal zijn als over Jedwabne. Hier zal het makkelijker zijn om met mensen te praten.

Ik ga naar Kramarzewo in de buurt van Radziłów. Ik tref er Marianna Ramotowska, meisjesnaam Finkelsztejn, die gered is door Stanisław Ramotowski. Ik kom uit bij een houten, bij een beekje ingevallen hut. Ramotowski geeft al vanaf de drempel te kennen dat hij niet wil praten, maar het lukt me op de een of andere manier toch binnen te geraken.

Binnen is het snerpend koud. Zijn vrouw zit ingepakt in een aantal truien. Ze is klein, nietig, draagt een bril met dikke glazen. Ze is nog minder spraakzaam dan haar man. Ze is hardhorend. Kan niet lopen. Hij zet thee voor me. We beginnen te praten, maar hij trekt zich elk moment weer terug.

‘De Polen hebben de Joden opgejaagd. Zelfs als ik zou hebben geweten wie, dan nog zou ik het voor geen goud zeggen. Ik mag niet praten. Wij willen hier leven.’

Of: ‘Ik ga niet vertellen hoe ik tijdens de oorlog met de pastoor dat huwelijk heb geregeld, toen ik met een Jodin wilde trouwen. Al zou u het met paarden uit me willen trekken, ik ga het u niet vertellen, want dit zijn religieuze zaken.’

‘Niet vertellen, Stasinek, God beware me,’ vraagt zijn echtgenote hem terwijl ze zijn hand vasthoudt.

Ik vertel haar dat ik in het ZIH het verslag heb gelezen van Menachem Finkelsztejn uit Radziłów, ik vraag of dat familie van haar is. Hoewel het dezelfde naam is, beweert Ramotowska dat ze niet weet om wie het gaat. Het klinkt niet erg overtuigend, ik heb eerder het idee dat alles wat haar aan haar Joodse afkomst herinnert haar met ontzetting vervult.

Ramotowski is ook niet scheutig met het geven van antwoorden op mijn vragen, ‘want ik leef hier tussen de mensen en die zouden me weleens kunnen komen halen’. Maar als ik aankondig na Nieuwjaar weer bij hen langs te komen, toont Ramotowski zich zichtbaar tevreden. Hij maakt op mij een vereenzaamde indruk. Als ik hem daar op de man af naar vraag, antwoordt hij dat hij in Wasosz bevriend was met een gezin, zij een Jodin, hij een Pool, dat ze in de oorlog zijn getrouwd, maar dat ze niet meer leven. Hij voegt er terloops aan toe dat de Polen in Wasosz hetzelfde hebben gedaan als in Radziłów en in Jedwabne. Ze hebben ze allemaal vermoord.

28 december 2000

In de bibliotheek lees ik Sprawa Katolicka (Katholieke Zaak), een regionaal bisschoppelijk weekblad uit de jaren dertig. Het thema Joden als grootste bedreiging voor Polen komt hier obsessief terug. Die weerzin en uit het diepst van het hart voortvloeiende blijdschap dat als gevolg van een economische boycot in een bepaald dorp Joden van de honger omkomen zijn hartverscheurend. Ik wist dat de Katholieke Kerk voor de oorlog voor het overgrote deel antisemitisch was, maar weten is iets anders dan in de context van de latere misdaad het lezen van haatdragende teksten.

Noten

I Buren: oorspronkelijke titel Neighbors. The Destruction of the Jewish Community in Jedwabne, Poland. Princeton, 2001. Nederlandse vertaling: Buren, vert. Albert Witteveen en Jorien Hakvoort, Amsterdam: De Bezige Bij, 2002. (noot vert.)

II Szmalcownik: iemand die ten tijde van de Duitse bezetting ondergedoken Joden afperste of hen verklikte bij de bezetter. Woord afgeleid van het Duitse Schmalz (hier: smeer). (noot vert.)

III Hanna Krall (geb. 1935): Holocaustoverlevende, schrijfster van o.a. Zdazyc przed Panem Bogiem (1977; Nederlandse vertaling: God voor zijn, vert. Benjamin Gijzel, Baarn: In den Toren, 1980) over Marek Edelman, de leider van de opstand in het getto van Warschau. (noot vert.)

IV Jacek Kuron (1934-2004): politicus en publicist; een van de belangrijkste Poolse dissidenten, medeoprichter van het Comité ter Verdediging van de Arbeiders (KOR), nauw betrokken bij de onafhankelijke vakbond Solidarnosc en later minister van Arbeid in de eerste niet-communistische regering. (noot vert.)

V Zie lijst met afkortingen.

VI Józef Klemens Piłsudski (1867-1935): maarschalk en ‘vader’ van de in 1918 herkregen Poolse onafhankelijkheid; van 1918 tot 1923 politiek leider van Polen. (noot vert.)

VII Nationale Partij (Stronnictwo Narodowe, SN): een in 1928 opgerichte katholieke, reactionaire, nationalistische en anti-Joodse politieke partij. (noot vert.)

HOOFDSTUK 1

Zuiver Polen van de Joden, Heer

ofwel over de Pools-Joodse verhoudingen in Jedwabne en omstreken in de jaren dertig

Voorstelling van de organisatie Hechaloets (Pionier)-organisatie die voorbereidt op het leven in Palestina. Jedwabne, 1922.

Het is de tiende dag van tisjrie 5699 ofwel volgens de gregoriaanse kalender 5 oktober 1938. Jom Kipoer, Grote Verzoendag, de grootste Joodse feestdag. Die dag gaan alle Joden naar de synagoge. Over het marktplein trekken massa’s mensen. De volgende dag gaat geen enkel Joods kind in Jedwabne of Radziłów naar school, en de Joodse winkeltjes blijven tot aan de schemering gesloten. Katholieke medebewoners zijn niet te zien, die avond klinkt er uitsluitend Jiddisch. In Jedwabne staat de moeder van de burgemeester, mevrouw Gradzka, die niet bepaald dol is op Joden, zoals elk jaar met haar rug tegen de muur van de synagoge aan de ulica Szkolna geleund, want hun liederen ontroeren haar. Ze is komen luisteren naar haar favoriete Kol Nidre, het gebed dat een vorm van vergiffenis is voor vergeten, voorbarige of onder druk afgelegde eden.

Oudere kinderen gaan naar de synagoge en nemen deel aan een vasten die de hele dag duurt, maar de kleintjes, veel huizen hebben zo’n zeven, acht kinderen, worden voor die dag aan Poolse buren uitbesteed. Daar krijgen ze hardgekookte eieren of melk recht van de koe, ze drinken het uit een eigen beker; de buren respecteren dat de Joodse kinderen de spijswetten in acht moeten nemen. Zonder probleem verstaan ze elkaar, Jiddisch is een taal die ze elke dag horen: in de winkel, op straat, bij Joden op het werk. Sommigen spreken het heel vloeiend. In Jedwabne wordt heel goed Jiddisch gesproken door Bronisław Sleszynski, dezelfde die zijn schuur ter beschikking zal stellen om er de Joden in te verbranden.

Het is 3 mei 1939, een grote eucharistische processie ter gelegenheid van de nationale feestdag. In de kerk zingt het koor: ‘Voor Uw altaar leggen wij onze beden neer/ Zuiver Polen van de Joden, Heer.’ De gelovigen verlaten op hun zondags gekleed de mis om deel te nemen aan de door de Kerk met behulp van de plaatselijke activisten van de Stronnictwo Narodowe (Nationale Partij), in de volksmond ‘de Nationale’ genoemd, georganiseerde feestelijkheden. De processie gaat door de straten rond het marktplein, in twee rijen aan weerszijden lopen meisjes in het wit, zij hebben de handen vol bloemen, tussen hen in kleine jongens in superplie met belletjes, achter hen de oudere jeugd die lid is van de Genootschappen van Vrouwelijke en Mannelijke Katholieke Jeugd; aan het einde van de stoet die zo lang is als de straat lopen de volwassenen. Zij worden begeleid door een orkest alsmede een ere-escorte op de fiets. Op het marktplein, op de treden van het kerkportaal, houdt een uit Łomza uitgenodigde activist een redevoering. Hij spreekt over het hedendaagse Polen dat gedomineerd wordt door een vreemd element en over het Polen van morgen, wanneer het volk zich zal bevrijden van de slavernij van het internationale Joodse geldwezen en de ene Pool nog alleen zal kopen bij de andere Pool. Schouder aan schouder staan de gast en meneer pastoor, die ook activist is van de SN. De verzamelde menigte wikkelt spandoeken uit: ‘Boeren en arbeiders in de handel, de Joden naar Palestina en naar Madagaskar’, ‘Elke grosz voor een vreemdeling is een schande voor het volk’, ‘We zuiveren Polen van de Joden’.1 Er weerklinkt geschreeuw en er wordt gezongen:

Ach, lief Polen,

volk dat miljoenen telt,

nog is je land

door Joden gevuld.

Sta op, witte adelaar,

sla de Joden met je klauwen fijn,

opdat ze niet langer

onze heren zullen zijn.2

De Joodse inwoners van het stadje komen die dag niet uit hun huizen en laten hun kinderen niet buiten spelen. De volgende dag zullen ze in hun gesprekken verheugd zeggen dat het nog niet zo erg was: een steeds dronkener bende van de Nationale die tot laat in de avond onder begeleiding van een accordeon patriottische liederen zong en ‘Sla dood die Jood!’ scandeerde heeft slechts een paar ruiten in hun huizen ingegooid.

1

Hoewel de Joodse en christelijke inwoners van Radziłów of Jedwabne in het dagelijkse leven uiterlijk niet zoveel van elkaar verschilden (in deze streken waren de chassidim een zeldzaamheid, de Joden gingen meer ‘stads’ gekleed en de ouderen droegen hoeden), hoewel hun kinderen meestal naar dezelfde school gingen (in Jedwabne was geen aparte Joodse school, in Radziłów wel, alleen tegen betaling en er waren maar weinig gezinnen die zich dat konden veroorloven), hoewel ze vaak naast elkaar in dezelfde gebouwen woonden, hoewel er ook vriendschappelijke verhoudingen bestonden tussen kinderen, buren, compagnons in zaken, leefden ze een afzonderlijk leven, spraken ze andere talen. De Joden, in het bijzonder de jongeren, redden zich heel goed in het Pools, maar de taal die ze thuis spraken was Jiddisch. Het door de Joden in acht nemen van de koosjere keuken sloot wederzijdse eetafspraken uit. Joodse kinderen leerden na school nog vaak Hebreeuws en Joodse geschiedenis en hielpen hun ouders in de werkplaats of in de winkel. Poolse kinderen gingen na de lessen op het veld helpen (zelfs de inwoners van de kleine steden hadden vaak een stukje grond, een koe, varkens), overigens kwam er vaak om die reden na een paar klassen een einde aan het onderwijs.

Het maatschappelijke en culturele leven liep over verschillende sporen. Nog vlak na de Eerste Wereldoorlog waren er een paar gemeenschappelijke activiteiten, picknicks, door de Vrijwillige Brandweer, de Schuttersbond en de Reservistenbond geïnitieerde plechtigheden.

Maar de Joden kregen steeds vaker te maken met een onwillige reactie van de Polen en in de tweede helft van de jaren dertig werden ze zonder meer uit deze organisaties geweerd. Het leven van de katholieken concentreerde zich rond de parochie, de kerkelijke feestdagen en door de SN georganiseerde festiviteiten, wat de Joden vanzelfsprekend uitsloot.

De verhoudingen tussen Joden en Polen verslechterden geleidelijk, tegelijk met een zowel in Europa als in Polen sterker wordende golf van nationalisme en antisemitisme. De Joden noemen als cruciale datum vaak 1935, het jaar van de dood van Józef Piłsudski, het eerste staatshoofd van het onafhankelijke Polen, een uitstekend politicus die de minderheden ter wille was en daarom gehaat werd door de nationalen.

In deze streken bestonden beide bevolkingsgroepen voor negentig procent, zo niet meer, uit arme en zeer arme mensen.3 Mosze Rozenbaum uit Radziłów, die in april 1939 in Australië was beland en in zijn memoires de jaren dertig in herinnering brengt, schreef dat hij ’s nachts van de honger wakker werd en op school tijdens de les niet in staat was zich te concentreren. In de winter ging hij naar buiten en stopte een handvol sneeuw in zijn mond om zo het knagen in zijn maag te misleiden.4

En toch waren de Joden minder arm, zij waren degenen die Polen in dienst namen: vrouwen als hulp in de huishouding, mannen in de werkplaatsen. Vaak was de czulentI op sabbat de meest voedzame maaltijd dat een kind van Poolse buren gedurende de week te eten kreeg, wanneer hij op zaterdagavond zijn Joodse schoolvriendje de schriften bracht. Toen katholieke buren te horen kregen dat de oorzaak van hun armoede de Joden waren, wilden velen van hen dat graag geloven.

Morris Atlas, voorheen Mosze Atłasowicz, die voor de Eerste Wereldoorlog uit Radziłów was vertrokken, vroeg in de tweede helft van de jaren twintig aan de overzijde van de oceaan in een brief aan zijn vader of hij moest terugkomen om hem op zijn oude dag bij te staan. Het antwoord van de vader was kort: ‘Je kunt beter blijven waar je bent. Dit is geen goed land voor Joden.’

2

De verhalen, die je overigens onder zowel katholieken als Joden tegenkomt, over hoe geweldig de verhoudingen voor de oorlog waren zou je bij de eersten kunnen uitleggen als de behoefte aan het uitwissen van een schuldgevoel en bij de anderen als het nostalgisch mooier maken van hun jeugd. Toen in de jaren dertig een golf van antisemitisme over Europa stroomde, beantwoordden de inwoners van Jedwabne en omstreken aan de Europese standaard. Je zou zelfs kunnen zeggen dat ze tot de voorhoede behoorden. De regio Łomza vormde sinds meer dan honderd jaar de bakermat van de Endecja.II De grootste politieke macht in deze streek was het OWP (Obóz Wielkiej Polski – het Kamp van Groot-Polen), dat als belangrijkste motief van zijn activiteiten de strijd tegen de Joden beschouwde en stadjes in dit deel van Polen waar armoede en onderontwikkeldheid om voorrang streden, omvormde tot plaatsen waar het zinderde van maatschappelijke activiteit. Het roepen van ‘Sla dood die Jood!’ stimuleerde de jeugd toe te treden tot de fascistoïde Jongerenbeweging van het OWP.

‘De binnenplaats van de rabbijn grensde aan de binnenplaats van het hoofd van de school en ik was bevriend met zijn dochters,’ vertelde de uit Radziłów afkomstige Halina Zalewska. ‘Van bovenaf, vanaf het dak keken we toe hoe de rabbijn naar het privaat ging, we hielden de deur open en scholden hem uit, zodat hij niet de gelegenheid kreeg zijn behoefte te doen. Het was net een rat, met zijn zwarte ogen, en zijn vrouw kwam dan naar ons toe en riep: “Oj meisje, dat is niet netjes, ik ga naar jouw pappie toe en ga hem alles vertellen.” We pestten de rabbijn graag. Net zoals de Jodin Psachtowa. Die had een winkel en kon niet zo goed zien, de kinderen kwamen bij haar om pitten of zuurtjes te kopen en in plaats van geld gaven ze haar knopen.’

1  Joodse Tarboetschool te Radziłów. Jaren dertig.

2  Jeugd van de Hechaloets-beweging. Jedwabne, 1930.
Iets minder dan vijftien van hen lukte het voor de oorlog naar Palestina te vertrekken.

Noten

I Czulent (spreek uit ‘tsjoelent’): gerecht bestaande uit aardappelen, bonen, vlees en ganzenvet. Voor het begin van sabbat in de sabbatoven gezet, om zodoende op sabbat warm eten te hebben. (noot vert.)

II Endecja, afgeleid van de afkorting ND (Narodowa Demokracja, Nationale Democratie): algemeen aanvaarde benaming voor de politieke beweging met een sterk nationalistische ideologie van medeoprichter en ideoloog Roman Dmowski, actief van eind negentiende eeuw tot 1939. (noot vert.)