Simon Sebag Montefiore

DE ROMANOVS
1613-1918

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Vertaling

Toon Dohmen, Chiel van Soelen, Pieter van der Veen en Gerard van der Wardt

Oorspronkelijke titel The Romanovs. 1613-1918. Weidenfeld & Nicolson, een imprint van The Orion Publishing Group Ltd, Londen

© Simon Sebag Montefiore 2016

© Nederlandse vertaling Toon Dohmen, Chiel van Soelen & Pieter van der Veen en Gerard van der Wardt / Nieuw Amsterdam Uitgevers 2016

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Marianne Tieleman

Redactionele ondersteuning Nienke van der Meulen

Omslagontwerp Bureau Beck

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

De foto op het omslag toont tsaar Nicolaas II en zijn gezin, gefotografeerd ca. 1913/1914 (v.l.n.r. Olga, Maria, Nicolaas, tsarina Alexandra, Anastasia, tsarevitsj Aleksej en Tatjana).

E-BOOK ISBN 978 90 468 2070 4

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2016 met ISBN 978 90 468 2042 1

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 2042 1 (1e druk 2016)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/deromanovs

Voor mijn allerliefste dochter

Lily Bathsheba

* * *

IN MEMORIAM

Stephen Sebag-Montefiore

1926-2014

*

Isabel de Madariaga

1919-2014

INHOUDSOPGAVE

* * *

.

Dankwoord en bronnen

Kaart

Stamboom: Het huis Romanov

Inleiding

Verantwoording

Proloog: Twee jongens in zware tijden

EERSTE BEDRIJF: OPKOMST

      Stamboom: Rurikovitsjen en Romanovs ca. 1500-1700

Scène 1: De bruidsschouwen

Scène 2: De Jonge Monnik

Scène 3: De musketiers

Scène 4: De stomdronken synode

TWEEDE BEDRIJF: ZENIT

      Stamboom: Romanovs ca. 1700-1800

Scène 1: De imperator

Scène 2: De imperatrices

Scène 3: Russische Venus

Scène 4: De gouden eeuw

Scène 5: De samenzwering

Scène 6: Het duel

DERDE BEDRIJF: NEERGANG

      Stamboom: Romanovs ca. 1800-1918

Scène 1: Jupiter

Scène 2: Bevrijder

Scène 3: De Kolos

Scène 4: Landsheer

Scène 5: Rampspoed

Scène 6: Tsaar Michaël II

Scène 7: Leven na de dood

Epiloog: Rode tsaren/Witte tsaren

Verantwoording illustraties

Bibliografie

Noten

Illustraties

DANKWOORD EN BRONNEN

* * *

.

Dit boek is niet bedoeld als een volledige geschiedenis van Rusland en ook niet als een economisch, diplomatiek of militair overzicht. Het wil evenmin een volledige levensbeschrijving van Peter de Grote of Nicolaas II geven of de Revolutie uitgebreid analyseren. Ook is het geen genealogische studie. Deze onderwerpen zijn reeds door andere historici veel beter behandeld. Slechts twee grote historici, een Amerikaan en een Brit, hebben over de hele dynastie geschreven en beiden hebben dat voortreffelijk gedaan. Professor Bruce Lincoln, een expert op het gebied van de Grote Hervormingen en nog veel meer, schreef het magistrale The Romanovs: Autocrats of All the Russias, waarin de hoofdstukken afwisselend gaan over de binnenlandse en buitenlandse politiek. Wijlen professor Lindsey Hughes schreef The Romanovs: Ruling Russia 1613-1917, een meesterlijke wetenschappelijke analyse. Ik kan beide boeken aanbevelen, maar dit is de eerste Romanovgeschiedenis die het persoonlijke en het politieke in één verhaal verenigt, met behulp van archieven en gepubliceerde werken.

Een aantal van de grootste wetenschappers in de wereld hebben dit boek in zijn geheel of voor zover het hun eigen specialiteit betreft gelezen en becommentarieerd: de in de monarchie van de zestiende en zeventiende eeuw gespecialiseerde dr. Sergej Bogatyrov, auteur van The Sovereign and his Counselors over Ivan de Verschrikkelijke, die momenteel werkt aan een geschiedenis van de Ruriken, las en corrigeerde het zeventiende-eeuwse gedeelte, van Michaël tot Peter de Grote. Simon Dixon, hoogleraar Russische geschiedenis aan University College in Londen en auteur van Catherine the Great [in het Nederlands verschenen als Catharina de Grote], controleerde het achttiende-eeuwse gedeelte, van Peter de Grote tot Paul. Professor Dominic Lieven, auteur van Russia against Napoleon [in het Nederlands: Rusland tegen Napoleon] en, meer recentelijk Towards the Flame: Empire, War and the End of Tsarist Russia [in het Nederlands: Oorlog & revolutie; de ondergang van tsaristisch Rusland], becommentarieerde het negentiende- en twintigste-eeuwse gedeelte, van Alexander I tot Nicolaas II. Professor Geoffrey Hosking, auteur van Russia and the Russians en Russia: People and Empire, las en corrigeerde het gehele boek, evenals professor Robert Service, auteur van A History of Modern Russia. Dr. John Casey van mijn oude college Gonville & Caius, Cambridge, heeft mijn manuscript nauwgezet onderworpen aan zijn stilistische en redactionele inzicht. Ik hoop dat het advies van dit uitgelezen gezelschap wetenschappers me heeft geholpen fouten te voorkomen en mochten er nog enkele achtergebleven zijn, dan ben ik daar zelf verantwoordelijk voor.

Ik heb me gebaseerd op veel veronachtzaamd materiaal over de regeerperiodes van alle tsaren, voornamelijk primaire documenten waarvan enkele nog niet gepubliceerd waren maar de meeste in de negentiende eeuw gepubliceerd zijn in historische tijdschriften. Ik heb ook steeds veel secundaire werken gebruikt, waardoor het boek over het geheel genomen een synthese is geworden. De officiële documentatie is enorm uitgebreid, om nog maar niet te spreken van het privémateriaal. Iedere tsaar schreef aan ministers, geliefden en familieleden en voerde tegelijk een buitenlands, binnenlands en cultureel beleid. Dit boek is een studie over de dynastie en gaat over de verwevenheid tussen monarchie, familie, hof en de staat zoals die zich ontwikkelde: een overzicht van de Russische politieke macht van de zeventiende tot de twintigste eeuw. Naast de enorme hoeveelheid officiële correspondentie van elke tsaar hielden tegen het eind van de negentiende eeuw de meeste Romanovs en ook de meeste ministers een dagboek bij, en schreven ze memoires en natuurlijk tal van brieven, en dat terwijl de familie heel groot was.

Memoires moeten met de nodige scepsis worden gelezen, maar brieven en dagboeken zijn van onschatbare waarde. Vooral vijf briefwisselingen zijn van groot belang: die tussen Peter de Grote en zijn maîtresse-tsarina Catharina I, tussen Catharina de Grote en haar partner Potjomkin, tussen Alexander I en zijn zuster Catiche, tussen Alexander II en zijn maîtresse-echtgenote Katja Dolgoroekaja en tussen Nicolaas II en Alexandra. Sommige van deze brieven zijn al beroemd, zoals een aantal van Catharina en Potjomkin en van Nicolaas en Alexandra, maar beide koppels schreven enkele duizenden brieven, variërend van met parfum doordrenkte liefdesbriefjes tot lange politieke discussies. Uiteraard zijn de meeste weinig bekend. De correspondentie tussen Alexander II en Katja Dolgoroekaja omvat rond de drieduizend brieven, waarvan het overgrote deel niet is gepubliceerd. Weinig historici hebben met deze uitzonderlijk rijke bron gewerkt en niemand heeft alle brieven gelezen, deels omdat ze lange tijd in particulier bezit waren en betrekkelijk recent in de Russische archieven terecht zijn gekomen.

Ik volg twintig monarchen en een aantal regenten gedurende meer dan drie eeuwen. Van de twintig tsaren zijn van drie, Peter I, Catharina II en Nicolaas II, de namen welbekend, terwijl Raspoetin geleidelijk van een historische tot een mythische figuur is uitgegroeid. Maar de minder bekende monarchen zijn evengoed fascinerend. Mijn streven is alle tsaren gelijk te behandelen, al is met het uitdijen van de familie ook de documentatie sterk toegenomen, zodat er over de laatste decennia veel meer beschikbaar is.

Vooral om Nicolaas en Alexandra hangt een dichte sluier van bevooroordeeldheid, mythe, martelaarschap en romantiek. Er zijn duizenden boeken geschreven waarin alle aspecten van dit laatste tsarenpaar aan bod komen en ze zijn tot een ware uitgevers- en internetindustrie geworden. De gruwelijke moord op de familie overschaduwt hun leven en overbelicht het tegelijkertijd. Nicolaas en zijn familie zijn nu immers heiligen. Hele generaties biografen en bloggers schilderen Nicolaas af als een liefdevolle huisvader en hem en zijn vrouw als hét voorbeeld van een romantisch paar, maar in deze studie wordt er naar hen en Raspoetin als privépersonen en politieke figuren gekeken, op een frisse, open manier, zonder dat het beeld wordt verstoord door een overdaad aan romantiek, afkeer van de sovjets of liberale minachting.

Bij deze immense onderneming ben ik geholpen door tal van grootmoedige wetenschappers en deskundigen, met kennis en inzicht die de mijne ver te boven gaan. In de loop van mijn ruim vijftien jaar durende research, eerst in verband met Catharina de Grote en Potjomkin en nu met de hele Romanovdynastie, heb ik de meeste Romanovpaleizen en veel van de belangrijkste plekken en rijksarchieven bezocht, van Moskou, Sint-Petersburg, Peterhof en Tsarskoje Selo tot Odessa, Tbilisi, Bordzjomi, Bakoe, Sebastopol, Bachtsjisaraj, Jalta, Livadia, Dnjeprpetrovsk, Nikolajev en Cherson. Ook heb ik archieven geraadpleegd in steden buiten Rusland, zoals Londen, Warschau en Parijs, te veel om alle curatoren, directeuren en gidsen op te noemen. Maar bovendal moet ik bedanken de directeur van het Staatsmuseum de Hermitage, dr. Michail Pjotrovski, de directeur van de Kremlin-Staatsmusea, dr. Jelena Gagarina, en de directeur van het Rijksarchief van de Russische Federatie (GARF), dr. Sergej Mironenko.

Ik wil ook graag bedanken ZKH de Prins van Wales, die mijn werk in Rusland zo enthousiast en genereus heeft gesteund en aangemoedigd en documentatie met mij deelde over de restauratie van Romanovpaleizen, ZKH de hertog van Edinburgh, die zo vriendelijk was zijn familiebetrekkingen met mij te bespreken, ZKH prins Michael van Kent, die zijn ervaringen met de begrafenis van Nicolaas II en familie deelde, prinses Olga Romanoff, kleindochter van grootvorst Aleksandr Michajlovitsj (Sandro) en Ksenia Aleksandrovna, die bereid was mijn vragen over de familie te beantwoorden, prinses Elisabeth van Joegoslavië en haar zoon Nick Balfour, die foto’s en brieven van hun familie deelden, prinses Katja Galitzine, gravin Stefania Calice voor haar onderzoek naar haar familiecollectie brieven en het delen van ongepubliceerde Romanovbrieven, waaronder het relaas van grootvorstin Aleksandra Josifovna over de dood van Nicolaas I, professor Catherine Merridale voor haar advies en aanmoediging, Lars Tharp voor Raspoetins zeekomkommer, Adam Zamojski voor het delen van juweeltjes uit het onderzoek naar Nicolaas I, dr. Mark Donen voor zijn onderzoek in het archief van de Sorbonne naar het verhaal van de graaf van Langeron over de moord op Paul, Ben Judah voor het delen van zijn onderzoek naar Vladimir Poetins bespiegelingen over Nicolaas II, Helen Rappaport, auteur van Four Sisters, die me waarschuwde voor de valkuilen bij onderzoek naar de Romanovs, mijn lieve vriendin Musa Klebnikov, die me het ongepubliceerde manuscript van haar overleden, zeer gemiste man Paul over Stolypin liet lezen, Galina Oleksjoek, die me Russisch leerde toen ik aan Catherine the Great and Potemkin begon, en haar dochter Olesja Nova, die me hielp bij mijn research, evenals de uitstekende jonge historica Lucy Morgan, die onderzoek voor me deed in Engeland. Bovenal ben ik dr. Galina Babkova enorm dankbaar, die hielp bij de research voor al mijn eerdere boeken en die me introduceerde bij de onmisbare Daulet Zjandarjev, een zeer getalenteerde jonge historicus, die mij eveneens heeft geholpen bij mijn enorm uitgebreide research. Dank ook aan de voortreffelijke Peter James voor zijn smetteloze wijze van persklaarmaken. Ook was ik zo fortuinlijk dat ik de steun had van een superagent, Georgina Capel, en haar geweldige collega’s Rachel Conway, Romily Withington en Valeria Huerta, en dat ik in mijn redacteuren Bea Hemming en Holly Harley bij Weidenfeld en Sonny Mehta bij Knopf zulke goede uitgevers had.

Verder wil ik de fantastische Isabel de Madariaga bedanken, die, hoewel ze voordat ze dit boek kon lezen overleed, mij met de charme maar ook de gestrengheid van Catharina de Grote, op wie zij leek, leerde hoe geschiedenis te schrijven en Rusland te analyseren.

Mijn vader, dr. Stephen Sebag-Montefiore, stierf toen ik aan dit boek werkte. Ik mis zijn wijsheid en warmte op elk gebied enorm, en ook zijn vaardigheden als redacteur. Dank ook aan mijn moeder April Sebag-Montefiore voor haar zo waardevolle adviezen, literaire hulp en fantastische gezelschap. Mijn schoonouders Charles en Patty Palmer Tomkinson waren als altijd een ruimhartige steun. Ik ben mijn vrouw Santa zeer dankbaar voor haar sereniteit, vriendelijkheid, schoonheid, liefde en geduld, die na Stalin en Jeruzalem overleefd te hebben nu ook de Romanovs heeft doorstaan. Aan haar heb ik alles te danken: zij is echt mijn tsarina. Mijn inspiratiebronnen zijn natuurlijk mijn lieve kinderen. Dankjewel, Lily en Sasha, voor jullie verrukkelijke charme, ondeugendheid, oneerbiedigheid en genegenheid die mij op de been hebben gehouden. Mijn boeken zijn afwisselend opgedragen aan Santa en de kinderen. Dit boek is voor Lily.

Dit boek bracht me onverwacht in aanraking met mijn familiegeschiedenis: mijn voorvader sir Moses Montefiore heeft de tsaren Nicolaas I en Alexander II nog ontmoet. Ik heb mijn bestaan te danken, als ik het zo mag zeggen, aan twee tragedies uit de Russisch-Joodse geschiedenis. De familie van mijn grootmoeder van moederskant, de Woolfs, vocht in 1863 voor Polen tegen de Romanovs en vluchtte vervolgens naar Engeland. De familie van mijn grootvader van moederskant, de Jaffes, vluchtte uit Rusland weg na de Kisjinjovpogrom van 1904. Ze kochten tickets van Litouwen naar New York, maar werden tot hun verrassing in Ierland van boord gezet. Ze waren bedrogen! Toen ze protesteerden, antwoordden de mensensmokkelaars dat ze beloofd hadden hen in ‘New Cork’, niet New York, af te leveren. Ze vestigden zich in Limerick, waar ze vervolgens uit hun huizen werden verdreven tijdens een pogrom die in 1904 plaatsvond op de Britse eilanden. Toen ik het gedeelte over de Dardanellenveldtocht schreef, moest ik er steeds aan denken dat mijn overgrootvader, majoor Cecil Sebag-Montefiore, daar voor dood werd achtergelaten te midden van een hoop lichamen en nooit echt herstelde van zijn hoofdwond. Zoals ik ook toen ik over de westerse interventie tegen de bolsjewieken in 1918 schreef, er steeds aan moest denken dat zijn zoon, mijn grootvader kolonel Eric Sebag-Montefiore, lid was van de Britse expeditie die Batoemi bezette. Dergelijke familieverbanden komen natuurlijk veelvuldig voor, maar vormen niettemin een verrijking.

Simon Sebag Montefiore

Kaart

Stamboom: Het huis Romanov

INLEIDING

* * *

.

Zwaar drukt de Kroon van Monomach.

Aleksandr Poesjkin, Boris Godoenov

Macht hebben over zichzelf is de hoogste macht.

Seneca, Brieven aan Lucilius

Het was moeilijk om tsaar te zijn. Rusland is geen eenvoudig land om te besturen. Twintig vorsten uit de Romanovdynastie heersten 304 jaar lang, van 1613 tot het tsarenrijk in 1917 ten onder ging als gevolg van de Russische Revolutie. De heerschappij van de Romanovs begon met de troonsbestijging van Ivan de Verschrikkelijke en eindigde ten tijde van Raspoetin. Hoewel de tragische ondergang van de laatste tsaar en zijn gezin voor romantische kroniekschrijvers aanleiding was te denken dat er een vloek op de familie rustte, waren de Romanovs in feite de meest spectaculair succesvolle machthebbers sinds de Mongolen. Na het aantreden van de Romanovs in 1613 groeide het Russische Rijk naar schatting met 142 vierkante kilometer per dag, oftewel 52.000 vierkante kilometer per jaar. Aan het einde van de negentiende eeuw heersten ze over een zesde van het totale aardoppervlak – en nog altijd breidde hun rijk zich uit. Het opbouwen van een rijk zat de Romanovs in het bloed.

In sommige opzichten is dit boek een onderzoek naar persoonlijkheden en het deformerende effect dat de absolute macht op mensen kan hebben. Het is deels het verhaal van een familie, van liefdes, huwelijken, overspel en kinderen, maar het wijkt tegelijk nadrukkelijk van dit soort verhalen af – koninklijke families zijn altijd bijzonder, omdat macht de traditionele familiebanden zowel verrijkt als vergiftigt: de verlokkingen en corrumperende uitwerking van de macht zijn maar al te vaak sterker dan de hechtheid en genegenheid van de bloedband. Dit is een geschiedenis van de monarchen, hun gezinnen en hofhoudingen, maar het is ook een portret van het absolutisme in Rusland – en wat mensen verder ook van Rusland mogen denken, van de Russische cultuur en de Russische ziel, het land is in wezen altijd uitzonderlijk geweest en er is één familie geweest die dat heeft geprobeerd te belichamen. De Romanovs zijn niet alleen de verpersoonlijking geworden van de grootsheid van een vorstelijke dynastie, maar ook van het despotisme; hun geschiedenis is een parabel van de waanzin en arrogantie van de absolute macht. Afgezien van de Romeinse keizers is er geen dynastie die in het collectief bewustzijn zo’n prominente plaats inneemt. Uit beide gevallen zijn universele lessen te trekken over hoe persoonlijke macht werkt, toen en nu. Het is geen toeval dat het woord ‘tsaar’ is afgeleid van Caesar en dat het Russische woord voor ‘keizer’ kortweg het Latijnse ‘imperator’ is.

De Romanovs leefden in een wereld van familiale rivaliteit, imperiale ambitie, verbijsterende glamour, seksuele uitspattingen en regelrecht sadisme; een wereld waarin schimmige vreemdelingen zich plotseling kunnen opwerpen als dood gewaande monarchen, bruiden worden vergiftigd, vaders hun zoons doodmartelen, zonen hun vaders ombrengen, echtgenotes hun echtgenoten vermoorden, een heilige man kan worden vergiftigd en neergeschoten en schijnbaar weer uit de dood opstaan, barbiers en boeren aanspraak maken op de troon; waarin reuzen en freaks worden verzameld, er met dwergen wordt geworpen, afgehakte hoofden worden gekust, tongen worden uitgerukt, ledematen worden afgezet, rectums met staken worden doorboord, kinderen worden afgeslacht; hier lopen door modegrillen bezeten, nymfomane tsarina’s rond, evenals lesbiennes die er ménages à trois op na houden en een tsaar die de meest erotisch getinte correspondentie voerde die ooit van een staatshoofd bewaard is gebleven. Maar dit is ook het rijk dat werd opgebouwd door spijkerharde veroveraars en briljante staatsmannen, die Siberië en de Oekraïne veroverden, Berlijn en Parijs innamen, en dat mensen als Poesjkin, Tolstoj, Tsjaikovski en Dostojevski voortbracht; een beschaving die qua cultuur en schoonheid haar weerga niet kent.

Buiten hun context lijken deze excessen zo overdreven en onwaarschijnlijk dat veel nuchtere historische onderzoekers de waarheid bedeesd afzwakken. Per slot van rekening zijn de legendes waarmee de Romanovs zijn omgeven – die in Hollywoodfilms en televisieseries altijd zo sappig worden opgevoerd – net zo krachtig en hardnekkig als de feiten. Om deze reden moet de verteller van dit verhaal voorzichtig omspringen met melodrama, mythologie en teleologie – het gevaar retrospectief geschiedenis te schrijven – en zelfbewust omgaan met de methodologie. Scepsis is noodzakelijk; een scherp beeld vraagt om voortdurende analyse en bekrachtiging. Maar een van de voordelen van verhalende geschiedenis is dat elk bewind in een context kan worden geplaatst en op die manier een portret schetst van de ontwikkeling van Rusland, de Russische autocratie en de Russische ziel. Deze enorm uitvergrote persoonlijkheden, getekend door de autocratie, reflecteren een verwrongen beeld waarin echter alle elementaire karaktertrekken van de mens te herkennen zijn.

Als we aannemen dat het besturen van Rusland altijd een ontzagwekkende uitdaging is geweest, dan kon de rol van autocraat eigenlijk alleen goed worden vervuld door een genie – en daarvan lopen er in de meeste gezinnen nu eenmaal heel weinig rond. Op falen stond een wisse dood. ‘Het staatsbestel in Rusland komt neer op despotisme getemperd door wurging,’ merkte de Franse schrijfster Madame de Staël fijntjes op. Het was een baan met duidelijke risico’s. Zes van de laatste twaalf tsaren werden vermoord: twee door middel van verstikking, één door middel van dolksteken, één door middel van dynamiet, twee door middel van de kogel. Bij de afsluitende ramp in 1918 werden achttien Romanovs vermoord. Zelden was een drinkbeker zo glanzend en zo giftig. Ik besteed vooral aandacht aan alle opvolgingskwesties: die vormen altijd de beste test voor de stabiliteit van een bepaald bewind. Ironisch genoeg kiezen de Russische presidenten twee eeuwen nadat de Romanovs eindelijk tot wetgeving rond de troonopvolging waren gekomen in feite nog altijd zelf hun opvolger, zoals Peter de Grote dat al deed. En of het nu gaat om een soepele overdracht of een uitzichtloze overgang, deze momenten van buitengewone spanning, wanneer de noodzaak tot handelen maakt dat mensen zich bedienen van alle denkbare slimmigheidjes en alle mogelijke intriges, tonen de fundamentele werking van de macht.

Het hele tsarendom draaide om de projectie van verhevenheid en macht. Maar die moest altijd samengaan met wat Otto von Bismarck, rivaal en bondgenoot van de Romanovs, ‘de kunst van het mogelijke, het haalbare, de kunst van de tweede keus’ heeft genoemd. Voor de Romanovs hing de kunst van het overleven af van het bewaren van het evenwicht tussen verschillende clans, belangen en persoonlijkheden, zowel aan het minuscule hof als in hun reusachtige rijk. De tsaren moesten zich verzekerd weten van de steun van hun leger, de adel en de regering. Als ze die alle drie verspeelden, was het einde van hun bewind waarschijnlijk nabij – en daarmee, zoals in autocratieën doorgaans het geval is, ook het einde van hun leven. Dus de vorsten moesten zich niet alleen bezighouden met het potentieel dodelijke politieke steekspel, maar tegelijk onbegrensd, bijna bovenmenselijk gezag uitstralen. Een tsaar kon wreed zijn, zolang hij maar geloofwaardig wreed was. Heersers worden vaak niet omwille van hun bruutheid vermoord, maar omdat ze hun geloofwaardigheid hebben verspeeld. En tsaren moesten bij hun hovelingen vertrouwen en respect inboezemen en bij de boeren heilig ontzag wekken, want die vormden negentig procent van hun onderdanen en zagen hen als welwillende maar strenge ‘vadertjes’. Van hen werd verwacht dat ze hun volgelingen hard aanpakten en goed zorgden voor hun ‘boerenkinderen’: ‘De tsaar is goed,’ zeiden de boeren, ‘maar de adel is slecht.’

Macht is altijd persoonlijk: elke studie van een hedendaagse, democratisch gekozen westerse leider wijst uit dat die zelfs in een transparant staatsbestel met relatief korte bewindsperiodes een duidelijk persoonlijk stempel op zijn beleid drukt. Zo’n democratische leider vertrouwt vaak minstens evenzeer op een kring van vertrouwelingen als op zijn vakministers. Macht is aan elk hof net zo veranderlijk als iemands persoonlijkheid. Het circuleert als in een hydraulisch systeem van en naar de bron, waarbij de stroom elk moment kan worden verlegd en soms zelfs omgekeerd. In een autocratie is de macht altijd in beweging en net zo onvoorspelbaar als de wisselende stemmingen, contacten en omstandigheden, zowel persoonlijk als politiek, van één persoon en zijn of haar onoverzienbare, woelige rijk. Alle hoven functioneren op een vergelijkbare manier. In de 21e eeuw doen de nieuwe autocratieën in Rusland en China in veel opzichten denken aan die van de tsaren: ze worden geleid door een kleine, ontoegankelijke kliek die zich enorme rijkdommen toe-eigent en functioneert volgens een hiërarchisch patroon van cliëntelisme, en die zich voegt naar de grillen en nukken van de leider. In dit boek wil ik de onzichtbare, geheimzinnige alchemie van de macht in kaart brengen om antwoord te krijgen op de grote vraag van de politiek, die door de sluwe machtspoliticus Lenin bondig werd geformuleerd als: kto kogo – wie krijgt wie eronder?

In een autocratie wordt het persoonlijke uitvergroot, is al het persoonlijke politiek en vertaalt nabijheid tot de vorst zich in macht, als de gouden glans van de kroon die bezit neemt van iedereen die ermee in aanraking komt. Er bestonden verscheidene geijkte manieren om het vertrouwen van de tsaar te winnen. De eerste was te dienen aan het hof, in het leger of de regering, en dan vooral door het behalen van een militaire overwinning. De tweede was door veiligheid te garanderen: elke heerser, en niet alleen in Rusland, heeft immers ordehandhavers nodig. De derde was mystiek: de ziel van de tsaar in contact brengen met het goddelijke. En de vierde en oudste manier was amoureus of seksueel, vooral in het geval van tsarina’s. De tsaren konden hun dienaren van hun kant overladen met geld, lijfeigenen en adellijke titels. Tsaren die de gangbare manier van zakendoen aan het hof negeerden of tegen de wens van hun potentaten, met name hun generaals, te rigoureus ingrepen in het buitenlandbeleid, liepen het risico te worden vermoord – moord was in de autocratie bij gebrek aan een openlijke oppositie een van de weinige manieren waarop de elite zijn protest kenbaar kon maken. (Het volk kon in de steden protesteren door oproer te kraaien en op het platteland konden de boeren in opstand komen, maar voor een tsaar waren de hovelingen in zijn directe omgeving veel dodelijker dan een stel boeren ver weg – en slechts één tsaar, Nicolaas II, werd afgezet als gevolg van een volksopstand.)

Intelligente tsaren begrepen dat er geen onderscheid bestond tussen hun publieke optreden en hun privéleven. Hun privéleven zoals zich dat aan het hof afspeelde was onvermijdelijk een verlengstuk van hun politieke leven: ‘Het is uw lot,’ schreef de Romeinse historicus Cassius Dio over Augustus, ‘te leven alsof u in het theater staat met de hele wereld als uw publiek.’ Maar zelfs op zo’n toneel was de echte besluitvorming altijd omgeven door een waas van geheimzinnigheid en gebaseerd op het persoonlijk vertrouwen van de heerser (zoals dat in het Kremlin vandaag de dag nog altijd het geval is). Het is even onmogelijk Peter de Grote te begrijpen zonder zijn naakte dwergen en met dildo’s zwaaiende nep-pausen, als zonder zijn bestuurlijke hervormingen en buitenlandbeleid in ogenschouw te nemen: hoe excentriek het systeem ook was, het werkte en zorgde ervoor dat talent boven kwam drijven. Ironisch genoeg begonnen twee van de meest kundige ministers, Sjoevalov en Potjomkin, hun loopbaan als minnaar van hun vorst. De Turkse barbier van tsaar Paul, Koetajsov, verwierf net zo veel invloed als een geboren edelman. Daarom moet een historicus die zich met de Romanovs bezighoudt niet alleen oog hebben voor de beleidsbesluiten en de statistieken over de staalproductie, maar ook voor het turbulente liefdesleven van Catharina de Grote en de liederlijke capriolen van Raspoetin. Hoe meer macht ministers verwierven, des te meer lieten de autocraten hen door hun eigen vertrouwelingen in de wielen rijden. Bij getalenteerde heersers gaf dit hun daden iets mysterieus, schrikbarends en ontzagwekkends, maar in het geval van incompetente tsaren gooide dit het openbaar bestuur hopeloos in de war.

Het succes van de autocratie hangt geheel af van de geschiktheid van het individu. ‘Het geheim van de adel,’ schreef Karl Marx, ‘ligt in de zoölogie’: het fokgedrag. In de zeventiende eeuw gebruikten de Romanovs bruidsschouwen (schoonheidswedstrijden) om hun Russische bruiden te kiezen, maar begin negentiende eeuw kozen ze hun vrouwen uit ‘de stoeterij van Europa’, de Duitse vorstendommetjes, zodat ze aansluiting vonden bij de andere Europese vorstenhuizen. Maar het fokken van politici is geen wetenschappelijk gebeuren. Hoeveel families brengen één buitengewone leidersfiguur voort, laat staan – dankzij biologische toevalligheden en listige paleisintriges – twintig generaties monarchen, die allemaal geacht werden als scherpzinnige autocraten op te treden? Maar heel weinig politici die uit vrije wil voor een politieke loopbaan hebben gekozen kunnen de eisen en druk van zo’n hoog ambt aan. En dan belandden tsaren ook nog eens op een veel willekeuriger manier op hun troon. Toch moesten ze tegelijk dictator en opperbevelhebber, hogepriester en ‘vadertje’ zijn, en om al die rollen voldoende te kunnen vervullen moesten ze beschikken over alle kwaliteiten die socioloog Max Weber als volgt heeft opgesomd: de ‘onalledaagse genadegift’, de ‘geldigheid van legale wetgeving’ en het ‘gezag van “wat er altijd was en altijd terugkeert”’, met andere woorden, charisma, legaliteit en traditie. En dan moesten ze ook nog eens daadkrachtig en wijs zijn.

De Romanovs brachten twee politieke genieën voort – de ‘Groten’, Peter en Catharina – en meerdere andere getalenteerde en charismatische leiders. Na de moord op tsaar Paul in 1801 toonden alle monarchen zich plichtsgetrouw en ijverig, en de meesten van hen waren krachtige persoonlijkheden, intelligent en competent, maar de post was voor gewone stervelingen zo afschrikwekkend dat niemand ernaar uitzag om de troon te bestijgen: dat was eerder een last dan een lust. ‘Hoe kan één man nou [Rusland] besturen en alle misstanden rechtzetten?’ vroeg de toekomstige Alexander I zich af. ‘Dat zou niet alleen onmogelijk zijn voor een man van normale begaafdheid als ik, maar zelfs voor een genie...’ Hij fantaseerde hardop dat hij alles misschien maar beter achter zich kon laten om een boerderijtje aan de Rijn te beginnen. Zijn opvolgers keken allemaal met angst en beven naar de troon en probeerden uit alle macht onder de troonopvolging uit te komen; maar als ze tegen wil en dank toch op de troon belandden, moesten ze alles op alles zetten om te overleven.

Peter de Grote begreep dat de autocratie vereiste dat hij onvermoeibaar alert bleef en dreigde. De gevaren van het leiden van dit ongelooflijk grote land en tegelijk zonder duidelijke regels of beperkingen als despoot de teugels stevig in handen houden waren zo groot, dat het in de meeste gevallen te makkelijk was – en is – de Russische heersers van paranoia te beschuldigen: extreme waakzaamheid, ondersteund door plotselinge geweldsuitbarstingen, was en is eigen aan hun positie. Als ze al ergens last van hebben, dan is het de grappige verzuchting van keizer Domitianus (nota bene kort voordat hij werd vermoord) dat ‘het lot van keizers beklagenswaardig was, omdat men pas van hen geloofde dat er een samenzwering was ontdekt wanneer zij zelf daar het slachtoffer van waren geworden’. Maar angst alleen was niet voldoende: zelfs nadat hij miljoenen mensen de dood in had gejaagd klaagde Stalin nog altijd dat niemand hem gehoorzaamde. Autocratie ‘is niet zo eenvoudig als je denkt’, merkte de hoogst intelligente Catharina op: ‘onbegrensde macht’ was een droombeeld.

Hoezeer ze ook aan praktische beperkingen, beperkte inzichten en middelen gebonden waren, de grillige besluiten van individuen gaven Rusland wel degelijk vaak richting, zij het zelden zoals bedoeld. Om de Pruisische veldmaarschalk Helmuth von Moltke te parafraseren: politieke ‘plannen overleven maar zelden het eerste contact met de vijand’. Toevalligheden, spanningen, persoonlijkheden en puur geluk vormen – binnen de mogelijkheden van de keuze tussen ‘wapens en boter’ – het ware politieke landschap. Potjomkin, de beste minister die de Romanovs ooit hebben gehad, hield Catharina de Grote voor: politici moeten nooit alleen reageren op onvoorziene gebeurtenissen, maar altijd proberen ‘de gebeurtenissen naar hun hand te zetten’. Of zoals Bismarck het formuleerde: ‘Het is de taak van de staatsman om goed te luisteren naar Gods voetstappen in de loop van de geschiedenis, en Hem dan bij Zijn jaspanden te grijpen als Hij voorbijkomt.’ De Romanovs probeerden maar al te vaak wanhopig en verbeten tegen de loop van de geschiedenis in te gaan.

De aanhangers van de Russische autocratie geloofden dat alleen een almachtige figuur met door God gegeven gezag de stralende waardigheid kon doen gelden die nodig was om dit multinationale rijk te leiden en te imponeren en de vele belangen van zo’n enorm land te behartigen. Tegelijk diende de vorst de heilige missie van het orthodoxe christendom te belichamen en inhoud te geven aan de bijzondere rol die de Russische natie in de wereldgeschiedenis speelt. Aangezien geen man of vrouw al die eisen alleen kon vervullen, was het van het grootste belang dat de persoon in kwestie goed kon delegeren. De meest tirannieke van alle Romanovs, Peter de Grote, beschikte over een bijzonder talent om in heel Europa precies de juiste mensen te vinden en benoemen. En het is geen toeval dat Catharina de Grote zowel de meest briljante minister (Potjomkin) als bevelhebber (Soevorov) aanstelde die de Romanovs ooit zouden dienen. Stalin, die zelf ook een vaardige hand had bij het uitkiezen van zijn ondergeschikten, vond dat zelfs Catharina’s grootste talent. De tsaren zochten ministers met aanleg om te heersen en moesten tegelijk zelf de touwtjes in handen zien te houden: een Romanov zou nooit een krachtige Richelieu of Bismarck naast zich dulden. De autocraten dienden boven de politiek te staan – en tegelijk zelf geslepen politici te zijn. Als ze de macht op verstandige wijze delegeerden en in grote lijnen naar goedbedoelde adviezen luisterden, dan kon zelfs een niet bovenmatig getalenteerde heerser veel bereiken, hoewel de moderne autocraat zich voor net zo veel complexe kwesties gesteld zag als de democratische politici van tegenwoordig.

Het contract van de tsaar met het volk was eigen aan het primitieve Rusland van boeren en edelen, maar doet in sommige opzichten ook denken aan dat van de 21e eeuw: roem en aanzien in het buitenland en veiligheid in het binnenland in ruil voor het bewind van één persoon en zijn hof en hun vrijwel onbegrensde zelfverrijking. Het contract besloeg vier terreinen: het geloof, het rijk, de natie en het leger. In de twintigste eeuw beschouwde de laatste tsaar zichzelf als de vaderlijke hoeder van een land dat zijn persoonlijk bezit was – en dat met de goddelijke zegen. Die gedachte was in de loop van de tijd ontstaan: in de zeventiende eeuw konden de patriarchen (hoge geestelijken van de Orthodoxe Kerk) het oppergezag van de tsaar nog ter discussie stellen. Nadat Peter de Grote het patriarchaat had afgeschaft, kon de dynastie zich bijna opwerpen als een theocratie. De autocratie werd tijdens de kroning geheiligd door middel van de zalving van de tsaar als een bovenmenselijk bemiddelaar tussen God en de mens. Alleen in Rusland werd de staat, die feitelijk bestond uit onbeduidende functionarissen, zo ongeveer heilig verklaard. Maar ook dat was in de loop van de tijd zo gegroeid. Hoewel er vaak wordt gewezen op de erfenis van de Byzantijnse keizers en de Mongoolse khans, had de titel van tsaar in de zestiende eeuw nog niets bijzonders. De tsaren ontleenden hun charisma toen in hoofdzaak nog aan de middeleeuwse koninklijke christologie, net zoals de andere Europese vorsten. Maar anders dan de rest van Europa ontwikkelde Rusland geen onafhankelijke volksvergaderingen en burgerlijke instellingen, zodat de Middeleeuwen er in zekere zin langer voortduurden – tot in de twintigste eeuw aan toe, toen het land zelfs in vergelijking met het hof van de Duitse keizers vreemd en ouderwets aandeed. Deze mystieke missie, die het bewind van de Romanovs tot 1917 aan toe moest rechtvaardigen, verklaart voor een groot deel waar de laatste tsaar Nicolaas en zijn vrouw Alexandra hun onbuigzame overtuigingen vandaan hadden.

De autocratie werd gelegitimeerd door haar gestaag groeiende, multireligieuze, multi-etnische rijk, toch beschouwden de latere tsaren zichzelf eerst en vooral als leider van de Russische natie en pas in de tweede plaats als die van de gehele Slavische gemeenschap. Hoe meer zij het Russisch nationalisme omhelsden, hoe meer ze hun enorm omvangrijke niet-Russische bevolkingsgroepen uitsloten en vaak ook vervolgden, denk aan de Polen, Georgiërs, Finnen, en al helemaal aan de Joden. Of zoals de rebbe in Fiddler on the Roof (Anatevka) grapte: ‘God zegene de tsaar en moge Hij hem... ver bij ons uit de buurt houden.’ Deze tegenstelling tussen het rijk en de natie was de bron van veel moeilijkheden. Het hof van de Romanovs was een mengeling van een particulier landgoed, een orthodoxe kruisvaardersorde en een legerhoofdkwartier: kwaliteiten die elk op een heel andere manier een deel van de zendingsdrang en agressie kunnen verklaren van de opeenvolgende Romanovregimes, de Sovjet-Unie en de tegenwoordige Russische Federatie.

Al in de tijd voor de industriële revolutie stond de agenda van de tsaar vol religieuze plechtigheden en militaire parades, om nog maar te zwijgen van factionele strijdpunten en familieruzies, waardoor er maar heel weinig tijd overschoot om eens dieper na te denken over hoe complexe vraagstukken konden worden opgelost. Zelfs voor een geboren politicus zou het in de beperkte ambtstermijn van vijf jaar al een slopende klus zijn geweest, om nog maar te zwijgen van een bewind dat levenslang duurde – en veel tsaren heersten wel 25 jaar aan een stuk of langer. Gegeven het feit dat de meeste leiders in onze democratieën binnen tien jaar op hun post de waanzin al nabij zijn, hoeft het nauwelijks verbazing te wekken dat tsaren die decennialang heersten vroeg of laat uitgeput en verward raakten. De mogelijkheid van de tsaar om de juiste beslissingen te nemen werd daarnaast ingeperkt door de informatie die hij kreeg van zijn entourage: alle monarchen beweerden dat ze omgeven waren door leugenaars. Hoe langer ze op de troon zaten, hoe meer ze geloofden wat ze wilden geloven. ‘Kijk uit dat je niet verkeizert en verpurpert,’ waarschuwde Marcus Aurelius; alleen was dat makkelijker gezegd dan gedaan. Met het verstrijken van de eeuwen werden de eisen alleen maar zwaarder. Het was moeilijker aan het hoofd te staan van een rijk met treinen, telefoons en zware slagschepen dan met paarden, kanonnen en donderbussen. Hoewel dit een studie naar persoonlijke macht is, ontneemt te veel aandacht voor het persoonlijke het zicht op de werking van het grotere historische tij, van de kracht van ideeën en het schokeffect van staal, dynamiet en stoom. De technische vooruitgang maakte de uitdagingen voor de middeleeuwse autocratie alleen maar groter.

Wanneer je leest over de chaotische handelswijze en wispelturige decadentie van de zwakke tsaren van eind zeventiende eeuw en de hedonistische tsarina’s van de achttiende eeuw, vraag je je als historicus (en als lezer van dit boek) onwillekeurig af: hoe kon Rusland zo succesvol zijn wanneer het zo slecht en door zulke groteske figuren leek te worden bestuurd? Maar zelfs wanneer er een kind of een gek op de troon belandde, bleef de autocratie nog altijd functioneren. ‘God zit in de hemel en de tsaar zit ver weg,’ zeiden de boeren, die in hun afgelegen dorpen maar weinig wisten van wat er in Sint-Petersburg allemaal gebeurde. Dat kon hun ook niet schelen, zolang het centrum het maar hield. En het centrum hield het doordat de Romanovdynastie altijd boven en voor het politieke stelsel van familiebanden en persoonlijke connecties stond, dat feitelijk – hoewel soms getekend door grote onderlinge strijd – de grote steunpilaar was voor de troon bij het besturen van het rijk. Het stelsel was flexibel. Wanneer een tsaar trouwde voegde de familie van de bruid zich bij de machtselite. Daarnaast benoemden tsaren protegés, succesvolle generaals en bekwame vreemdelingen, met name Tataarse prinsen, Baltische Duitsers en Schotse jakobieten, die vers bloed inbrachten in dit geheiligde netwerk en Rusland de sociale basis verschaften om uit te groeien tot zo’n succesvolle voor-moderne mogendheid.

Er bestond een hecht bondgenootschap tussen de Romanovs en de adel, die de steun van de troon nodig had om zijn lijfeigenen en landgoederen onder controle te houden. De lijfeigenschap was de basis van dit verbond. Het ideaal van de autocratie was in feite een overeenkomst waarbij de Romanovs de absolute macht opeisten en imperiale glorie leverden terwijl de adel ongehinderd zijn landgoederen kon bestieren. De kroon was grootste grootgrondbezitter van allemaal, zodat de monarchie nooit de speelbal van de adel werd, zoals in Engeland en Frankrijk gebeurde. De telgen van de onderling verbonden adellijke families dienden in het openbaar bestuur, de rechtspraak en bovenal in het klassieke dynastiek-aristocratische leger, dat zich maar zelden tegen de tsaar keerde en in plaats daarvan fungeerde als een doeltreffend instrument voor de uitbreiding van en de samenhang binnen het rijk. Adel en boeren wisten zich verbonden door de krachtige ideologie van tsaar, God en natie. Aangezien de Romanovs tijdens een vreselijke burgeroorlog, de Tijd der Troebelen (1603-1613), aan de macht waren gekomen, stond het bewind al meteen vanaf het begin op een stevig militair fundament. De aanhoudende oorlogen tegen de Polen, Zweden, Ottomanen, Britten, Fransen en Duitsers betekenden dat de autocratie zich ontwikkelde als commandocentrum, haar adel mobiliseerde en voortdurend westerse technologie aantrok. De kroon en adel buitten de lijfeigenen uit. Die moesten belasting betalen, graan leveren en als soldaat in het leger dienen, en waren veel goedkoper op de been te brengen dan in de rest van Europa. Het succes waarmee de Romanovs hun land bijeen wisten te houden en de diepgewortelde angst voor verdere onrust maakten dat de dynastie altijd kon rekenen op de steun van de adel en dat de veiligheid van de monarchie – met de jaren 1730, 1825 en 1916-1917 als zeldzame uitzonderingen – min of meer was gegarandeerd, ook al werd er incidenteel wel eens een tsaar uit de weg geruimd. Het grootste deel van de tijd konden de Romanovs en hun volgelingen tot wederzijds voordeel samenwerken aan de geheiligde, prestigieuze en winstgevende onderneming van het afslaan van buitenlandse agressie en opbouwen van een eigen rijk. Daarom gaat dit boek ook niet alleen over de Romanovs, maar tevens over andere families, zoals de Golitsyns, de Tolstojs en de Orlovs.

De spil van het bondgenootschap was het hof, de verzamelplaats van trofeeën, een exclusieve club met veel glamour en allure, waar zogenaamde lichtgewichten als de tsarina’s Anna en Elisabeth buitengewoon behendig bleken in het fijntjes afstemmen van de verhoudingen met hun snoevende magnaten. Dit verbond bloeide tot de Krimoorlog in de jaren vijftig van de negentiende eeuw, toen het oude regime op de een of andere manier moest worden omgetoverd tot een levensvatbare moderne staat. De buitenlandse strijd dwong het rijk van de Romanovs deel te nemen aan een afmattend geopolitiek steekspel met Groot-Brittannië, Duitsland, Japan en Amerika, wier rijkdom en technologisch peil dat van Rusland vergaand overtroffen. Het Russische potentieel kon alleen worden waargemaakt door het bezit van landbouwgrond te hervormen, hals over kop te industrialiseren met behulp van westerse kredieten, bredere lagen van de bevolking bij de politiek te betrekken en de corrupte, repressieve autocratie te ontmantelen, iets waarmee de laatste twee Romanovs, Alexander III en Nicolaas II, zich vanuit ideologisch oogpunt allerminst konden verenigen. Ze stonden voor een raadsel: hoe konden ze in een onderontwikkelde samenleving de grenzen van hun uitgestrekte land veiligstellen en tegelijk genoeg imperiale macht tentoonspreiden? Als ze in het buitenland geen stand konden houden, verloren ze hun geloofwaardigheid in eigen land. Hoe meer steken ze in eigen land lieten vallen, hoe minder krachtig ze hun imperium in het buitenland konden doen gelden. Als ze bluften en dat kwam aan het licht, dan moesten ze ofwel vernederd de aftocht blazen, ofwel doorvechten en een revolutionaire ramp riskeren.

Zelfs Peter en Catharina zouden de gevaren van revolutie en wereldoorlog, waar Nicolaas II zich begin twintigste eeuw voor gesteld zag, waarschijnlijk niet hebben kunnen afwenden. Maar het was een ongelukkig toeval dat de Romanov die met de zwaarste crises werd geconfronteerd de minst capabele en meest kleingeestige van alle tsaren was, en de meest onfortuinlijke. Nicolaas kon mensen niet goed inschatten en evenmin goed delegeren. Terwijl hijzelf de rol van autocraat niet goed aankon, gebruikte hij zijn macht om zich ervan te verzekeren dat niemand anders die rol op zich kon nemen.

Uitgerekend het succes van de oude gebruiken tot medio negentiende eeuw maakte het des te moeilijker die te veranderen. Net zoals de radicale en moordzuchtige cultuur van de Sovjet-Unie zich alleen aan de hand van de marxistisch-leninistisch-stalinistische ideologie laat begrijpen, zo laten de vaak bizarre, onbezonnen en tot mislukken gedoemde handelingen van de Romanovs zich alleen begrijpen aan de hand van de ideologie van de heilige autocratie. De autocratie deformeerde uiteindelijk de monarchie, die verwerd tot een doel op zich, een fetisj die een hinderpaal vormde bij het besturen van een moderne staat: de onmogelijke opgave op dit punt was hoe kundige politici aan te trekken en de betrokkenheid bij het bewind te vergroten zonder de wankelende steunpilaren van Kerk en adel – wat Trotski als de wereld van ‘iconen en kakkerlakken’ betitelde – verder te ondergraven.

Per slot van rekening laten het tijdperk van de grote dictators in de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw en de nieuwe autocratieën van de vroege 21e eeuw zien dat de moderne tijd en autoritaire systemen geenszins onverenigbaar met elkaar zijn – zelfs niet in de huidige wereld met zijn internet en continue nieuwsstroom. Het was de specifieke aard van de tsaristische monarchie en de Russische samenleving die het systeem onwerkbaar maakte. De oplossingen waren niet zo eenvoudig als ze nu met – door zelfvoldane westerse superioriteit vergrote – wijsheid achteraf lijken. De hervormer Alexander II leerde de les die Marcus Aurelius heersers al had voorgehouden: ‘Het is het lot van een vorst om goed te doen, maar een slechte naam te krijgen.’ Westerse historici verwijten de laatste twee tsaren dat ze geen aanzet tot democratisering hebben gegeven. Dat had echter heel goed averechts kunnen uitpakken: zo’n ingrijpende operatie was de patiënt mogelijk al veel eerder fataal geworden.

Het lot van de laatste Romanovs was ongelooflijk wreed en wordt vaak als onvermijdelijk voorgesteld, maar we moeten wel bedenken dat de monarchie zo krachtig was dat Nicolaas II maar liefst 22 jaar op de troon kon blijven zitten – waarvan de eerste tien jaar zelfs met enig succes – en dat ze oorlogen, nederlagen, revolutionaire woelingen en drie jaar wereldoorlog wist te doorstaan. De Februarirevolutie van 1917 richtte de monarchie te gronde, maar de tsaar en zijn gezin waren pas echt ten dode opgeschreven toen ze in oktober dat jaar, zeven maanden na de troonsafstand, in handen van de bolsjewieken vielen. En zelfs toen overwoog Lenin nog verschillende scenario’s voordat hij besloot tot die gruwelijke misdaad: het afslachten van ouders en onschuldige kinderen. Niets in de geschiedenis is onvermijdelijk.

Dit bloedbad markeert het einde van de dynastie en van onze vertelling, maar vormt niet het einde van het verhaal. Het hedendaagse Rusland wordt nog altijd achtervolgd door de echo van zijn verleden. Zelfs de botten van de laatste Romanovs zijn nog altijd onderwerp van felle politieke en religieuze controverses en hun imperiale belangen – van Oekraïne tot de Baltische landen, de Kaukasus tot de Krim, Syrië en Jeruzalem tot het Verre Oosten – definiëren Rusland en de wereld tot op de dag van vandaag. Bespat met bloed, bekleed met goud, getooid met diamanten leidden de Romanovs een avontuurlijk, wellustig maar ook tragisch bestaan. Hun opkomst en ondergang zijn nog altijd even fascinerend als relevant, een even dramatische als tot nadenken stemmende kroniek van vaders en zonen, megalomanen, monsters en heiligen.

VERANTWOORDING

* * *

.

Voor alle Russische datums gebruik ik de oude Juliaanse kalender, die in de zeventiende eeuw tien dagen achterliep op de nieuwe, in het Westen gebruikte Gregoriaanse kalender. In de achttiende eeuw was het verschil opgelopen tot elf, in de negentiende eeuw tot twaalf en in de twintigste eeuw tot dertien dagen. Voor een klein aantal zeer bekende datums gebruik ik beide kalenders.

Wat de titels betreft noem ik de heerser respectievelijk tsaar, autocraat, soeverein of grootvorst, totdat Peter de Grote de titel imperator aanneemt. Daarna gebruik ik deze titels afwisselend voor dezelfde heerser, hoewel het gebruik van het Russische woord ‘tsaar’ in plaats van het Europees-Romeinse ‘imperator’steeds meer een slavofiele ondertoon kreeg.

De zoon van een tsaar was een tsarevitsj (‘zoon van de tsaar’), een dochter was een tsarevna. Later werden alle kinderen (en kleinkinderen) van tsaren grootvorst (veliki knjaz) of grootvorstin. De kroonprins werd naslednik (troonopvolger) genoemd, maar ook gewoon grootvorst en tsarevitsj. In 1762 besloot Catharina de Grote alleen nog de troonopvolger, in dit geval haar zoon Paul, de titel tsarevitsj te geven.

Om lange uitweidingen over de verandering in de betekenis van de termen slavofiel en pan-Slavisch te vermijden, gebruik ik ‘slavofiel’ als algemene term voor degenen die de Slavische identiteit van Rusland als richtsnoer wilden gebruiken in het binnenlands en buitenlands beleid.

Ik noem de Ottomaanse hoofdstad niet Istanbul maar Constantinopel, omdat dit destijds de gangbare naam was, ook onder de Ottomaanse diplomaten. Ik gebruik ook de Russische naam Tsargrad.

Russen krijgen gewoonlijk een voornaam plus de naam van hun vader als familienaam. Grootvorst Konstantin Konstantinovitsj is dus Konstantin de zoon van Konstantin. De Romanovnamen werden vaak herhaald, zodat de betreffende personen steeds moeilijker uit elkaar te houden waren, zelfs Nicolaas II klaagde dat er ‘te veel Konstantins en Nikolajs’ waren en er waren ook tal van Michails en Aleksejs. Ik heb het voor de lezer gemakkelijker proberen te maken door ook bijnamen of andere spellingen te gebruiken en voorafgaand aan elk hoofdstuk de namen van de belangrijkste personen te vermelden met hun eventuele bijnamen.I

Noot

I Bij de transcriptie van Russische namen en termen naar het Nederlands is gebruikgemaakt van het systeem zoals dat wordt gehanteerd door de Nederlandse online bibliotheekcatalogi, waaronder die van de Nederlandse universiteiten. Een uitzondering is gemaakt voor in Nederland ingeburgerde namen. Behalve geografische namen als Moskou en de Krim vallen daar ook de meeste namen van de tsaren, tsarina’s en troonopvolgers onder. Dus wordt het Peter in plaats van de letterlijke transcriptie Pjotr, Catharina in plaats van Jekaterina, Paul in plaats van Pavel, Nicolaas in plaats van Nikolaj, Alexander in plaats van Aleksandr enz. Dat er her en der wat taalkundige inconsistenties voorkomen, is helaas onvermijdelijk.

PROLOOG

* * *

TWEE JONGENS IN ZWARE TIJDEN

Het verhaal van de dynastie begint en eindigt met twee fragiele, onschuldige en ziekelijke tieners. Beide jongens waren de erfgenaam van een politieke familie en als zodanig voorbestemd als autocraat over Rusland te heersen, beiden groeiden op in tijden van revolutie, oorlog en bloedvergieten. Beiden waren door anderen aangewezen voor een heilige maar afschrikwekkende rol die ze met geen mogelijkheid konden vervullen. Op tijdstippen die 305 jaar uit elkaar lagen speelden beiden een noodlottige rol in ongelooflijke en verschrikkelijke scenario’s die zich ver weg van Moskou voltrokken in bouwwerken die de naam Ipatjev droegen.

Om half twee in de nacht van 16 op 17 juli 1918 werd de dertienjarige Aleksej, hemofiliepatiënt en zoon van de voormalige tsaar Nicolaas II, in het Ipatjevhuis in Jekaterinburg, in de oostelijke Oeral op 1400 kilometer ten oosten van Moskou, samen met zijn ouders, vier zussen, drie bedienden en drie honden gewekt met de mededeling dat het gezin zich meteen moest klaarmaken om naar een veiliger plaats te vertrekken.

In de nacht van 12 op 13 maart 1613 werd de zestienjarige Michaël Romanov, die zwakke benen en een zenuwtrek bij zijn oog had, en als enige van de vijf zonen van zijn ouders nog in leven was, in het Ipatjevklooster in de half verwoeste stad Kostroma aan de Wolga, op driehonderd kilometer ten noordoosten van Moskou, samen met zijn moeder gewekt met de mededeling dat er een delegatie was gearriveerd. Hij moest zich meteen klaarmaken om met de delegatieleden terug naar de hoofdstad te reizen.

Beide jongens schrokken toen ze doorkregen wat voor uitzonderlijke gebeurtenis hun wachtte. Hun eigen ouders hadden voor hen de hoofdprijs van de kroon in de wacht willen slepen – en tegelijk de hoop gekoesterd hen voor de gevaren daarvan te kunnen behoeden. Maar ze konden niet worden beschermd omdat hun familie zich in voor- en tegenspoed had gestort in het harde spel om de erfelijke macht in Rusland, en hun zwakke schouders waren uitverkoren om de vreselijke last van de heerschappij te dragen. Maar afgezien van de parallellen tussen deze cruciale momenten in het leven van Aleksej en Michaël wachtte hun, zoals we zullen zien, een heel verschillend lot. Een van hen markeerde het begin en de ander het eind.

Aleksej kleedde zich als gevangene van de bolsjewieken samen met zijn ouders en zussen aan. Rusland was totaal ontredderd als gevolg van een felle burgeroorlog en invallen door buitenlandse mogendheden. In de voering van hun kleding hadden ze enkele beroemde familiejuwelen genaaid in een poging die achter de hand te houden voor een toekomstige ontsnapping naar een veiliger oord. De jongen en zijn vader, de voormalige tsaar Nicolaas II, trokken eenvoudige legerhemden en kniebroeken aan en zetten een pet op. De voormalige tsarina Alexandra en haar tienerdochters droegen allemaal een witte blouse en zwarte rok, geen jas of hoed. Er werd hun gezegd zo weinig mogelijk spullen mee te nemen, maar natuurlijk probeerden ze toch wat kussens, handtasjes en een enkel aandenken mee te pakken, omdat ze niet wisten waar ze heen gingen en of ze ooit nog zouden terugkeren. De ouders beseften dat ze deze traumatische situatie waarschijnlijk zelf niet zouden overleven, maar achtten het zelfs in deze harde tijden ondenkbaar dat hun onschuldige kinderen iets zou worden aangedaan. Vooralsnog waren Aleksej en zijn familieleden echter nog zo slaperig en uitgeput door de aanhoudende wanhoop en onzekerheid, dat ze niet vermoedden wat hun te wachten stond.

Michaël Romanov en zijn moeder, Marfa de Non, waren kort daarvoor gevangengezet, maar nu leek het eerder alsof ze op de vlucht waren. Ze hielden zich schuil in een klooster in een land dat geteisterd werd door burgeroorlog en invallen door buitenlandse mogendheden, zoals dat in het Rusland van 1918 ook het geval was. Ook zij verkeerden voortdurend in levensgevaar. Hun angst was ook bepaald niet ongegrond, omdat de jongen door doodseskaders werd opgejaagd.

Marfa de Non, de moeder van de jongen, was op dat moment midden in de vijftig en ze had zwaar geleden onder alle omwentelingen tijdens de Tijd der Troebelen, waarin haar familie van bovenaan de sociale ladder helemaal naar beneden was getuimeld, compleet met gevangenisstraffen en doden, en daarna haar oude positie weer had verworven: de vader van de jongen, Filaret, zat nog altijd in Poolse gevangenschap; verscheidene ooms waren vermoord. Michaël kon nauwelijks lezen en schrijven, was chronisch ziek en bepaald geen imposante persoonlijkheid. Waarschijnlijk probeerde hij samen met zijn moeder alleen in leven te blijven tot zijn vader zou terugkeren. Maar zou die ooit nog terugkeren?

Moeder en zoon werden heen en weer geslingerd tussen hoop en vrees. Ze zeiden de delegatie van edellieden uit Moskou dat die de jongen de volgende ochtend voor het Ipatjev kon ontmoeten, en hadden geen idee wat de volgende dag zou brengen.

De bewakers van het Ipatjevhuis in Jekaterinburg keken toe hoe de Romanovs boven aan de trap verschenen en een kruisteken sloegen toen ze op de overloop langs een opgezette berin met twee jongen kwamen. Nicolaas droeg zijn ziekelijke zoon in zijn armen.

De bevelhebber, de bolsjewistische commissaris Jakov Joerovski, leidde het gezin naar buiten, een binnenplaats over en toen een kelder in, die door slechts één lichtpeertje werd verlicht. Alexandra vroeg om een stoel en Joerovski liet twee stoelen halen voor de zwakste leden van het gezin: de ex-tsarina en Aleksej. Zij ging op de ene stoel zitten, Alexander plaatste zijn zoon op de andere en ging voor hem staan. De vier grootvorstinnen Olga, Tatjana, Maria en Anastasia – die gezamenlijk ook wel OTMA werden genoemd – stonden achter Alexandra. Joerovski haastte zich naar buiten. Er moesten veel dingen worden geregeld. Al dagenlang vlogen er codetelegrammen tussen Jekaterinburg en Moskou heen en weer over de toekomst van de tsarenfamilie, nu antibolsjewistische strijdkrachten, beter bekend als de Witten, richting Jekaterinburg oprukten. De tijd begon te dringen. In de aangrenzende kamer wachtte een zwaarbewapend doodseskader, waarvan sommige leden dronken waren. De slaperige en verwarde tsaar en zijn gezin leken niets te vermoeden en hielden zich kalm. Misschien hoopten ze wel dat ze tijdens deze haastige exercitie in handen van de Witten konden vallen, nu die zo dichtbij waren. Kalm en verwachtingsvol keken ze naar de deur, alsof ze wachtten tot er een groepsfoto gemaakt zou worden.

Bij zonsopgang op 14 maart kwam Michaël in een nette pelsjas en met een sabelbonten muts op samen met zijn moeder naar buiten. Ze zagen een processie van Moskovische vorsten (beter bekend als bojaren) en orthodoxe bisschoppen (metropolieten) op hen afkomen. Het vroor dat het kraakte. De bojaren droegen kaftans en bontjassen, de metropoliet van Moskou hield de wonderdoende icoon van de Oespenskikathedraal (de kathedraal van Maria-Tenhemelopening) in zijn handen, die Michaël onmiddellijk zal hebben herkend uit het Kremlin, waar hij tot voor kort gevangen had gezeten. Als om hun verzoek extra kracht bij te zetten hielden ze ook de Moeder Gods Feodorovskaja in de lucht, de innig geliefde icoon en beschermheilige van de Romanovs.

Toen ze bij Michaël en zijn moeder aankwamen, maakten ze een diepe buiging en brachten ze met hun eerste woorden al meteen hun verbazende nieuws. ‘Soevereine heer, heer van Vladimir en Moskou en tsaar en grootvorst van Groot-Rusland,’ zei de delegatieleider, de metropoliet Fjodorit van Rjazan, ‘Moskovië kan niet voortbestaan zonder soeverein (...) en Moskovië [ligt] in puin’, en daarom had een Landsvergadering hem uitverkoren tot soeverein die ‘voor het Russische tsarendom zal stralen als de zon’. Ze vroegen hem ‘gunstig en niet misprijzend op [hun] smeekbede te reageren’ en ‘zich te verwaardigen zo snel mogelijk naar Moskou te komen’. Michaël en zijn moeder waren allesbehalve aangenaam verrast. ‘Ze waren woedend,’ aldus een van de delegatieleden, ‘en beten ons met tranen in de ogen toe dat Hij geen soeverein wenste te zijn en dat Zij hem als soeverein evenmin haar zegen wenste te geven, waarna ze de kerk inliepen.’ De enorme woede van de moeder en het verwarde snikken van de jongen zijn bijna hoorbaar. In 1613 was de kroon van Rusland bepaald geen aanlokkelijk vooruitzicht.

Om kwart over twee ’s nachts wachtten Aleksej en zijn familieleden nog altijd slaperig op wat komen ging toen kameraad Joerovski samen met tien gewapende trawanten de toch al krappe kelderruimte betrad. Een van hen zag Aleksej zitten en het viel hem op dat de ‘ziekelijke en bleke’ jongen ‘met grote ogen’ toekeek. Joerovski gaf Aleksej en de rest van het gezin bevel te gaan staan, wendde zich tot Nicolaas en verklaarde: ‘Gelet op het feit dat uw verwanten hun offensief tegen Sovjet-Rusland doorzetten, heeft het Presidium van de Regionale Raad van de Oeral besloten u ter dood te veroordelen.’

‘O, Here God,’ zei de ex-tsaar. ‘O, mijn God, wat is dit?’ Een van de meisjes gilde: ‘O, mijn hemel, nee!’ Nicolaas draaide zich om: ‘Ik begrijp u niet. Wilt u het alstublieft nog eens herhalen?’

De edellieden uit Moskou lieten zich door Michaëls weigering niet uit het veld slaan. De Landsvergadering had schriftelijk weerwoord meegegeven dat de delegatieleden tegen elk van Michaëls bezwaren konden aanvoeren. Na veel vrome verzoeken ‘smeekten’ de edellieden Michaël bijna. Ze ‘kusten het Kruis’ en vroegen de jongen, die ze ‘onze soeverein’ noemden ‘nederig’ of hij hun tsaar wilde zijn. De lange jaren van vervolging en vernedering waren de Romanovs duidelijk niet in de koude kleren gaan zitten. Ze waren blij dat ze nog leefden. Michaël ‘weigerde [opnieuw] woedend en slaakte een gekwelde kreet’.

Joerovski las nogmaals het doodvonnis voor en ditmaal sloegen Aleksej en de anderen een kruis, terwijl Nicolaas maar bleef herhalen: ‘Wat? Wat?’

‘DiT!’ schreeuwde Joerovski. Hij schoot de ex-tsaar neer. De leden van het executiepeloton richtten hun geweren op het gezin en openden in het wilde weg het vuur. Het was een oorverdovende chaos van geknal, ‘gegil van de vrouwen en gekreun’, geschreeuwde bevelen van Joerovski, paniek en rook. ‘Niemand kon nog iets horen,’ herinnerde Joerovski zich. Maar toen het schieten minder werd, realiseerden ze zich dat tsarevitsj Aleksej en de vrouwen vrijwel ongedeerd waren gebleven. Doodsbang en verbijsterd staarde Aleksej hen met wijd opengesperde ogen vanaf zijn stoel aan, terwijl de kruitdampen en het stof van pleisterwerk bijna alle zicht benamen op het duivelse tafereel van omgevallen stoelen, spartelende benen, bloed en ‘gekreun, gegil en diep gesnik’.

In Kostroma zegen de edelen na zes uur aandringen op hun knieën en jammerden en huilden dat God totale rampspoed over Rusland zou brengen als Michaël de troon niet wilde bestijgen. Uiteindelijk zwichtte Michaël, kuste het Kruis en nam de tsarenstaf met stalen punt in handen. De edelen sloegen een kruis en haastten zich om de voeten van hun nieuwe tsaar te kussen. Achter de horizon van de gevaarlijke weg naar Moskou wachtten hem een verwoeste hoofdstad, een koninkrijk dat in puin lag en een wanhopig volk.