NAPELS

Gert Hage

Napels

Een duivels paradijs

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Voor mijn moeder

© Gert Hage 2016

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Maarten Boers

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen, www.amvp.nl

Omslagfoto Napels © Getty Images / Federico Scotto

Omslagfoto altaar Maradona © AFP PHOTO / Mario Laporta

Foto auteur © Quintalle Nix

Kaartenmaker Marcel Groenen

NUR 320

ISBN 978 90 468 2075 9

www.nieuwamsterdam.nl/gerthage

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met

ISBN 978 90 468 2074 2

Inhoud

Proloog

1 Vico San Gaudioso

2 Forcella

3 Het genootschap van eer

4 Scampìa

5 De zekerheid van de onzekerheid

6 Hofstad af

7 De buik van Napels

8 Ma-Gi-Ca

9 Trouw aan de stad

10 Genny het karkas

Epiloog

Geraadpleegde literatuur

Namenregister

CENTRUM

 8

Castel dell’Ovo

 9

Forcella

10

Piazza del Gesù Nuovo

11

Port’Alba (Piazza Dante)

12

Corso Umberto

13

Via Caracciolo

14

Piazza Carità

15

Centro Direzionale

16

Piazza Plebiscito

17

Piazza Luigi Miraglia

18

Spaccanapoli, Bar Nilo

19

Via S. Maria di Constantinopoli

20

(Caffé dell’Epoca)

21

Piazza Bellini

22

(bar van Gennaro)

23

Vico Lungo Teatro Nuovo

24

(bar van Cammarota, Quertieri Spagnoli)

25

Piazza Mercato (wethouder Clemente)

26

Rione Luzzate (Elene Ferrante)

27

Piazza Vanvitelli

Proloog

Napels, juni 2014

Raimondo di Maio, de beste boekhandelaar van de stad, kreeg een lichte hartaanval. Hij had een bloeddruk van 250. Dat kwam door Napels, zei hij, de stad werkte hem op de zenuwen.

Het nationale elftal van Italië verdween roemloos van het Braziliaanse WK-toneel. De kranten zagen een parallel tussen het voetbal en de staat van het land: verdeeld, verlamd en arm aan kwaliteit.

Barkeeper en fanaat Napoli-fan Gennaro de Dominicis zat er niet mee, niemand leek ermee te zitten. Napels is van het Zuiden, maar vooral van zichzelf. En daarbij had hij die dag andere zorgen aan zijn hoofd. Hoofdschuddend ijsbeerde hij over het bordes voor zijn café aan Piazza Bellini.

‘Wat is er?’ vroeg ik.

‘Niks,’ zei hij.

‘Echt niet?’

‘Nou ja, ik bedenk net dat ik vanochtend de verkeerde lottocijfers heb ingevuld.’ Ik vroeg niet verder. In de Smorfia, het eeuwenoude handboek voor de lotto, staat dat je nooit voor twaalf uur je gespeelde cijfers mag prijsgeven.

In Napels’ mooiste binnentuin, die van de privé-universiteit Suor Orsola Benincasa, stak hoogleraar en ex-politicus Isaia Sales de brand in een donkere Toscaanse sigaar. In de afgelopen maanden had hij, man van het Zuiden, in de kloostertuin urenlang verhaald over de geschiedenis van de camorra, zijn specialisme. Maar minstens zo vaak ging het over de groeiende kloof tussen het Noorden en het Zuiden van Italië. Hoe kon het dat deze eens zo machtige hoofdstad van het grootste koninkrijk van Italië was afgegleden tot het laagste punt van Europa? Het was een onderwerp dat al sinds de eenwording van Italië, in 1861, de gemoederen beroerde. Toen ik die middag voorzichtig opperde dat het Zuiden zelf wellicht enige blaam trof, dat het te gemakkelijk was om alles te herleiden tot machinaties van Noordelijke politici, keek Sales, in de regel de rust en redelijkheid zelve, geïrriteerd op. ‘Waarom moet ik, een tamelijk keurige burger die altijd op een nette manier zijn geld heeft verdiend, mij schuldig voelen over de duistere realiteit die Napels heet? Ligt het aan mij? Aan ons? Worden wij geboren met een crimineel gen?’

Met Giancarlo Maresca, oud-advocaat en grootmeester van de Ridderorde der Bewakers van de Negen Deuren, was ik op een warme juni-ochtend op weg naar zijn kapper Boellis in het chique deel van Napels. We keuvelden wat over de mooie dingen des levens, zoals Cubaanse sigaren, klassieke Harris Tweedjasjes en de perfecte risotto, toen hij midden op straat plots halt hield. ‘Maradona is een van onze drie heiligen,’ zei hij serieus. ‘Je hebt San Gennaro, Vergilius en Maradona, waarbij aangetekend dat Maradona voor Napels misschien wel belangrijker was dan onze beschermheilige.’

‘Dat coke snuivende camorravriendje?’

‘Het kan mij niets schelen wat hij in zijn vrije tijd deed,’ onderbrak Maresca streng. ‘Hij steeg uit boven goed en kwaad. Het enige wat voor mij telt, was zijn houding op het veld. Jarenlang hebben ze hem links en rechts geschopt, waar ze hem konden raken is hij geraakt. Hij stond op, schudde het hoofd en speelde verder. Nooit boos of verontwaardigd. Hij was op het veld een heer van stand, zoals er voor en na hem nooit meer een is geweest. Wij van de Negen Deuren houden van heren van stand.’

Na de kapper gingen we bij Maresca thuis lunchen, want sinds het rookverbod meed hij restaurants. Hij hing een schort over zijn handgemaakte overhemd en handgemaakte bretels, ontdeed basilicumblaadjes van de stelen en spoelde ze een voor een schoon onder de kraan. Op het aanrecht stond een weegschaal waarop hij nauwkeurig 50 gram basilicum, 100 ml olijfolie, 70 gram pecorino, 30 gram parmezaan en 15 gram pijnboompitten afwoog. ‘Het draait in het leven om perfectie en traditie,’ zei hij.

Een dag later werd Ciro Esposito begraven. Twintigduizend mensen waren die middag van de 27e juni voor de plechtigheid naar Scampìa gekomen, een noordelijke buitenwijk van Napels, met een sinistere reputatie. De kist was bedekt met vlaggen en sjaals van SSC Napoli, zijn grote liefde die hem fataal was geworden. Ciro was een paar uur voor het begin van de bekerfinale Napoli-Fiorentina in Rome door een Romeinse voetbalfanaat neergeschoten en had nog 53 dagen geleefd. Uiteraard waren de ultra’s van de zusterclubs Ancona, Genua en Catania bij de plechtigheid aanwezig. Al even vanzelfsprekend lieten die van Verona en Juventus verstek gaan – ze haten elkaar hartgrondig, de supporters van deze Noord-Italiaanse clubs en die van SSC Napoli.

In datzelfde Scampìa vroeg Pino, veertig jaar, chronisch werkloos en geen cent te makken, raad voor een lastig dilemma. Het was tijd om uit de kast te komen, vond hij. Maar ja, hoe deed je dat zonder dat je vrienden en je familie er lucht van kregen? Hij moest er niet aan denken dat zijn moeder, van wie hij zielsveel hield, het te weten zou komen. Pino had bedacht dat hij maar beter het land kon verlaten. Naar Amsterdam bijvoorbeeld, daar had hij goede verhalen over gehoord.

Wat klein persoonlijk leed betrof, was daar nog de huwelijkscrisis van Davide Cerullo en zijn vrouw. Ze waren al lang bij elkaar, hij was haar eerste vriendje. Zij was 15 toen ze verkering kregen, hij 18 en tot zijn nek in de camorra. Maar mede dankzij haar was het Davide gelukt met zijn criminele verleden te breken. Met vallen en opstaan was hij een nieuw leven begonnen, een leven met boeken en straatkinderen. Hij kreeg nieuwe vrienden en verkeerde in andere kringen. Zijn vrouw kon hem niet goed meer volgen, hun levens liepen meer en meer uiteen.

Dan was er nog de benoeming van Diego Marmo tot wethouder in het roversnest Torre Annunziata, een voorstad van Napels. Hij was er zelf nog het meest door verrast. Marmo, een gepensioneerd officier van justitie, sprak ik regelmatig in zijn riante flat in de hoger gelegen wijk Vomero, die hij deelde met zijn vrouw en met Carlo, de huisknecht uit Sri Lanka op zijn bruine slofjes. De gesprekken werden steeds somberder van toon. Marmo, 75 jaar alweer, vond dat al zijn harde werken niets noemenswaardig had opgeleverd. ‘Ik heb geprobeerd om met een theelepeltje de zee leeg te scheppen,’ zei hij vaak, ‘maar voor iedere camorrist die ik achter de tralies kreeg, kwamen er drie terug.’

We kregen het over Antonio Iovino, in die dagen groot landelijk nieuws. Iovino, bijgenaamd ‘o’ninno’ (de baby) vanwege zijn poezelig uiterlijk, was een van de grote mannen van de Casalese-clan, tot hij vier jaar geleden was opgepakt. Hij had besloten met justitie te gaan praten en beloofde een boekje open te doen over de banden tussen politiek, economie en misdaad. Het Openbaar Ministerie in Napels glom van trots over deze doorbraak: zo’n grote vis hadden ze zelden aan de haak gehad. Maar Marmo, gepokt en gemazeld in de wereld van de georganiseerde misdaad, was sceptisch. Wilde de tot levenslang veroordeelde Iovino de zakelijke belangen van zijn familie veiligstellen? Was hij niet langer bestand tegen het strenge regime waaronder hij gevangenzat?

‘Zij doen niks als ze er zelf niet beter van worden,’ waarschuwde Marmo. ‘Als een camorrist zich tot spijtoptant ontpopt, moet de eerste vraag altijd zijn: Waarom?’

In het licht van dit grote nieuws is het nauwelijks het vermelden waard, maar opmerkelijk was het wel. Dag in dag uit zag ik in het voorbijgaan mijn enorme buurman zwijgend aan zijn tafel zitten. Met zijn moeder en zijn scooter woonde hij in een basso – een piepkleine woning, direct aan de straat. Hij keek niet op of om. Zijn blik was gericht op een muurvullend tv-scherm of op een bord vol eten. Hij had het niet op zo vreemden, leek het. Maar na een maand of acht verbrak hij het stilzwijgen. Op een mooie, zonnige dag zat hij buiten, het lijf in een plastic tuinstoel geperst. ‘Mexico speelde sterk,’ zei hij. We zouden er de handen vol aan hebben. Ik knikte. Daarna zei hij nog iets wat ik niet verstond. De buurman sprak plat Napolitaans.

In Napels, zeiden ze, kwamen alle problemen van Italië samen, maar dan groter en heftiger. De stad was als een ijsberg die langzaam van Europa afdreef, richting Tunis en Tripoli.

‘Europa eindigt in Napels, en het eindigt daar behoorlijk beroerd,’ schreef de Franse reiziger Augustin Creuzé de Lesser al aan het begin van de negentiende eeuw.

Volgens Scarfoglio (1860-1917), de beroemdste Italiaanse journalist van zijn tijd, was ‘Napels de enige Oosterse stad zonder Europese woonwijk’.

De Britse reisschrijver Norman Lewis was in de Tweede Wereldoorlog als inlichtingenofficier gelegerd in Napels. Zijn dagboek, Napels ’44, werd een klassieker. Op een dag werden de anderhalf miljoen bewoners geëvacueerd na de mededeling van een gevangengenomen vijandige agent dat ‘duizenden tijdbommen zouden ontploffen zodra de elektriciteitsvoorziening van de stad weer werd ingeschakeld’. Als een van de laatsten verliet Lewis de stad, hij zocht zijn toevlucht in het hoger gelegen Vomero. ‘Heel Napels lag aan onze voeten als een oude plattegrond waarop de kunstenaar met bijna overdreven zorg de vele ruïnes, kastelen, torens en koepels had aangegeven. Terwijl ik op de ramp stond te wachten, zag ik voor het eerst hoe schitterend deze stad van een afstand lijkt, als het oorlogsvuil niet opvalt, en het drong tot me door wat een on-Europese, wat een Oosterse stad het was.’

Wat is er toch gebeurd met de derde grootste stad van Italië, niet lang geleden nog een van de grootste en belangrijkste steden van Europa?

De Napolitanen zelf leken niet erg geïnteresseerd in deze vraag. Ze hadden al te veel gezien en meegemaakt om zich er druk over te maken. Ze hadden epidemieën en natuurrampen overleefd en tal van overheersers zien komen en gaan: Grieken, Romeinen, Byzantijnen, Normandiërs, Fransen, Spanjaarden, Habsburgers en Amerikanen. Aan dit rijtje werd er steevast nog een toegevoegd: de Noord-Italianen. Zij hadden na de eenwording in 1861 het Zuiden geannexeerd als was het de eerste de beste kolonie. Vonden ze in Napels.

Elk staatsgevoel was de Napolitanen vreemd. In het klein zag je dat terug in de achteloosheid waarmee zij hun afval – van lege sigarettenpakjes tot flessen en pizzadozen – op straat gooiden, in het groot omdat ze waar en wanneer het maar mogelijk was de staat een loer probeerden te draaien. Als je altijd van een ander bent geweest, leer je vooral aan jezelf en aan je naasten te denken. Ogenschijnlijk schikten zij zich zonder tegenstribbelen naar het dan geldende gezag, maar ondertussen gingen ze hun eigen gang. ‘O Francia o Spagna, purché se magna’ (Frankrijk of Spanje, wat maakt het uit als je maar te eten hebt), was een gevleugeld gezegde.

Zo scharrelden zij zich al eeuwen door het leven heen, met hun eigen taal en hun eigen gewoonten. Vrijstaat Napels maakte zijn eigen regels, de Napolitanen waren baas in eigen huis. Het was een stad, schreef Lewis ‘die al zijn veroveraars had genegeerd en uiteindelijk overwonnen, en zich totaal en eeuwig had toegewijd aan de zoete dingen des levens’.

Filmer en schrijver Pier Paolo Pasolini, geboren in het Noordelijke Bologna, was in hoge mate door Napels gefascineerd. Hij zag de Napolitanen als een stam die, net als de Toearegs, zich weigerde over te geven aan de moderniteit. ‘Deze volksstam heeft besloten – zonder zich rekenschap te geven van eventuele gedwongen mutaties – om uit te sterven door zich af te keren van de nieuwe macht, van wat wij de geschiedenis of de moderniteit noemen. Die afwijzing komt voort uit het hart van de gemeenschap, en er is niets tegen te doen. Echte Napolitanen zullen er zijn zolang ze er zijn, en als ze er niet meer zijn, zullen er anderen zijn. De Napolitanen hebben besloten uit te sterven door tot het einde toe zichzelf te blijven, dat wil zeggen: uniek, onverzettelijk en onkreukbaar.’

In de veertig jaar na Pasolini’s gewelddadige dood in 1975, was Napels weinig veranderd. Ja, er waren nieuwe metrostations gekomen, waarvan enkele tot de mooiste van Europa behoren. In de straten zag je volop merkkleding, al dan niet nep, en iedereen had een mobiele telefoon waarmee ze de godganse dag naar hun moeder belden, maar verder was de globaliseringsgolf goeddeels aan Napels voorbijgegaan. Pasolini kon tevreden zijn: de stam had zich niet overgegeven.

Crisis was het nog steeds, of beter: weer. Maar ook dat had weinig invloed op het leven, dat ondanks alles opgewekt werd geleefd. ‘We zijn niet anders gewend dan crisis, dus deze financiële crisis overleven we ook wel, hoewel die er stevig in hakt,’ zei Marco Traversi, hoofd van een organisatie die kansarme jongeren hielp bij het opzetten van een eigen bedrijf. ‘Ik maak me meer zorgen over steden als Milaan, Turijn of Parma: anders dan Napels beheersen zij de kunst van het overleven niet.’

Hij had ook iets anders gezegd, maanden eerder al, ik woonde er net: ‘Napels is het mooiste en het lelijkste gezicht van Italië,’ zei hij toen tijdens een wandeling door het historisch centrum. Het was een variant op de beroemde uitspraak van de filosoof/schrijver/historicus Benedetto Croce: ‘Napels is een paradijs bewoond door duivels.’

Een jaar lang spookten deze opmerkingen door mijn hoofd.

Mijn eerste stap in Napels was in een enkeldiepe plas. Het was op het stationsplein, waar de Alibus vanaf het vliegveld stopte. Het had die dag meer geregend dan de straten aan konden. Overal water, overal afval. Dit was de stad zoals die mij 28 jaar eerder was verbeeld door de Italianen die ik in Florence leerde kennen. Ik was daar halsoverkop verzeild geraakt uit liefde voor een Italiaanse danseres, een liefde die niet standhield maar waar twee prachtkinderen uit zouden voortkomen. En een vriendschap voor de eeuwigheid. Destijds al werd door de Florentijnen, die zichzelf als het meest ontwikkelde en beschaafdste deel van de natie beschouwen, over Napels gesproken met een mengeling van vertedering, vrees en minachting. De Napolitanen waren lui en crimineel, maar ook muzikaal, poëtisch en vrolijk. En nee, dat hadden ze niet uit de eerste hand, want ze spraken er liever over dan dat ze er zelf gingen kijken.

Hun verhalen maakten nieuwsgierig. Wat waren dat voor lui, die Napolitanen? Waarom riepen ze in de rest van Italië zo veel weerstand op?

Nu, een half leven later, was ik met mijn rolkoffertje over de natte, gebutste stoepen op weg naar een bed & breakfast aan de Via Foria, van waar ik een week lang als een razende op zoek ging naar een geschikt en betaalbaar appartementje. Het was een helletocht. Verhuurders kwamen niet of pas uren later opdagen. Trof je ze toevallig wel op het afgesproken uur, bleek het appartement reeds verhuurd. Bussen stopten zelden waar ze zouden moeten stoppen, taxichauffeurs naaiden je glimlachend een oor aan.

Door een toeval vond ik aan het einde van de week een geschikt appartement. Eenhoog, niet duur, hartje oude stad en met een poort, een binnenplaats en een stalen tussendeur.

1

Vico San Gaudioso

Daar, bij Castel dell’Ovo, recht tegenover waar nu hotel Vesuvio staat, een van de chicste hotels van de stad, spoelde het gevleugelde lichaam van de sirene aan. Zij werd gevonden door de eerste Griekse kolonisten. Die noemden haar Parthenope.

Dan begint het verhaal van Napels, een van de oudste steden van Europa, gelegen op een van de mooiste plekken van Europa: in de navel van de Middellandse Zee, halverwege de as Istanbul-Barcelona, als een amfitheater oprijzend uit de zee. De Griekse kolonisten bouwden in de vijfde eeuw voor Christus op deze van god gegeven plek een nieuwe stad: Neapolis.

In 326 voor Christus werd Neapolis ingenomen door de Romeinen. Zij bouwden voort op de grondslagen van hun voorgangers. ‘De Grieken gaven de Romeinen hun goden, hun kunst en wetenschappen, hun levensgevoel,’ aldus Benjamin Taylor in zijn boek Naples Declared. Hij citeert Horatius: ‘Het overwonnen Griekenland overwon zijn barbaarse veroveraar.’

De Grieken lieten Napels nog iets na: een stedenbouwkundig plan waarop niet alleen de Romeinen, maar ook de talloze overheersers ná hen op voortborduurden. Het is een raster van drie lange, circa zes meter brede straten, in oost-westelijke richting, met als meest noordelijke de Via Anticaglia, als middelste de Via dei Tribunali en vervolgens de San Biagio dei Librai, beter bekend als Spaccanapoli – de straat die de stad in tweeën splijt.

Die drie parallelle hoofdstraten worden doorkruist door donkere, ongeveer drie meter brede stegen. Ze lopen af van noord naar zuid, richting zee. Het zijn de stegen met de wapperende was en de razende scooters, bewoond door Pasolini’s luidruchtige stam.

In een van die stegen, de Vico San Gaudioso, betrok ik in het najaar van 2013 een klein appartement op nummer 11, eenhoog. Het had een zwaar betralied balkonnetje met drie waslijnen, elk met een eigen katrol.

Een houten poort gaf toegang tot een deels open, beklinkerd binnenhof. Het eerste wat je zag was een kapelletje met een prent van de heilige San Gaudioso, een Noord-Afrikaanse bisschop die, op de vlucht voor de Vandalen, in 455 na Christus in Napels belandde waar hij een klooster had gesticht. Hij is een van vele tientallen zo niet honderden heiligen van Napels, van wie San Gennaro de belangrijkste is. Het bloed van deze in 305 onthoofde martelaar wordt bewaard in twee glazen ampullen. Tweemaal per jaar stroomt het volk in drommen naar de Dom, biddend en hopend dat het wonder zich ook ditmaal voltrekt: gaat het gestolde bloed van de heilige Gennaro vloeien, dan wacht de stad een gezegende tijd. Zo niet, dan staat ze er slecht voor. Zoals in 1980, toen prompt een hevige aardbeving volgde.

Verschillende mensen had ik weleens gevraagd naar het wonder van hun beschermheilige; of ze er oprecht in geloofden. Het was een vreemde vraag, vond men, een beetje ongepast zelfs. Al ben je niet gelovig, van San Gennaro blijf je af.

Voor de afbeelding van San Gaudioso op de binnenplaats van mijn huis stond een bosje verdroogde bloemen in een vaas, erboven hing een peertje dat dag en nacht brandde. Via een zware tussendeur kwam je bij een gietijzeren wenteltrap die leidde naar het tweekamerappartementje, waarin een slaapbank, een tafel met drie stoelen en een fauteuil met vaalpaarse bloemetjesbekleding. Aan de muur hingen twee posters met zonnebloemen tegen een bruine achtergrond.

Naast mij woonde Luigi, een weduwnaar van ongeveer zestig jaar met een paar flinke tatoeages en een embonpoint. In zijn kale kamer stond een groot bed, op het nachtkastje een foto van zijn overleden echtgenote. Luigi werkte in het illegale leeratelier van zijn neef, ergens ten noorden van Napels. Maar de zaken gingen slecht. Hij was steeds vaker thuis en kon nauwelijks nog de huur betalen. Het was de schuld van de Chinezen, zei hij vaak, zij hadden de illegale markt van nepmerken verpest.

’s Avonds at hij mee met de buren in een huis verderop en bleef daar meestal voor de televisie hangen tot het tijd was om naar bed te gaan. Als het weer het toeliet maakte hij op zondag een toertje langs de kust met zijn trots: een zware witte scooter met een windscherm en beenbeschermers. Zijn kinderen zag hij weinig.

Boven ons woonde de bejaarde Salvatore Tramontano. Op een ochtend liep ik hem in de buurt tegen het lijf. Ik stak mijn hand uit, maar hij aarzelde en keek mij streng aan. Hij had een witte snor en een wit sikje onder de onderlip. ‘U bent niet stipt. We hadden zondagmiddag om vier uur afgesproken, u was er niet.’ Hij had gelijk. Ik was die dag naar zee gegaan in de veronderstelling dat Salvatore het met onze afspraak niet zo nauw zou nemen, net als die tientallen andere Napolitanen op wie ik tevergeefs had zitten wachten. Maar ik had buiten buurman Tramontano gerekend. Hij was zo ongeveer de enige Napolitaan die er een agenda op na hield. Ik murmelde wat slappe excuses – ‘och, de taal mijnheer, dat blijft toch lastig voor een buitenlander’ – waarna hij enigszins ontdooide. Hij rechtte zijn rug. ‘Mijnheer, ik heb veertig jaar bij de carabinieri gewerkt, als ik drie minuten te laat op mijn werk was, had ik een aantekening te pakken. Ik verwacht u morgen om drie uur.’ Hij beende parmantig weg op zijn korte, kromme beentjes.

Precies om drie uur belde ik de volgende dag bij hem aan. Hij deed open in een hemd en een flodderige broek. ‘Sorry, maar thuis draag ik graag gemakkelijke kleding,’ excuseerde hij zich. Aan de eettafel zat een kleindochter over haar huiswerk gebogen, haar moeder zat ernaast en bladerde door een tijdschrift. Salvatore nam plaats aan het hoofd van de tafel: ‘Had ik u al verteld dat ik veertig jaar bij de… o ja, nou, ik weet dus wel het een en ander. Waarmee kan ik u van dienst zijn?’

De kamer hing van boven tot onder vol foto’s en getuigschriften. Zijn vrouw, klein en gezet, scharrelde door het huis met de was. Toen hij ‘Koffie!’ riep, zette ze de wasmand meteen neer en spoedde zich naar de keuken. Salvatore was maresciallo geweest – een streepje meer dan brigadier – en woonde al zijn leven lang in de steeg. Het appartement had hij in 1973 als een bouwval gekocht.

Ons palazzo, vertelde Salvatore, was ongeveer tweehonderd jaar eerder gebouwd door een Oostenrijkse admiraal die het had nagelaten aan zijn enige dochter. Na haar voortijdige dood als gevolg van een ongeluk, werd het opgedeeld in een achttal appartementen, waarvan Salvatore er dus één had betrokken, samen met zijn vrouw en hun vier kinderen.

Hij was drie huizen verderop geboren, op nummer acht, in het palazzo van een heuse markies met twee rijtuigen en zes paarden. Elke zondag trok hij eropuit, opgedoft en wel, wist Salvatore uit de verhalen van zijn moeder. De markies woonde met zijn gezin op de eerste, rijk gedecoreerde verdieping die de piano nobile, de adellijke verdieping wordt genoemd. De verdieping hoger was voor het personeel. Het gezin Tramontano woonde in een basso, een van de kleine, benauwde benedenwoningen.

Voor de lagere school hoefde Salvatore slechts de steeg over te steken. Daar stond de school van de nonnen van de orde della Carità di Santa Giovanna Antida Thouret. Bij de school hoorde een klooster en een kerk, de Santa Maria Regina Coeli, waarvan de oorsprong in de zestiende eeuw lag, al was er uit die tijd weinig meer bewaard gebleven dan een enkele fresco. Ook zijn kinderen waren daar naar school gegaan, en nu liepen zijn kleinkinderen elke ochtend de uitgesleten kerktrappen op naar hun al even versleten klaslokalen. Het complex besloeg vrijwel de hele overkant van onze steeg. De meeste nonnen waren flink op leeftijd, wat jong en non was, kwam uit India, Sri Lanka of Afrika, daar wilde de maresciallo vanaf wezen.

Elk ochtend om half zeven galmde hun ijle gezang door de dan nog stille steeg. Anderhalf uur later, als de kinderen naar school werden gebracht, was het gedaan met de rust. Scooters reden af en aan, een kind voorop, soms wel twee kinderen achterop en daartussen de moeder met een sigaret in de mond. Zelden zag je een vader, en vrijwel niemand droeg een helm.

‘Weet u dat ik geridderd ben?’ vroeg buurman Salvatore.

Ik had het zien staan op zijn voordeur, in sierlijke witte letters: Cavaliere Tramontano. ‘Dus je begrijpt,’ zei hij, ‘dat de mensen in de steeg respect voor mij hebben. Ze groeten mij beleefd: “buongiorno Cavaliere”.’ Hij groette altijd beleefd terug, maar bemoeide zich verder met niemand.

’s Ochtends ging hij naar de mis en maakte daarna een ommetje door de buurt, nooit verder, want dan kwam je terecht in wat hij ‘Napels C’ noemde. Dat kon je beter links laten liggen. Onze steeg, waar sinds zijn jeugd nauwelijks iets was veranderd, was relatief netjes zei hij. Het was Napels B.

Zijn gezicht lichtte op toen zich een merel in het venster meldde. ‘Ciao Pasqualino,’ fluisterde hij teder. Haast verontschuldigend: ‘Ik geef ’m iedere dag een paar broodkruimels. Vroeger was ik rechtlijnig en hard, nu ik op leeftijd ben, raak ik al ontroerd door een vogel.’

Naast ons woonde de eerdergenoemde buurman met zijn bejaarde moeder. Hij was kaal en zeker 140 kilo, zijn onderkin rustte op het borstbeen. Ze woonden in een basso, waar hij zijn vaste plek had aan het hoofd van de tafel. De voordeur stond overdag open, zo kwam er wat licht en lucht de woning binnen. Boven de tafel hing een enorme tv, aan de andere muur een afbeelding van Padre Pio, ’s lands beroemdste heilige.

Zijn zus woonde drie huizen verderop, eveneens in een basso. Ze heette Maria, had lang zwart haar, brede heupen en een stem als een scheepstoeter. Nadat ze ’s ochtends haar twee kinderen bij de nonnen aan de overkant had afgeleverd, maakte ze het huis van haar moeder en broer grondig schoon. De dikke man deed niks, de moeder, die slecht ter been was, keek kritisch toe. Een paar uur later kwam een van haar andere dochters voor de familie koken. Maria’s man hing ’s middags meestal rokend over de half geopende deur. Soms hoorde ik hem ’s avonds laat aan de gesloten voordeur rammelen, luid vloekend en wankelend op zijn benen.

Tussen de maaltijden door zaten ze, als het weer het even toeliet, buiten op witte plastic stoelen onophoudelijk te kletsen. Na schooltijd schoven Maria’s dochters aan. Hoe jong ook, ze hadden het tijdloos zitten en praten al aardig onder de knie. Ze wisten alles van iedereen, elke passant werd gewikt en gewogen.

Over de zwaarlijvige buurman werd gefluisterd dat hij handen-spandiensten verleende aan een kleine camorraclan in het centrum, maar ik zag hem zelden het huis verlaten. Hij bewoog sowieso weinig. Hij at en keek tv.

’s Avonds voor het slapengaan legde hij een houten plank achter de voordeur en reed zijn scooter de basso binnen. Dat paste net.

Erg toeschietelijk waren ze niet, een hoofdknikje, daar bleef het bij in de eerste maanden. Tot Maria met de lange zwarte haren ineens met een welgemeend en luid ‘Buongiorno’ het ijs brak. Haar moeder volgde, en tijdens het WK voetbal in Brazilië ging ook de broer overstag. We waren toen al een maand of acht verder. Wat ik van het Nederlands elftal vond, vroeg hij. Hij verwachtte dat we een zware dobber zouden hebben aan Mexico, en trouwens Costa Rica speelde ook erg sterk. Hij sprak binnensmonds en in plat dialect.

Na al die maanden had ik nog steeds moeite met dit amalgaam van Latijn, Frans, Romeins, Oostenrijks, Italiaans en Spaans. Zelf noemden ze het een taal, geen dialect. Een universele taal bovendien, een soort Esperanto dat, ondersteund door barokke gebaren, voor iedereen maar te begrijpen moest zijn. Van aristocraat tot vuilnisman, iedere Napolitaan beheerste het. Het was een taal met een eigen vocabulaire en een eigen klank. Nel mezzo del cammin di nostra vita, mi ritrovai per una selva oscura… de beroemde openingszin van La Divina Commedia van Dante (op het midden van onze levensweg bevond ik me in een donker woud), werd in het Napolitaans: A mezz’età mettenneme ’n cammino, io me truvaie pe’ na furesta nera. In het Napolitaans ontbrak het superlatief; magrissimo, broodmager, werd sicco sicco; grassissimo, moddervet, chaitto, chiatto; en bellissimo, wonderschoon, assaje bello. Toen ik mijn buurman Luigi eens vertelde dat ik voor een paar dagen terugging naar Nederland, vroeg hij: ‘Ti fai fatique?’ Letterlijk: Ga je je vermoeien? maar Napolitaans voor: Ga je werken?

De Vico San Gaudioso ging over in de eveneens met zwarte lavasteen beklinkerde Via Atri. Piperni heten die enkelverstuikende stenen, als het regende – en dat deed het in de wintermaanden vaak en hard – werden ze spekglad.

De markiezen en prinsen die ooit in de Via Atri woonden, waren in betere doen geweest dan die in onze steeg. De poorten waren hoger en breder, de binnenplaatsen ruimer.

De Via Atri telde verder een paar bassi, een enkele kleine houten staalwerkplaats en natuurlijk een kapelletje, dat vol hing met foto’s van overleden familieleden en buurtgenoten. Niet ver daarvandaan was de lage ingang van een van de weinige gayclubs in Napels, The Basement. Je zag er zelden iemand naar binnen gaan.

Een gevelsteen in de muur van nummer 25 herinnerde aan een ontmoeting tussen Goethe en de jong gestorven rechtsfilosoof Filangieri, die hier zijn veelgeprezen Wetenschap van de wetgeving schreef, een werk dat van grote invloed is geweest op de Amerikaanse constitutie. Benjamin Franklin, een van de opstellers van de grondwet, en Filangieri onderhielden een intensieve correspondentie.

Goethe ontmoette de jonge rechtsfilosoof op 5 maart 1787. ‘Hij behoort tot de schare van eerbiedwaardige jonge mannen die zich het geluk van de mensen en hun niet genoeg te prijzen vrijheid voor ogen houden,’ schreef Goethe in zijn (dag)boek Italiaanse reis. ‘Zijn gedrag verraadt de soldaat, de ridder en man van de wereld, deze houding wordt echter getemperd door de uitdrukking van een kies zedelijk besef dat van heel zijn persoon uitgaat…’

Een paar weken eerder was Goethe vanuit Rome per koets in Napels gearriveerd. ‘Napels zelf kondigt zich vrolijk, onbezorgd en levendig aan, eindeloos veel mensen lopen elkaar voor de voeten, de koning is op jacht, de koningin in blijde verwachting, en meer kan men ook niet wensen,’ noteerde Goethe opgetogen. ‘Alles wijst in één richting: een gelukkig land, dat rijkelijk in de eerste levensbehoeften voorziet, brengt ook mensen met een gelukkig naturel voort, die onbekommerd mogen verwachten dat de dag van morgen onbezorgd zal brengen wat de dag van vandaag gebracht heeft, en die daarom een onbezorgd leven leiden.’ Nog geen week in Napels of hij wist het al: Vedi Napoli e poi muori, Napels zien en dan sterven.

Met zijn schilderende reisgenoot Tischbein zou hij er twee maanden verblijven, onderbroken door een uitstapje naar Sicilië. Hij ontmoette prinsen en kunstenaars, wandelde urenlang door de stad en beklom de toen nog rokende en rommelende Vesuvius. ‘Dat geen Napolitaan uit zijn stad weg wil, dat haar dichters haar gelukzalige ligging in geweldige hyperbolen bezingen, dat valt hun niet kwalijk te nemen, al zouden er nog een paar Vesuviussen in de buurt liggen,’ zo gaf Goethe blijk van zijn liefde voor de stad. ‘… en zoals men wel zegt dat iemand aan wie een spook is verschenen nooit meer vrolijk wordt, zo kon men omgekeerd van hem zeggen dat hij nooit meer diep ongelukkig kon worden omdat hij zich in gedachten telkens weer naar Napels kon verplaatsen…’

Vanuit zijn werkkamer keek Filangieri uit op een plein, de Largo Proprio D’Arianiello. Op een grauwe, blinde muur is nu een blauwe autobus geschilderd, met de tekst: CHI MILITA MERITA – zonder strijd geen overwinning. Daarnaast een portret van Maradona en het woord Mastiffs, in grote, sierlijke letters. Tussen de ‘I’ en de ‘T’ is een grimmig ogende hondenkop geschilderd, getooid met een petje in de kleuren van voetbalclub SSC Napoli: blauw en wit.

Het was een warme najaarsavond, ik was net in Napels aangekomen, toen ik op het plein de wedstrijd Fiorentina-Napoli zag op een televisie die op een wankele, houten stellage was geplaatst. Zo’n zestig jongemannen hadden zich rond het scherm verzameld. Ze rookten de ene joint na de andere, juichten en schreeuwden alsof ze op de tribune zaten en gunden de vreemd eend in hun bijt geen blik waardig. Er zaten ronduit ongure types tussen, met hun tatoeages, zwarte stoppelbaarden en vierkante nekken. Het werd een ongemakkelijke avond, ik kon ze moeilijk plaatsen.

Een dag later vroeg ik aan een kennis hoe dat zat met die lui op het plein. ‘Dat zijn de Mastiffs,’ zei hij. ‘Van de harde kern van SSC Napoli zijn zij het meest gevreesd. Het plein is hun vaste ontmoetingsplek.’

Waarom waren ze niet in het stadion?

‘Wat denk je? Ze hebben stuk voor stuk een stadionverbod.’

Hij schoot in de lach toen ik hem vroeg of hij mij met een Mastiff in contact kon brengen. ‘Ze zijn niet happig op aandacht,’ zei hij en wenste me veel succes. Op zijn hulp hoefde ik niet te rekenen.

Dagelijks passeerde ik meerdere malen het pleintje op weg van mijn huis naar een winkel, bar of afspraak, maar elke toenaderingspoging stuitte op een muur van zwijgen. Zelfs een knikje kon er niet vanaf. Het was een hermetisch gesloten groep, verenigd in hun afkeer van alles wat vreemd en onbekend was.

Een enkele waaghals had het weleens geprobeerd een Mastiff te interviewen, maar meer dan: ‘We zijn de bewakers van het geloof in de oude waarden van het voetbal’ of nog vager: ‘We staan voor eenheid en een bepaalde denkwijze’ had het niet opgeleverd. De enkele keer dat een Mastiff opdook in de kolommen van een krant, betrof dat meestal een onderzoek van de politie.

Het beeld dat uit de politieverslagen opdoemde, loog er niet om. De Mastiffs heersten over Curva A, het supportersvak achter een van de doelen. Recht tegenover hen, achter het andere doel, lag het domein van de ultra’s van de Curva B. Toen ik mijn buurman in het stadion eens vroeg wat het verschil was tussen de twee groepen, haalde die de schouders op en zei: ‘Behhh, de ene is net iets crimineler dan de andere, dat is alles.’

Van oudsher hadden de Mastiffs banden met camorraclans als de Giuliano’s en de Misso’s – clans die het historisch centrum van Napels en de aanpalende wijken Forcella en Sanità controleerden. Dat gold voor meer supportersgroepen van de Curva A. De Brigata Carolina bijvoorbeeld was verbonden met de clans van Saltalamacchia en Ricci uit respectievelijk de Spaanse wijk en het aanpalende Pallonetto; zoals de ultra’s van Fossato Flegreo uit de wijken Fuorigrotta en Soccavo warme contacten onderhielden met de clans van Lago en Grimaldi.

Veel van de ultra’s hadden een justitieel verleden – beroving, drugshandel en afpersing behoorden tot hun dagelijkse bezigheden. Maar dat waren bijzaken, hun leven draaide om SSC Napoli.

Vrijwel elke dag kwamen de Mastiffs op het plein bijeen. Daar werd uitgebreid teruggeblikt op de afgelopen wedstrijd, en werden de voorbereidingen getroffen voor de volgende. Er werden slogans verzonnen, het vervoer naar de uitwedstrijden geregeld en kaartjes geritseld, niet voor zichzelf maar voor de doorverkoop. De Mastiffs hadden, voor zover zij geen stadionverbod hadden, gratis toegang tot het stadion San Paolo. Dat hadden ze zo met de suppoosten geregeld, of beter gezegd: afgedwongen.

Afgaande op de politieverslagen en op mijn eigen indrukken, waren het bepaald geen fijnbesnaarde types, je kon er maar beter uit de buurt blijven. Maar Gennaro de Dominicis vond dat het zwaar werd overdreven: ‘Ik zeg niet dat het lieverdjes zijn, maar al die verhalen in de pers moet je niet geloven. Ze blazen de boel op.’ We zaten op het terras voor zijn café op Piazza Bellini, mijn vaste ontmoetingsplek. Hij was tenger gebouwd en droeg zomer en winter een T-shirt met opdruk, op wedstrijddagen afgewisseld door het lichtblauwe Napoli-shirt. Op de rug stond DEDO 68, zijn afgekorte naam en zijn geboortejaar. ‘Geloof me, ik weet precies hoe het zit want ik sta mijn leven lang al op de Curva A. Ik kwam daar als kleine jongen met mijn opa en mijn vader. De club zit in onze genen. De eerste wedstrijd die ik zag was Napoli-Anderlecht in 1976, we wonnen met 1-0, een goal van Giuseppe Bruscolotti, een beer van een verdediger, die in diezelfde wedstrijd nog de neus van Rensenbrink brak.’

Gennaro is, zegt hij, geen ultra maar een tifoso. ‘Het verschil zit ’m in de beleving. Voor allebei is Napoli onze grote liefde en een uitlaatklep voor onze frustraties over de stad, over de werkloosheid, het slechte openbaar vervoer, het vuil op straat, noem maar op. Als Napels scoort, ben je dat op slag vergeten. Dan denk je alleen maar: waar maak ik me eigenlijk druk om? Maar wij tifosi beleven de clubliefde net iets anders dan de ultra’s. Ik ben ook fanatiek, maar ik zal nooit geweld gebruiken. Daarbij werk ik al vanaf mijn dertiende als barman. Toen mijn vader overleed, moest ik geld voor ons gezin gaan verdienen. Als je ultra bent, heb je geen tijd voor een baan.’

Hij ergerde zich rot, zei hij, aan al die negatieve verhalen over de ultra’s en de Mastiffs in het bijzonder. ‘De ultra’s zijn net wilde dieren die hun territorium verdedigen, desnoods met geweld. Het is een manier van leven, je moet het ervaren om het te begrijpen. Het is te ingewikkeld om uit te leggen, maar geloof mij maar: alles wat ze doen, doen ze uit liefde voor de stad en voor de club.’

Even voorbij het plein, op de hoek van Via Atri en de Via dei Tribunali, de middelste van de drie hoofdstraten van het Grieks-Romeinse centrum, zit Sorbillo, de bekendste pizzeria van de stad. Zomer en winter stonden lange rijen gasten voor de deur te wachten tot zij naar binnen mochten. Binnen een uur was je weer buiten, maar het was de moeite van het wachten waard. De pizza’s zijn smakelijk en licht, mede door de lange rijstijd van het deeg, zo’n 14 uur.

Tegenover de pizzeria is een bloemenwinkel, een slager en een kleine supermarkt. Even verderop een kerk met de fraaie naam Santa Maria delle Anime del Purgatorio ad Arco. Voor de barokke gevel staan drie koperen schedels op sokkels. In het voorbijgaan worden ze door passanten gestreeld, een enkeling drukt er een kus op. Onder de weelderig gedecoreerde kerk ligt een kelder vol echte schedels. Ze zijn oud: vanaf de vroege zeventiende eeuw bood de kelder plaats aan anonieme doden. Gelovigen kunnen een schedel adopteren en er wordt voor ze gebeden. Voor een enkele schedel liggen kleine giften – een poppetje, een pakje sigaretten of een muntstukje. Schedel en gelovige onderhouden een vertrouwelijke band met elkaar – de een redt de ziel van de dode uit het vagevuur, de ander hoopt als tegenprestatie op een nuttig advies bij tegenslag of bij aardsere zaken als het voorspellen van winnende lottocijfers. Regelmatig heeft de katholieke kerk geprobeerd deze, in haar ogen, heidense dodencultus te verbieden. Het is haar nooit gelukt.

Op een zondagochtend was ik naar het Cimitero delle Fontanelle gewandeld, een soortgelijke plek als de Purgatorio ad Arco, maar dan vele malen groter. Zo’n veertigduizend schedels liggen daar in een hoge tufstenen grot opgeslagen, veelal van anonieme doden uit de achttiende eeuw toen de stad door de ene pestepidemie na de andere werd geteisterd. Ik liep op met een ouder Napolitaans echtpaar. Zij hielden stil bij een glimmende schedel, die viel op, want de rest was bedekt met een dun laagje stof. ‘Ze heet Donna Conchita,’ fluisterde de vrouw van het echtpaar. ‘Wetenschappers zeggen dat haar schedel glimt door condensvorming, maar dat klopt niet want dan zouden de schedels naast haar ook moeten glimmen. Nee, Conchita zweet van inspanning, ze is bezig over te gaan naar een nieuw leven.’ De vrouw had tranen in haar ogen van ontroering en devotie, haar man hield haar hand vast en knikte instemmend.

Eveneens aan de Via dei Tribunali, even voorbij de Purgatorio ad Arco, ligt Piazza San Gaetano, ooit was het de Griekse agora, het bestuurlijke en politieke hart van de stad, later het Romeinse forum, met een marktplaats, een gerechtsgebouw, een tempel, een stadhuis en twee theaters. In één daarvan, het grootste, had Nero nog opgetreden. Na afloop kreeg hij een ovationeel applaus van de tienduizend bezoekers.

Daar waren de Napolitanen bedreven in; klappen voor de macht. Door de eeuwen heen bogen ze soepel voor elke veroveraar.

Twee jaar lang wist Napels de belegering van Normandiër Rogier II van Hauteville, koning van Sicilië, Puglia en Calabrië, heldhaftig te weerstaan, maar in de zomer van 1139 viel de stad alsnog. ‘Met de grootste eer en een groots huldeblijk, meer dan men kan indenken, wordt de koning begeleid tot de stadspoort waar de hele clerus hem opwacht en hem de stad binnenleidt,’ noteerde chroniqueur Falcone, een notaris uit Benevento in Chronicon Beneventanum.‘… en als u, lezer, de grote menigte had gezien die zich op de pleinen had verzameld, en de vrouwen, weduwen en gehuwden, en kinderen die voor het raam stonden, dan had u zich verbaasd en zeker kunnen bevestigen dat geen andere koning, keizer of prins met zo veel eer door de stad is onthaald…’

Ruim achthonderd jaar later viel de Amerikanen een soortgelijk eerbetoon te beurt, toen zij de stad veroverden op de Duitsers, in 1943 nog bondgenoot van Italië. ‘Van alle volkeren van Europa kreeg het Napolitaanse de eer om het eerst te worden bevrijd, en om een dusdanige verdiende onderscheiding te vieren, waren mijn arme Napolitanen na drie jaren hongersnood, epidemieën en hevige bombardementen, uit vaderlandsliefde van harte bereid om – innig begeerde en benijde glorie – de rol van overwonnen volk te spelen, te zingen, te juichen, vreugdesprongen tussen de ruïnes van hun huizen te maken… Voortaan streden we aan de zijde van de Geallieerden om hun oorlog te winnen, nadat we de onze verloren hadden,’ schreef Curzio Malaparte in De huid.

Zijn beeld van de stad kwam overeen met dat van Pasolini. ‘Het is geen stad,’ aldus Malaparte, ‘maar een wereld, en wel de prechristelijke wereld die ongeschonden is blijven voortbestaan aan de oppervlakte van de moderne wereld. Jullie [Amerikanen – GH] konden geen gevaarlijker plek dan Napels kiezen om in Europa te landen. Jullie vechtwagens lopen de kans in de zware modder der oudheid te verdwijnen als in drijfzand…’

Langs het theater waar Nero zijn successen had gevierd, kwam je in de meest noordelijke van de hoofdstraten, de Via Anticaglia, een donkere, vervallen straat met een paar kleine levensmiddelenwinkeltjes, een kapper, een tabakszaakje, een drukkerij met een fraaie, blinkende Heidelbergpers en – uiteraard – een kapel en een kerk. Daar zijn er alleen al in het oude centrum zo’n vijfhonderd van, waarvan circa tweehonderd verlaten, vervallen en leeggeroofd. In de Via Anticaglia is nog een gedeelte van een muur uit de pre-christelijke wereld bewaard gebleven. Tegen het Romeinse erfgoed lagen de vuilniszakken hoog opgestapeld. Niet ver daarvandaan stond de Chiesa di S. Maria di Gerusalemme, ook wel de Chiesa delle Trentatrè genoemd, want in het aangrenzende klooster verbleven 33 kapucijner nonnen, ook weer geen willekeurig aantal, maar verwijzend naar het aantal jaren dat Jezus op aarde was. De attractie van de Via Anticaglia was een werkplaats met een immense kerststal, naast de pizza de tweede eeuwenoude specialiteit van de stad. ‘Je kunt de mensen verdelen in voorstanders van de kerststal en voorstanders van de kerstboom,’ doceerde professor Bellavista in de in Napels gesitueerde roman Aldus sprak Bellavista van Luciano De Crescenzo. ‘De onderverdeling […] is zo belangrijk dat die volgens mij op het identiteitsbewijs zou moeten staan, net als het geslacht en de bloedgroep. […] De voorstander van de kerstboom heeft een totaal ander scala aan waarden dan de voorstander van de kerststal. De eerste hecht veel waarde aan vorm, geld en macht; de tweede daarentegen zet liefde en poëzie op de eerste plaats.’

In de wintermaanden verandert de San Gregorio Armeno, die tussen de Via dei Tribunali en Spaccanapoli ligt, in een zee van verlichte stallen in alle soorten en maten. Van stallen die je in de boom kunt hangen, tot stallen waarin je kunt wonen.

Vanaf de werkplaats met de kerststal was het nog maar een kort stukje terug naar huis, naar de Vico San Gaudioso.

Het was een korte wandeling, meer een blokje om, maar daarom niet minder indrukwekkend. Het was een wandeling door de geschiedenis, mijn eigen geschiedenis. De stegen en verkruimelde paleizen vertelden het verhaal van mijn verre en minder verre voorouders. Op de een of andere manier gaf dat een bijna mystiek gevoel van verbondenheid.