Van Henkjan Honing verschenen bij Nieuw Amsterdam:

Iedereen is muzikaal. Wat we weten over
het luisteren naar muziek

Op zoek naar wat ons muzikale dieren maakt

(12de Van Foreest Publiekslezing)

Henkjan Honing

Aap slaat maat

Op zoek naar de oorsprong van
muzikaliteit bij mens en dier

Nieuw Amsterdam

Het schrijven van dit boek werd mede mogelijk gemaakt door een Distinguished Lorentz fellowship van het Lorentz Center for the Sciences en het Netherlands Institute for Advanced Study in the Humanities and Social Sciences (NIAS), met aanvullende steun van de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).

© 2018 Henkjan Honing

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Hein Aalders

Voor de bron van het citaat op blz. 7 zie noot 1 op blz. 187

Tekening resusaap (blz. 51) Roos Holleman

Omslagontwerp Steef Liefting

Foto auteur Eduard Lampe

NUR 770

ISBN 978 90 468 2084 1

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2017 met ISBN 978 90 468 2083 4

www.nieuwamsterdam.nl/henkjanhoning

www.iedereenismuzikaal.nl

Voor Anne-Marie

‘De gewaarwording, zo niet het genot, van muzikale cadansen en van ritme is waarschijnlijk gemeenschappelijk aan alle dieren, en hangt ongetwijfeld af van de gemeenschappelijke fysiologische aard van hun zenuwstelsels.’

Charles Darwin

The Descent of Man (1871)

Inhoud

Vooraf

Geschoren oor

Spiegelen

Maatdoof

De maat genomen

Ai en Ayumu

Supernormale stimulus

Snowball

Deuntjesdialect

Absoluut gehoor

Rio en Ronan

Achteraf

In het kort

Dankwoord

Verantwoording

Noten

Vooraf

De meeste mensen denken bij ‘muzikaliteit’ waarschijnlijk eerst aan hun favoriete popster, een geliefde componist of wonderkinderen als Lang Lang of de broers Jussen. Hoe virtuozer, hoe beter. Maar muzikaliteit is veel meer dan dat. Het is de muzikale aanleg waarover wij mensen vrijwel allemaal beschikken: een verzameling eigenschappen die het ons mogelijk maken van muziek te genieten. Is muzikaliteit eigenlijk wel zo bijzonder als we allemaal muzikaal zijn? Of is het vooral bijzonder omdat we de enige dieren lijken te zijn met zo’n uitgebreid muziekrepertoire? Zijn onze muzikale eigenschappen uniek, net als ons taalvermogen? Hebben alleen wij mensen deze aanleg? Of betreft het iets dat we gemeen hebben met dieren en waar een lange evolutionaire geschiedenis aan vooraf is gegaan?

Dat laatste suggereerde Charles Darwin in The Descent of Man (1871). Hij schreef: ‘De gewaarwording, zo niet het genot, van muzikale cadansen en van ritme is waarschijnlijk gemeenschappelijk aan alle dieren, en hangt ongetwijfeld af van de gemeenschappelijke fysiologische aard van hun zenuwstelsels.’1 Volgens Darwin zou muzikaliteit een eigenschap van álle dieren moeten zijn, een vermogen met een duidelijk aanwijsbare biologische basis. Dit vermoeden ligt ten grondslag aan dit boek, waarin ik op zoek ga naar ‘de gewaarwording, zo niet het genot’ van het luisteren naar muziek.

Muziek en muzikaliteit

Muziek komt in alle culturen voor, van de oudste beschavingen in Afrika, China en het Midden-Oosten tot de talloze culturen die vandaag de dag de aarde bevolken. Vooralsnog is er geen cultuur gevonden waarin muziek ontbreekt. Muziek ondersteunt vele sociale en culturele activiteiten, van rituelen en concerten tot dansfeesten en begrafenissen. Muziek verbindt, biedt troost of geeft simpelweg luisterplezier.

Sommige muziekonderzoekers zijn echter sceptisch over de biologische basis van muzikaliteit. Vanuit hun perspectief is elke muziekvorm in elke cultuur uniek en wordt deze bepaald door menselijke, sociale en culturele conventies. Als dat klopt dan hebben muziek en muzikaliteit niet zoveel met onze biologische aanleg van doen.

De wetenschappelijke literatuur die ter onderbouwing van deze stelling wordt gebruikt beperkt zich meestal tot muziek uit de westerse cultuur. En in het Westen is muziek veelal het domein van professionele musici, die een jarenlange studie achter de rug hebben. Zo’n positie doet geen recht aan de aanwezigheid van muziek in alle culturen en tijden. Er is namelijk een aanzienlijke hoeveelheid onderzoek dat laat zien dat álle mensen, en niet alleen hoogopgeleide musici, een aanleg hebben voor muziek in de vorm van muzikaliteit.2

De laatste jaren wordt er steeds meer systematisch onderzoek gedaan naar de overeenkomsten en verschillen in muziek van over de hele wereld. Er wordt gezocht naar universalia: structuren en vormaspecten van muziek die in elke cultuur voorkomen. Mochten er zulke universalia gevonden worden dan kunnen die als ondersteuning gebruikt worden voor het idee dat muzikaliteit gebaseerd is op onze biologie, dan wel erdoor beperkt wordt.

Maar zijn er wel grenzen aan wat als muziek gehoord, ervaren en gewaardeerd en aan volgende generaties doorgegeven wordt? De avant-gardecomponist Anton Webern (1883-1945) dacht dat het slechts een kwestie van tijd zou zijn voordat postbodes zijn atonale melodieën zouden fluiten. Afgezien van de vraag hoelang er nog postbodes zullen rondlopen, kan je je afvragen of dat voor bepaalde melodische en ritmische patronen ook geldt, in de zin dat die al fluitend aan de volgende generaties worden doorgegeven. Als je alle muziekculturen met elkaar vergelijkt, komen bepaalde muziekstructuren dan vaker of veel minder voor dan andere, of komen ze misschien helemaal niet voor?

Een groep onderzoekers uit Canada, Engeland en Japan analyseerde recentelijk honderden muziekopnames van verschillende muziektradities uit Noord- en Zuid-Amerika, Europa, Afrika, het Midden-Oosten, Zuid-, Oost- en Zuidoost-Azië en Oceanië. De studie liet zien dat er enorm veel verschillen zijn aan te wijzen als je muziekfragmenten classificeert op basis van de lange lijst van eigenschappen die door etnomusicologen als Alan Lomax3 en Bruno Nettl4 zijn ontwikkeld. Verrassend genoeg, en dat was de belangrijke bijdrage van dit onderzoek, toonden de analyses ook uniformiteit aan: bepaalde structurele eigenschappen waren in bijna alle muziekopnames terug te vinden. Melodieën zijn meestal opgebouwd uit een beperkte verzameling van elkaar te onderscheiden toonhoogtes (zeven of minder) die deel uitmaken van een toonladder, verdeeld in ongelijke en relatief kleine intervallen. De meeste muziek heeft ook een regelmatige puls (de beat), veelal in tweeën of drieën onderverdeeld en een kleine reeks ritmische patronen.5

Deze universalia weerspreken in zekere zin onze intuïtie. Je zou namelijk verwachten dat er veel meer variatie zou zijn, zeker als je kijkt naar de reeks mogelijkheden die toonhoogte en ritme in principe toestaan. Je kan een toonladder op oneindig veel manieren onderverdelen. Kennelijk heeft het opdelen van die reeks in een beperkt aantal te onderscheiden eenheden – specifieke tonen met een specifieke duur – cognitief gezien iets aantrekkelijks voor mensen. Een beperkt aantal toonhoogtes en ritmes kan goed onthouden worden, maar ook op oneindig veel manieren worden gecombineerd. Die eigenschappen zorgen ervoor dat de resulterende melodieën relatief eenvoudig geleerd en onthouden worden, en aan een volgende generatie doorgegeven kunnen worden. Daarnaast maakt een regelmatige puls het mogelijk te anticiperen op het ritme en het tempo van de muziek, iets dat essentieel is om te dansen en samen muziek te maken.

Dit zijn prachtige inzichten als het gaat om het analyseren van de structuur van muziek en de onderlinge overeenkomsten, maar ze vertellen ons weinig over de biologische basis van muzikaliteit. Dat komt omdat de methode indirect is: je bestudeert muziek, dat is het resultaat van muzikaliteit, in plaats van muzikaliteit zelf. Daarnaast is het lastig om de afzonderlijke bijdragen van cultuur en biologie uit elkaar te houden. Zo is het bijvoorbeeld niet duidelijk of het opdelen van een toonladder in kleine en ongelijke intervallen in een bepaalde muziekcultuur nu het resultaat is van een wijdverbreide muziektheoretische leer of het gevolg van een muzikale aanleg of voorkeur.

Dit boek gaat dan ook over de structuur van muzikaliteit en niet over de structuur van muziek. Muzikaliteit wordt gevormd door een aantal natuurlijke, zich spontaan ontwikkelende eigenschappen die gebaseerd zijn op, dan wel begrensd worden door, ons cognitieve systeem (aandacht, geheugen, verwachting) en onze biologische aanleg. Zo hoop ik iets te kunnen zeggen over de biologische aard van muzikaliteit en onze aangeboren aanleg voor muziek.

Vergelijkend onderzoek

Net zoals mensen hebben ook de eigenschappen van muzikaliteit een stamboom, die vertakt is over de hele wereld en ver teruggaat in de tijd. Muzikaliteit is misschien niet alleen maar een cultureel artefact, ze heeft waarschijnlijk een biologische grond. Maar omdat zowel de klank van muziek als ons muzikale brein niet fossiliseren is er helaas niets feitelijks te traceren over de geschiedenis van muzikaliteit. Vergelijkend cognitief biologisch onderzoek is een mooie manier om de stamboom van muzikaliteit toch in kaart te brengen. Door te onderzoeken of een bepaalde muzikale eigenschap bij al dan niet verwante dieren voorkomt is er iets over hun gemeenschappelijke biologische geschiedenis te zeggen (zie afbeelding op pagina 16). Als twee verwante diersoorten een bepaalde eigenschap met elkaar gemeen hebben, dan had hun gezamenlijke voorouder die eigenschap waarschijnlijk ook. Zo kunnen we het ontstaan van een bepaalde muzikale eigenschap dateren. Als twee niet-verwante diersoorten een eigenschap delen, dan kan dat iets zeggen over het onderliggende mechanisme en de natuurlijke selectiedruk die mogelijkerwijs tot die eigenschap heeft geleid. Vergelijkend muziekcognitief onderzoek is dus een krachtige methode om meer over het menselijke muziekvermogen te weten te komen, ook al hebben we er geen fossielen uit een ver verleden van. Toen ik aan dit boek begon was de cognitieve biologie voor mij een relatief onbekend vakgebied. Het gaf me echter, naast de meer vertrouwde methodes uit de psychologie en de informatica (de cognitiewetenschappen), nieuwe en intrigerende perspectieven op muzikaliteit die tot verrassende inzichten leidden.

Fylogenetische boom van de muzikale eigenschappen die mensen mogelijk delen met resusapen en zebravinken. Ingekleurde vormen markeren een hypothetische muzikale eigenschap (bijvoorbeeld maatgevoel of relatief gehoor), open vormen markeren de afwezigheid van diezelfde eigenschap. De positie op de fylogenetische boom dateert de mogelijke evolutionaire oorsprong van zo’n muzikale eigenschap.

Mijn belangstelling voor biologie ontstond toen ik werkte aan Iedereen is muzikaal, een boek waarin ik aan de hand van recente onderzoeksresultaten de stelling onderbouwde dat we allemaal een aangeboren talent voor muziek hebben, een aanleg die zich spontaan ontwikkelt en die aangescherpt wordt door het luisteren naar muziek. Vrijwel iedereen beschikt over de muzikale vaardigheden die essentieel zijn voor het ervaren en waarderen van muziek. Denk bijvoorbeeld aan het relatief gehoor, het herkennen van een melodie, los van de precieze toonhoogte of het tempo waarop deze gezongen wordt, en het maatgevoel, het horen van regelmaat in een variërend ritme, noodzakelijk om samen te dansen en muziek te maken. Zelfs pasgeboren baby’s bleken gevoelig voor intonatie (melodie), ritme en dynamiek van het geluid in hun omgeving – de bouwstenen van muziek. Alles wees erop dat de menselijke biologie al bij de geboorte klaar is voor muziek, zowel wat betreft – zoals Darwin het noemde – de ‘gewaarwording’ als het ‘genot’ van het luisteren.6

Door deze ervaringen raakte ik meer en meer overtuigd van het idee dat er aan ons muziekvermogen een biologische basis ten grondslag ligt. En dan vooral die muzikale vaardigheden die voor mensen zo vanzelfsprekend zijn, zoals relatief gehoor en maatgevoel. Deze bouwstenen van muzikaliteit leken me zo triviaal, en tegelijkertijd zo fundamenteel, dat zich onvermijdelijk de vraag opdrong: wie is ‘iedereen’ eigenlijk? Zijn dat alle mensen of zijn dat alle dieren? (N.B.: Biologen maken gewoonlijk onderscheid tussen menselijke en niet-menselijke dieren. Ik zal dat onderscheid in dit boek ook maken, maar voor de leesbaarheid refereren naar ‘mensen’ en ‘dieren’, ondanks het feit dat mensen natuurlijk ook dieren zijn.)

Darwin vermoedde dat álle dieren ritme en melodie konden waarnemen en waarderen, simpelweg omdat ze een vergelijkbaar zenuwstelsel hebben. Hij twijfelde er daarom niet aan dat de menselijke muzikaliteit een biologische basis had. Daarnaast suggereerde Darwin dat de gevoeligheid voor muziek iets ouds moest zijn, vele malen ouder dan taal. Hij zag muzikaliteit als bron voor het ontwikkelen van muziek én van taal. Muzikaliteit zouden mensen en dieren te danken hebben aan het evolutionaire mechanisme van seksuele selectie. Darwin schreef: ‘Bij al deze dieren, namelijk insecten, amfibieën en vogels, waarvan de mannetjes gedurende het seizoen van hofmakerij muzikale tonen produceren, of louter ritmische geluiden, moeten wij wel geloven dat de wijfjes in staat zijn die te appreciëren, en daardoor worden geprikkeld of gecharmeerd; anders zouden de onophoudelijke inspanningen van de mannetjes en de complexe structuren die alleen zij vaak bezitten, nutteloos zijn.’7

Beide vermoedens, de biologische basis van muzikaliteit én het idee van muzikaliteit als evolutionaire opmaat voor muziek en taal, werden de sleutels voor de zoektocht die ik in dit boek beschrijf.

Wanneer ben je muzikaal?

Na het verschijnen van Iedereen is muzikaal kreeg ik met regelmaat YouTube-filmpjes opgestuurd van dieren die volgens de afzenders muzikaler waren dan zijzelf: het belcantolied van een zangvogel uit de Amazone, een op Arabische muziek buikdansende parkiet, een pianospelende hond of olifanten die langzaam meebewegen op de maat van een Bach spelende violiste. Hoewel intrigerend om naar te kijken, benadrukken de filmpjes het voor ons vertrouwde menselijke perspectief. Wij zien en horen er muzikale dieren in. Het lied van een zangvogel uit de Amazone klinkt ons al snel als muziek in de oren. Maar dat zegt meer over ons dan over die zingende vogel. De vraag is of een vogel wel hetzelfde hoort en ervaart als wij. Om iets over de muzikaliteit van een vogel te kunnen zeggen zou de vraag eigenlijk moeten zijn: ervaart een vogel vogelgeluiden als muziek?

Dit boek gaat daarom niet over de vraag of een zangvogel, gibbon of bultrugwalvis muziek maakt – het eenvoudige antwoord is immers: ja, in onze oren zeker – maar over de vraag wat je als mens of dier moet weten, kunnen of voelen om iets als muziek te kunnen ervaren. Door deze nieuwe vraagstelling verschuift de aandacht van muziek naar muzikaliteit. Niet de bouwstenen van muziek (zoals melodie en ritme) maar de bouwstenen van muzikaliteit (relatief gehoor en maatgevoel) worden dan het onderwerp van onderzoek.

Dat wij mensen muzikaal zijn lijkt me inmiddels wel duidelijk (voor de twijfelaars verwijs ik graag naar Iedereen is muzikaal), maar in hoeverre we dit vermogen met dieren gemeen hebben was nog verre van duidelijk toen ik aan dit boek begon. De vraag die zich bleef opdringen was: is muzikaliteit iets uniek menselijks waarmee we ons van dieren onderscheiden? Of delen we muzikaliteit juist met dieren vanwege ‘de gemeenschappelijke fysiologische aard van hun zenuwstelsels’, zoals Darwin vermoedde? Ik was vastbesloten om het uit te zoeken.

Persoonlijk verslag

Een manier om de biologische basis van muzikaliteit in kaart te brengen is om vergelijkend onderzoek te doen naar diersoorten die een specifieke muzikale eigenschap met ons gemeen hebben die fundamenteel is voor het ervaren van muziek. Het is verstandig om te beginnen bij ‘modeldieren’: dieren waarover we al veel weten omdat er in de afgelopen decennia veel onderzoek naar is gedaan. Het is daarom geen luiheid om niet direct naar het oerwoud van Noordoost-Thailand af te reizen om gibbons te observeren, dan wel in alle vroegte in de Nederlandse duinen het lied van de nachtegaal te noteren. Ik ben geen bioloog. Voor mij was het dus belangrijk om vertrouwd te raken met de bestaande wetenschappelijke kennis en methodes van de biologie. Daarom verdiepte ik me in de vakliteratuur en ging ik in gesprek met biologen. Zonder hun enorme kennis en liefde voor hun vakgebied was ik zeker verdwaald. De vraag die ik hun en mijzelf bij herhaling stelde was: heeft het menselijke muziekvermogen een biologische basis?

Verschillende biologische onderzoekscentra waren zo vriendelijk om mij te ontvangen. Elk daarvan heeft een expertise op het gebied van een specifiek ‘modeldier’: een dier waar wetenschappelijk gezien veel over bekend is en dat bijdraagt aan het begrijpen van een specifieke menselijke functie of eigenschap. Voor onderzoek naar het auditieve systeem zijn dat de Macaca mulatta, beter bekend als de resusaap, en de Taeniopygia guttata, de zebravink. Dankzij de intensieve bestudering van deze dieren komen we steeds meer te weten over het gehoor, de spraak en de hersenen in het algemeen. Het is de reden waarom de resusaap en de zebravink een prominente rol spelen in dit boek, met hier en daar een gastoptreden van een chimpansee, een kaketoe en een zeeleeuw.

Resusapen zijn genetisch gezien nauw verwant aan mensen en hun hersenen hebben dan ook een vergelijkbare structuur. Het maakt deze apensoort tot veelgebruikt modeldier voor allerlei neurobiologisch onderzoek, bijvoorbeeld naar de oorzaak en behandeling van gehoor- en bewegingsstoornissen bij mensen. Veel van wat we weten over de werking van de hersenen hebben we dan ook te danken aan biomedisch onderzoek met resusapen.

Zebravinken daarentegen zijn genetisch gezien juist ver van ons verwijderd en vogelhersenen hebben een totaal andere structuur dan die van primaten (aap en mens). Toch hebben sommige zangvogels, ondanks hun totaal anders geëvolueerde hersenen, eigenschappen die vergelijkbaar zijn met de muzikaliteit van mensen. Zo kunnen ze bijvoorbeeld nieuwe liedjes leren. Door onderzoek bij zangvogels komen we steeds meer te weten over de rol van de genetica en de omgeving bij de evolutie van hun muzikale eigenschappen.

Zo leidde mijn zoektocht mij afgelopen jaren naar de laboratoria van Hugo Merchant van de Universidad Nacional Autónoma de México en Carel ten Cate van de Universiteit Leiden, die mij lieten kennismaken met respectievelijk de praktijk van de neurobiologie en van de gedragsbiologie. Daarna volgden een zeezoogdierenlab in Santa Cruz, de Verenigde Staten, en een primatenlab in Inuyama, Japan.

Ik voelde me bevoorrecht om bij al deze onderzoekers achter de schermen te mogen kijken en te leren van hun kennis en ervaring. Ook was ik dankbaar dat deze biologen mijn onderzoeksvraag interessant genoeg vonden om muziekcognitief onderzoek te doen. Door deze interdisciplinaire samenwerking ben ik een stuk dichter bij een antwoord op mijn onderzoeksvraag gekomen.

Ten slotte: dit boek gaat over wetenschap maar het is geen wetenschappelijk boek. Het is een persoonlijk verslag van mijn eerste stappen als muziekonderzoeker in de cognitieve biologie. Verwacht daarom geen gestructureerd overzicht van de beschikbare feiten ter ondersteuning van een stelling (zoals in Iedereen is muzikaal), maar een associatief gemonteerd logboek van het verkennen van een nieuw onderzoeksgebied, inclusief alle onverwachte wendingen, twijfels en missers die bij wetenschappelijk onderzoek gewoon zijn. Het is een zoektocht naar antwoorden op de vraag wat ons mensen muzikale dieren maakt.

Amsterdam, december 2017

Geschoren oor

Querétaro, Mexico, 31 oktober 2011. Je ziet dat hij weet dat er wat gaat gebeuren. Vanuit zijn stalen kooi volgen Capi’s grote zwarte ogen zijn verzorger. Verderop in de tl-verlichte kamer treft Ramón Bartolo, een Mexicaanse student, voorbereidingen voor een nieuwe werkdag. Hij trekt een witte laboratoriumjas aan waarop in blauwe letters ‘UNAM Academico’ is geborduurd. De knopen sluit hij met een snel gebaar. Vervolgens trekt hij twee leren handschoenen aan die tot aan zijn ellebogen komen. De rechterhandschoen heeft het in het verleden flink te verduren gehad. Enkele flarden leer worden met ducttape bij elkaar gehouden.

Ramón klapt zachtjes met zijn handschoenen op elkaar om de volle aandacht van Capi te krijgen. Voor de zevenjarige resusaap is het niets nieuws: elke werkdag wordt hij op een vast tijdstip uit zijn nachtverblijf gehaald. Zodra de schuifdeur van zijn kooi opengaat, grijpt hij dan ook gedecideerd en vol vertrouwen de gehandschoende hand. Ramón leidt Capi met een elegante boog van de relatief hoge kooi naar zijn werkplek.

Die werkplek doet denken aan een kinderstoel op wielen, op maat gemaakt van plexiglas met als armleuningen twee kokers van aluminium. Capi zal daar straks gewoontegetrouw zelf zijn armen doorheen steken. Maar eerst krijgt hij een zwart plexiglas tafelblad over zijn hoofd geschoven. Vrijwel meteen grijpt hij het vast, als om zichzelf wat meer houvast te geven. Ten slotte schuift Ramón een U-vormig plexiglasplaatje over Capi’s lange poten en om z’n smalle buik.

Capi kijkt rustig om zich heen en volgt zijn verzorger aandachtig in al zijn bewegingen. Zodra hij goed in de stoel zit, wordt hij van het nachtverblijf naar een gangetje gereden. Daar wordt hij gewogen. Zijn gewicht wordt, zoals elke dag, bijgeschreven in een tabel boven de weegschaal. De tabel telt vier kolommen, een voor elk van de vier resusapen die hier wonen en werken.

Naast de tabel hangt een kalender. Elke maand is voorzien van een kleurenfoto van een apensoort. Capi lijkt, met zijn witgrijze vacht en grote vlakken groengele haren, onmiskenbaar op de foto bij de maand januari. Het onderschrift luidt: Macaca mulatta.

Na het wegen rijdt Ramón Capi door naar de medische ruimte. De resusaap laat het tafelblad los en strekt zijn arm losjes achter zich zodat Ramón hem zijn dagelijkse injectie kan geven. Met een kleine dosering van het verdovingsmiddel ketamine zal hij de verdere voorbereidingen rustig over zich heen laten komen. Vandaag zal namelijk, anders dan anders, het haar van zijn rechteroor worden geschoren.

Op uitnodiging

Ik ben sinds enkele dagen in Mexico, voor het eerst. Ik bezoek het Instituto de Neurobiología dat deel uitmaakt van de Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM) in Querétaro, een kleine welvarende universiteitsstad zo’n driehonderd kilometer ten noordwesten van Mexico-Stad. Hugo Merchant, hoofd van het primatenlaboratorium van UNAM, heeft me uitgenodigd om te zien of het mogelijk is om met resusapen een luisterexperiment te doen dat ik eerder deed met volwassen mensen en pasgeboren mensenbaby’s. Drie maanden geleden hebben we tijdens een conferentiediner in Leipzig besloten om samen een experiment op te zetten om het maatgevoel van resusapen te testen. Hoewel ik nerveus ben over wat me te wachten staat, ben ik ook erg opgetogen. Zo’n luisterexperiment kan inzicht geven in hoeverre mensen maatgevoel delen met andere primaten en de uitkomst zou iets kunnen zeggen over onze aanleg voor muziek.

Maatgevoel (wetenschappelijke term: beat-inductie)1 zou je kunnen definiëren als het horen van regelmaat in een variërend ritme. Dankzij ons maatgevoel horen we of de beat van de muziek regelmatig is, versnelt of vertraagt. Het is een vaardigheid die noodzakelijk is om samen muziek te kunnen maken of samen te kunnen dansen. Het maakt maatgevoel, naast relatief gehoor, tot een van de fundamentele bouwstenen van muzikaliteit. Het is opmerkelijk dat maatgevoel zich als vanzelf ontwikkelt bij baby’s en jonge kinderen. Kinderen bewegen spontaan mee op de maat van de muziek, daar is weinig instructie voor nodig. Maar waarom? Zijn zij al klaar voor muziek?

Sommige wetenschappers denken dat maatgevoel heeft geholpen om groepen van de vroege mens bij elkaar te houden. Als je samen wilt dansen, zingen, muziek maken of zelfs marcheren, moet iedereen maatgevoel hebben. In hetzelfde tempo kunnen denken. Zo niet, vergeet dat dansen en zingen dan maar. En dat zijn allemaal zaken die binden, dus cruciaal zijn voor een groepsgevoel. Apen kunnen elkaar nog vlooien, maar bij de mens werden die groepen waarschijnlijk al snel veel te groot voor dat soort tijdrovende zaken. Dan biedt muzikaliteit en het samen bewegen op muziek een heel mooie oplossing, die in de evolutie blijkbaar overeind blijft.2