De pianobouwer

Kurt Palka

De pianobouwer

Vertaling Inger Limburg en Lucie van Rooijen

Nieuw Amsterdam Uitgevers

De vertaling is mede gesubsidieerd door de Canada Council for the Arts

De vertalers bedanken Frits Janmaat van Maison Erard

voor zijn hulp bij de vertaling van de pianotermen.

Oorspronkelijke titel The Piano Maker. McClelland & Stewart,

a division of Random House of Canada Limited,

a Penguin Random House Company

© Kurt Palka 2015

© Nederlandse vertaling Inger Limburg en Lucie van Rooijen /

Nieuw Amsterdam Uitgevers 2016

Alle rechten voorbehouden

Omslagbeeld vrouw © Arcangel / Malgorzata Maj

Omslagbeeld achtergrond © Getty Images / Popperfoto

NUR 302

ISBN 978 90 468 2091 9

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met
ISBN 978 90 468 2090 2

Voor Heather

En voor Melanie en Christina en Aviana en Annie

DE AANKOMST

Een

Op het laatste stuk door het bos stonden de bomen zo dicht op elkaar dat er nauwelijks licht doorheen drong. Hier en daar overwelfden ze de kustweg als een tunnel: grote naaldbomen en een paar loofbomen, kaal in deze tijd van het jaar. Maar hoe dichter ze bij de French Shore kwam, hoe dunner het bos werd, tot zich uiteindelijk rechts van haar een schitterend panorama ontvouwde, met een deinende nevel van opspattend zeewater waarin talloze regenbogen te zien waren.

Het eerste dorp dat ze zag, heette Bonne Marie. Toen ze erdoorheen reed, werd haar auto opgemerkt door een hond, die blaffend langszij kwam rennen. Ze minderde vaart en zwenkte opzij om hem te ontwijken. Een man die een stukje verderop de romp van een boot stond af te krabben, keek op. Hij riep de hond, die onmiddellijk gehoorzaamde en stopte. In de spiegel zag ze hem midden op de weg staan, met zijn neus in de wind.

Even vroeg ze zich af of het Jack was; ze trapte op de rem en tuurde in het spiegeltje, maar toen reed ze verder. Het kon Jack niet zijn. Natuurlijk niet! Ook al miste hij een half oor en zag hij eruit als een poolhond.

Ze reed langs verweerde rotsblokken en enorme platte stenen; het leken wel de resten van een oeroude dolmen aan de kant van de weg. Er volgden meer dorpen: Saint Emilie, Gaillard, La Roche. Huizen met geverfde luiken, een soort molen of pers, aangedreven door een ezel. Ze zag een smidse waar een reusachtig bruin paard met een van zijn achterbenen op een steun stond; de hoefsmid haalde zijn vijl langs de rand van de hoef. Ze zag vissersboten op de helling en netten die op een rek hingen te drogen. Af en toe stak iemand zijn hand naar haar op als ze langsreed.

Ze zag een paar kerken, maar die waren allemaal klein en van hout, dus ze bleef uitkijken naar de stenen toren van Saint Homais. In Montreal had madame Cabayé de French Shore aanbevolen, met name het dorp Saint Homais. Ze zei dat ze daar was opgegroeid en er erg aan verknocht was: aan de mensen, aan de mooie kerk, aan de uitzichten. Het was nog steeds overwegend Frans, zei ze, maar niet meer uitsluitend. Een dorp dat net groot en vriendelijk genoeg was om te proberen er een nieuw bestaan op te bouwen.

‘Misschien hebben ze de krantenberichten niet gelezen,’ had madame Cabayé gezegd. Bij die woorden had ze haar niet aangekeken. En even later had ze er, nog steeds zonder haar aan te kijken, aan toegevoegd: ‘En anders zijn ze het vast allang vergeten. Ik kan u wel een paar namen geven.’

Op de voorruit vormde zich een waas van fijne druppeltjes zeewater en het wegdek was hier en daar glad. Maar ze voelde zich veilig in de auto. Hij was comfortabel en degelijk, de enige luxe die haar restte in deze magere tijden: een Austin Burnham Saloon met een dashboard van palissander en roodleren stoelen. Hij had echte Amerikaanse whitewallbanden en chromen spaken. Vier jaar geleden had ze er contant voor betaald omdat ze goed in de slappe was zat en er volledig op vertrouwde dat het geld zou blijven toestromen. Al die handelsreizen met Nathan. De Perzische mummies alleen al waren zeven of acht van dit soort auto’s waard.

Een koude, heldere novemberdag; de afgeplatte baan van de zon, de fonkeling van de Bay of Fundy, slechts onderbroken door een lange, smalle landtong: de Digby Neck. Het was bijna elf uur toen ze een eerste glimp opving van de hoge torenspits in de verte, met zijn zilverkleurige leien dak dat blonk in de zon.

Ze zette de auto op het wagenplein en liep door het dorp, over straten met kinderkopjes en over zandweggetjes waarin bevroren afdrukken van hoefijzers en wagenwielen stonden. Ze bleef regelmatig staan om de oude huizen van natuursteen en hout te bewonderen; op sommige vakwerkgevels stond een datum van tweehonderd jaar terug. Ze zag het hotel waarover madame Cabayé had verteld: een breed gebouw op het hoofdplein. Op de façade prijkte een hemelsblauwe zonnewijzer met zwarte Romeinse cijfers waaronder de naam was geschilderd: HÙTEL YAMOUSSOUKE.

Toen ze bij de kerk aankwam, bleef ze een tijdje voor de ingang in de westgevel staan om de rijkversierde boog en de waterspuwers in de hoeken van de goot te bekijken. Ze liep naar binnen. Door de vensters in een van de muren vielen gekleurde banen zonlicht op houten kerkbanken, en tussen de vensters hingen schilderijen die de kruiswegstaties verbeeldden. De schilderijen waren donker, bijna net zo donker als de lijsten waarin ze gevat waren.

Recht voor haar, net iets uit het midden van de kruising, stond een vleugel, en zelfs op die afstand kon ze zien dat het een Molnar was. Terwijl ze ernaartoe liep, verwonderde ze zich over deze wonderlijke opeenvolging van gebeurtenissen: eerst madame Cabayé die haar aanried naar Saint Homais te gaan, toen de hond die op Jack leek en nu een Molnar die in deze stenen ruimte op haar stond te wachten.

De klavierklep en de bovenklep stonden allebei open. Ze keek in de vleugel om het meestermerk op het stemblok te zien. Daar stond het, in groene inkt, verbleekt maar nog wel leesbaar. De initialen B.R. in een klein ovaal.

De koster, Morris, had haar gadegeslagen vanuit de schaduw bij het zijaltaar, en nog geen uur later vertelde hij aan iedereen die hij tegenkwam dat er iets vreemds aan haar was. Hij had haar naar de vleugel zien lopen, zei hij, geen jonge vrouw meer, maar nog wel een aantrekkelijke verschijning met haar stadse mantel en hoed. Eerst had ze de vleugel bestudeerd, daarna had ze een paar knopen van haar mantel losgemaakt en was op de kruk gaan zitten, met haar vingers zwevend boven de toetsen zonder ze aan te raken, en een hele poos leek het alsof er een bezwering over haar was uitgesproken. Van het ene op het andere moment maakte ze een verslagen indruk en zag ze er jaren ouder uit, en toen ze opstond, de klep dichtdeed en wegliep, zag hij dat ze met haar been trok.

Hij zei dat daar eerder niets van te merken was, maar dat er nu geen twijfel mogelijk was. Plotseling kwam er iets duisters over haar, een diepe droefenis.

Dat alles vernam ze later van Mildred Yamoussouke, want Mildred was in de keuken van het hotel bezig geweest toen Morris het verhaal aan een dienstmeisje vertelde. Hij kwam de lunch van de priester ophalen, en Mildred had snel de deur dichtgegaan.

‘Niet zo hard, Morris,’ zei ze. ‘Ze zit hier in de eetzaal.’

‘Ze komt uit Quebec,’ fluisterde hij. ‘Dat staat op haar kentekenplaat.’

‘Sst,’ zei Mildred. ‘Hou je mond en schiet op, anders wordt het eten van meneer pastoor koud.’

Die middag zag Morris haar weer in de kerk. Ze stond op het mededelingenbord te kijken, en toen hij naar haar toe liep om te vragen of hij haar ergens mee kon helpen, wees ze naar de oproep van pastoor William voor een ervaren pianist die de kerkmuziek kon verzorgen zolang het orgel buiten dienst was.

‘Is dat de priester?’ vroeg ze.

‘Inderdaad.’

‘Denkt u dat ik hem zou kunnen spreken?’

‘Ik zou niet weten waarom niet. Hij is nu in de sacristie. Zal ik even met u meelopen?’

Morris zag dat ze een mooie glimlach had toen ze hem met een knikje bedankte. Hij ging haar voor door het schip en over het altaar naar de achtervertrekken, en toen de deur achter haar was dichtgegaan, luisterde hij een tijdje naar het gesprek, naar de vragen van de pastoor en haar antwoorden.

Uiteindelijk zette Morris zich weer aan het werk en niet veel later zag hij dat de pastoor met haar naar de vleugel liep. Ze had haar mantel en hoed bij zich en legde beide op een bank op de eerste rij. Ze droeg haar haar opgestoken. Het was zwart, maar begon al te grijzen. Met een paar slagen van de slinger paste ze de hoogte van de kruk aan en toen ging ze zitten. De pastoor nam plaats op een kerkbank wat verder naar achteren.

Morris stond op een ladder bij de vensters in de noordelijke muur. Hij was de loodranden aan het repareren, maar toen ze begon te spelen zette hij de soldeerbout uit en legde hem op de rand om te luisteren.

Hij vond dat ze heel mooi speelde, en toen hij de pastoor ontspannen achterover zag leunen, wist Morris dat ze zojuist geslaagd was voor de test.

Naderhand liep ze terug naar het hotel, waar ze vroeg of ze een rustige kamer mocht bekijken. De eigenares gaf haar de sleutel van kamer 308 en zei met een glimlach: ‘Bovenste verdieping, aan de achterkant. Niets dan naaldbomen en zee. Ik ben Mildred. Laat het me maar weten als u iets nodig hebt.’

‘Dank u wel. Madame Cabayé in Montreal gaf me uw naam. En de naam van dit hotel.’

‘Onze Sidonie? Kent u haar?’

‘Jazeker. Ik heb een paar keer in het pension gelogeerd.’

‘Ze zijn hier getrouwd, maar daarna zijn ze vertrokken.’

‘Ja, dat vertelde ze. Haar man werkt bij de bank, het filiaal in Sherbrooke. Hij is assistent-bedrijfsleider en zij bestiert het pension.’ Ze hield de sleutel omhoog. ‘Laten we straks verder praten.’

In de kamer klopte ze op het bed en keek om zich heen: de kledingkast, het nachtkastje dat in een Frans-landelijke stijl was beschilderd met wolken en zonnebloemen tegen een grijsblauwe achtergrond, de badkamer, die ze door de open deur kon zien, het uitzicht vanuit het raam. De stilte.

‘Het is een prachtige kamer,’ zei ze tegen Mildred toen ze weer beneden was. ‘Dank u wel. Ik neem hem. Ik ben Hélène Giroux. Als iemand mij zou kunnen helpen met het uitladen van de bagage? Op de achterbank staat een grote hutkoffer waar ik hulp bij nodig heb.’

‘Maar natuurlijk,’ zei Mildred. ‘Ik loop wel even met u mee.’

Die avond zat ze om zeven uur weer achter de vleugel voor de begrafenisdienst van drie vissers.

Mildred had gezegd dat werkelijk iedereen in het dorp de mannen had gekend en dat de kerk stampvol zou zitten. Wat inderdaad zo was. Als ze naar rechts keek, kon ze de volle kerkbanken en gangpaden zien, overal mensen die naar haar keken, iets tegen elkaar fluisterden en vervolgens weer naar haar keken, zich duidelijk afvragend wie ze was. Ook dat had Mildred voorspeld. Die zat nu in het midden van de derde kerkbank, naast haar vier hotelmedewerkers.

Pastoor William stond op de preekstoel en sprak over de dode mannen en het enorme gemis voor hun families en de gemeenschap. Ze zat op de pianokruk te wachten, wreef in haar handen en hield ze warm in haar schoot.

Toen daalde de pastoor het wenteltrapje af en gaf haar een knikje; ze rechtte haar rug en begon te spelen.

Twee

Die nacht had ze weer een van haar vaste dromen. Ze hoorde Nathan haar naam roepen, maar kon hem niet zien. Op de plek waar de stem vandaan kwam, zag ze niets dan duisternis en bloed in de sneeuw, en toen ze terugriep bevroor haar adem in de lucht en vielen haar woorden aan scherven op de grond. Het was een van de drie of vier dromen die sinds het ongeluk steeds terugkeerden: het gruwelhol, de schimmige bewegingen, de stank en de smeekbeden die haar hart steeds weer ineen deden krimpen, ook al wist ze inmiddels precies hoe het afliep, en hoe hard ze in die dromen ook haar best deed die afloop te beïnvloeden, het lukte niet. Het einde kwam zonder genade, als slagen die neerregenen op een doodsbang kind, en het gebeurde maar zelden dat ze voor dat moment wakker werd. Maar die nacht gebeurde dat wel. Ze werd wakker met een schreeuw; even lag ze met bonzend hart naar het plafond te kijken, waarna ze rechtop ging zitten en haar blik door weer een andere kamer in weer een andere stad liet glijden.

Een bleekzilveren gloed, meubels die ze niet kende.

Ze sloeg de dekens terug, stapte uit bed en strompelde naar het raam, met haar blote voeten op de houten vloer. Ze duwde het schuifraam omhoog en snoof de koude lucht op. Er gloorde een zwak licht. Een sprookjesachtige sterrenhemel achter een sluier van hooghangende nevel. Na een poosje kwam haar hart tot bedaren, kon ze de zee en de wind in de bomen horen en liet de droom haar los.

Ze ging op de stoel zitten en trok haar rijglaarsjes aan. Altijd bracht het rechterlaarsje de herinnering naar boven, altijd weer. Ze strikte de veters, zette haar hoed op, trok haar mantel aan over haar nachtjapon en liep naar beneden. In het ijle witte hemellicht en het geel van de straatlantaarns stak ze het plein over naar de kerk, en bij de zij-ingang aangekomen gebruikte ze de sleutel die de priester haar had gegeven. Ze ging naar binnen. Het was heel stil en donker op dit tijdstip. Alleen de eeuwige vlam bij het altaar en de vensters aan de straatzijde zorgden voor een beetje licht.

Ze liep half op de tast naar een kerkbank op de voorste rij en ging zitten, met haar handen in de zakken van haar mantel. Ze keek naar de vleugel, met zijn mooie vorm, klassieke poten en ranke klepstok, en voor haar geestesoog zag ze alle afzonderlijke onderdelen: de onbewerkte elementen van de kast, zo uit de houtmolen, het klavier met zijn zenuwuiteinden, de sierlijke zangbodem met de kam. Het pantserraam, dat zo zwaar was dat er twee man voor nodig waren om het op te tillen en op zijn plaats te leggen.

Ze stond op en liep naar het punt op de stenen kruising waar de vleugel volgens haar zou moeten staan, keek omhoog, klapte in haar handen en luisterde. Ze deed zes stappen naar links, in de richting van de muur, en klapte opnieuw.

Op de terugweg naar het hotel ging ze even bij haar auto kijken. Alles was in orde. Bevroren mist op de ruiten. Ze gaf de auto een klopje op de bumper en liep door.

Een paar uur later zat ze in de eetzaal te ontbijten. Mildred kwam met een koffiemok uit de keuken en liep naar haar tafeltje.

‘Mag ik bij je komen zitten?’

‘Natuurlijk. Graag zelfs.’

‘Het was prachtig gisteravond. Echt. Ik zing in het koor, dus ik weet er wel iets van af. Natuurlijk kent iedereen het “Stormlied” wel, maar zó hadden we het nog nooit gehoord. Als een lange ballade in plaats van een simpele melodie, een ballade die je meevoerde en je diep raakte, op een aangename manier, alsof ze was geschreven door iemand die je begreep. Echt waar. Zo voelde het. Het was fantastisch. Improviseerde je dat ter plekke?’

‘Ja.’

‘En dat andere stuk, wat was dat?’

‘Dat kwam uit het requiem van Brahms. Ik mocht zelf iets kiezen van pastoor William.’

‘Dat was ook heel mooi. Maar wat je met dat “Stormlied” deed… Daarvoor wil ik je bedanken. Uit de grond van mijn hart. Dank je wel!’

Opeens leek Mildred zich te schamen; ze verborg haar gêne achter haar koffiemok en nam een slokje.

Na een korte stilte zei Mildred: ‘Dat zou ik bijna vergeten. Morris, de koster, die was hier voordat jij beneden kwam. Hij vroeg of ik aan je wilde doorgeven dat meneer pastoor je heeft uitgenodigd om mee te lopen in de begrafenisstoet. We kunnen samen gaan, als je wilt, dan kan ik je het een en ander over het dorp vertellen.’

De begrafenis was om tien uur. Toen ze het plein naar de kerk overstaken viel haar oog op Mildreds schoenen; ze zag hoe mooi de stiksels waren, hoe soepel het leer was. Ze zei er iets over, en Mildred vertelde dat ze waren gemaakt door een man uit het dorp. Terwijl ze in het zwakke zonlicht stonden te wachten, kwamen er steeds meer mensen toegestroomd, allemaal in het zwart, mannen, vrouwen en kinderen. Het haar van de jongens was met water gladgekamd en hun oren staken rood uit in de kou. De meisjes hadden pas gezette pijpekrullen en sommige droegen een kransje op het hoofd, gemaakt van kleine, witte papieren bloemetjes die ze, zo vertelde Mildred, later van de rede zouden gooien; dan zouden die kransjes wegdrijven om troost te bieden aan de zielen van de twee mannen die niet teruggevonden waren. Een paar dagen eerder had de kustwacht de zoektocht gestaakt en waren de mannen officieel geregistreerd als verongelukt en omgekomen op zee.

‘Dat zijn hier heel oude woorden,’ zei Mildred. ‘“Verongelukt en omgekomen op zee”. Heel oud en maar al te bekend. Ik kan het weten.’

De doodskist van geschaafd dennenhout stond op twee schragen in de zon, en toen de priester hem had gezegend, namen vijf vissers en een agent van de nationale politie in ceremonieel tenue hem op de schouders en droegen hem de heuvel op naar de begraafplaats. Echtgenotes en moeders liepen achter de misdienaar, die het kruis droeg terwijl de pastoor in zijn witte superplie het wierookvat onophoudelijk heen en weer zwaaide. Er hingen rookwolkjes hingen in de lucht waar de mensen doorheen liepen, sommige huilend. In de schaduw was het gras geknakt en bevroren. Rijp had zich vastgezet op het prikkeldraad van het hek en op de oude, gebeeldhouwde stenen kruisen. Madame Cabayé had haar verteld over het oude kerkhof. Voornamelijk Acadiërs, zei ze. Mensen die waren gedeporteerd of verbannen toen de Britten het gebied hadden veroverd, en van wie een groot aantal naar het zuiden was getrokken, naar Louisiana, dat toen nog Frans was. Jaren later keerden ze terug, van heinde en ver; ze zwoeren trouw aan de Engelse koning en bleven hier wonen tot hun dood. En nu stonden er drie nieuwe kruisen: twee tijdelijke van verweerd hout op de herdenkingsplaats, en één bij een open graf.

Toen de kist was neergezet op de twee planken die over het gat heen lagen, overhandigde de priester de kettingen van het wierookvat aan zijn misdienaar, vouwde zijn handen en hief zijn gezicht naar de hemel. Even was alles stil en toen riep hij, met een stem die zo luid was dat iedereen zijn blik van de kist afwendde en naar de jonge priester keek:

O Geest, die op de grote vloed

gelijk een vogel hebt gebroed,

breng Gij ’t geweld der zee tot staan

en laat de mens met vrede gaan.

O wil verhoren onze bee

voor hen, die zijn in nood op zee!

Toen hij haar later door de open deur van de sacristie voorbij zag lopen, riep hij: ‘Mevrouw Giroux! Kan ik u even spreken?’

Hij stond op en wachtte op haar voordat hij weer ging zitten. ‘U hebt gisteravond heel mooi gespeeld. Dank u wel. Heel veel mensen zeiden er iets over. Ook een paar oud-koorleden.’

‘De kerk heeft een goede akoestiek, pastoor. Al dat steen met precies genoeg hout om de klank wat ronder te maken. Ik zou willen voorstellen om de vleugel een stukje te verplaatsen. Iets meer naar die gebogen houten muur toe. Dan zou het nog beter klinken.’

‘Als u het zegt. Dat kan Morris wel doen. Er zitten wieltjes onder en er is meer dan genoeg ruimte. Ik weet niet wanneer het orgel gerepareerd wordt. Het is een oude McAllister. De onderdelen moeten op maat worden gemaakt en dan vanuit Boston worden verscheept, of misschien zelfs vanuit Edinburgh. Dat is kostbaar en deze kerk is net zo arm als alle andere kerken aan de French Shore en in heel Nova Scotia. Het begon mis te gaan in 1927, 1928, al was het hier niet zo erg als in Ontario, want daar waren ze afhankelijk van de industrie. En toen kwam natuurlijk de beurskrach. Maar de mensen uit deze contreien hadden toch nooit veel geld om aandelen te kopen, en nu hebben we tenminste nog de visserij en de landbouw. Ons voedsel wordt voornamelijk lokaal verbouwd of is afkomstig uit de Annapolis-vallei. Veel vruchtbare grond en water daar. In dat opzicht hebben we geluk.’

‘Ja. Over dat orgel, meneer pastoor. De oude McAllisters hebben prachtige bronzen pijpen, maar in het mechaniek zitten een paar zwakke plekken. Dat weet ik toevallig omdat wij verbindingsstukken maakten voor deze orgels. Er zitten vast onderdelen in uw orgel die al een paar keer vervangen zijn.’

‘Dat klopt, volgens het logboek. Maar het wordt steeds duurder. David Chandler wil proberen ze zelf te maken in zijn modelmakerij. Hij zegt dat we voor de balgen zwaar zeildoek kunnen gebruiken. David is een meester in zijn vak. Hebt u hem al ontmoet?’

‘Nee. Nog niet. Maar ik heb wel over hem gehoord. Hij werkt ook met leer, heb ik begrepen.’

‘Ja, dat klopt.’

De pastoor droeg een zwarte soutane, het boordje los, de mouwen opgestroopt tot aan de ellebogen. Hij had rossig, kortgeknipt haar, borstelige rode wenkbrauwen en heldere grijze ogen waaruit de hoop en het vertrouwen van een jonge man spraken. Hij was misschien nog geen dertig, jong genoeg om haar zoon te zijn. Hij keek haar enige tijd peinzend aan, zijn handen samengevouwen op tafel. Uiteindelijk vroeg hij: ‘Heeft Sidonie of Mildred u wat over ons dorp verteld?’

‘Wel iets.’

‘Saint Homais was natuurlijk volledig Frans, net als de andere delen van de French Shore, helemaal langs de bocht, voorbij Yarmouth, tot aan plaatsen als Port L’Hebert en Port Joli, en zelfs nog verder. Nu is misschien nog maar zestig procent Frans, maar het merendeel daarvan stamt wel af van de oorspronkelijke families, zoals de Chouinards en de Cabayés en de Bissonnettes. Hun namen prijken op de oudste grafstenen, en daar zijn hun afstammelingen trots op. Maar er zijn ook veel niet-Fransen die hier hun wortels hebben, Mildred bijvoorbeeld, en veel mensen van buiten, zoals ik en David Chandler – die komt uit Amerika. Het is een hechte gemeenschap die wel iets weg heeft van een grote, soms ruziënde familie. Wat ik eigenlijk wil zeggen, is dat mij sinds de begrafenis een aantal keer is gevraagd wie u bent, wat u hier brengt en of u blijft.’

‘Nou, het is wel mijn bedoeling om te blijven. Maar nu u het toch over de gemeenschap hebt, er is iets wat ik u moet vertellen. Ik wil graag duidelijk gezegd hebben dat de familie waar ik uit kom nou niet bepaald bij de trouwe kerkgangers hoorde. Zeker niet nadat het ministerie van Koloniën de missionarissen als schuldigen had aangewezen voor mijn vaders dood. Ik meen dat mijn moeder nooit meer een voet in de kerk heeft gezet.’

‘Was uw vader missionaris?’

‘Nee. Hij was ingenieur en heeft veel in Frans-West-Afrika gewerkt.’

‘Aha. Maar u hebt er geen bezwaar tegen om het kerkelijke repertoire te spelen? Uit de achttiende en de negentiende eeuw?’

‘Natuurlijk heb ik daar geen bezwaar tegen. Die werken behoren tot de meest indringende muziek die we kennen. U hebt me Brahms horen spelen.’

‘Inderdaad. Dat was heel mooi. En wat die “kerkgang” betreft, zoals u het noemt, ik kan u verzekeren dat u niet de enige bent in deze gemeenschap, of zelfs in de parochie, die niet praktiserend is.’

‘Praktiserend?’

‘Ja. Wat uw geloof betreft. Ik begrijp het en ik vind het niet erg. Of eigenlijk vind ik het wel én niet erg, want er is altijd hoop. Ik vind het wel erg als ze zichzelf vrijdenkers noemen, want met denken heeft het niets te maken. De echte vrijdenkers hadden juist de discipline om in rechte lijnen te denken. Kierkegaard, Nietzsche. Martin Buber, die nog leeft en nog steeds een luis in de pels van de kerk is. Op het seminarie hebben we hen bestudeerd.’

Hij zweeg en keek naar zijn handen op tafel. Hij keek weer op. ‘Deze kerk was vroeger een kathedraal,’ zei hij. ‘Weet u wat dat is?’

Ze voelde dat ze bloosde. ‘Een kathedraal. Eh, ja. Dat weet ik nog net wél, eerwaarde. Dat is de belangrijkste kerk in een diocees. De bisschoppelijke zetel. Hebt u hier een bisschop?’

‘Niet meer. Maar deze kerk is nog steeds het hart van onze gemeenschap en heeft een lange geschiedenis. Hij is tweehonderd jaar geleden tot kathedraal gewijd, voordat de grenzen van het bisdom opnieuw werden vastgesteld. Hij zal altijd blijven aanvoelen als kathedraal, al is hij dat in werkelijkheid niet meer. Het was destijds een gezamenlijk project waar alle dorpsbewoners aan meewerkten, onder leiding van één bouwmeester, een Franse architect. Tijdens de bouw zijn er twee mannen doodgevallen. Ze liggen op de heuvel begraven.’

‘Hij is prachtig,’ zei ze. ‘Al dat steen en die handgezaagde balken en houten plafonds. Al dat schrijnwerk, net omgekeerde schepen.’

‘Ja, hij is prachtig. Mevrouw Giroux, ik zal er niet omheen draaien. Het gaat niet alleen om het orgel, maar ook om het koor. Ik geloof niet dat ik dat ter sprake heb gebracht tijdens ons eerste gesprek, voor uw auditie. Het punt is dat ik ook hulp nodig om het koor weer op te bouwen, maar ik wilde dat ze u eerst een keer konden horen. Nu dat gebeurd is, weet ik zeker dat ze u zullen accepteren. Een paar van hen begonnen er al over.’

‘Ja, daar wil ik graag bij helpen. Heel graag zelfs. Wat is er dan met het koor aan de hand?’

‘Ach, u kent het wel. Jaloezie en rivaliteit sinds Adelaide een paar maanden geleden is overleden. Zij was onze organiste en dirigente. Sindsdien improviseren we maar een beetje, en dat is geen succes. Maar een parochie heeft goede muziek nodig. Muziek brengt mensen samen.’

‘Nou, ik wil graag helpen, eerwaarde. Ik ben vereerd dat u het vraagt.’

‘Mooi. Heel mooi.’ Hij stond op. ‘Als u even met me mee wilt gaan naar het kantoortje. De verwarming is kapot en we gebruiken die ruimte alleen voor de telefoon en de archiefkast. Dan geef ik u de namenlijst van het koor.’

Hij ging haar voor door de gang en deed de deur van het kantoortje achter haar dicht. Hij liep naar de archiefkast, trok een lade open en wachtte even. Hij draaide zich naar haar om.

‘Mevrouw Giroux, neem me niet kwalijk. Is er misschien nog iets wat ik over u moet weten? Voordat we echt met elkaar in zee gaan? Iets wat u zou kunnen verhinderen een actieve rol te spelen in onze kerk?’

‘Ik geloof het niet, eerwaarde. Afgezien van wat ik u net heb verteld.’

‘Nee? Uitstekend. Heel goed.’

Hij draaide zich weer om en haalde een dossiermap uit de lade. ‘Dit is een lijst van oud-koorleden. Misschien kan Mildred helpen door u aan hen voor te stellen. Ze is altijd actief geweest binnen het koor, en als ze het niet te druk heeft denk ik dat ze er wel tijd voor wil vrijmaken. Een ruwe diamant, onze Mildred. Het hart op de tong, maar een goede, sterke en eerlijke vrouw in de gemeenschap, en een mooie zangstem, zoals u nog wel zult merken.’

In haar kamer deed ze de deur op slot en ging languit op bed liggen, met haar laarzen op een handdoek. Ze hoorde de golven, de wind in de bomen. Ze ging rechtop zitten, maakte de veters los, haakje voor haakje tot aan de gaatjes, trok haar laarzen uit, zette ze op de grond en ging weer liggen, nu met haar voeten onder de handdoek.

De kamer was schoon en sober, en op haar nachtjapon en toiletspullen en mantel na was alles wat ze bezat nog ingepakt. Twee hoedendozen, een valies en een hutkoffer van leer en hout. De hutkoffer stond met het deksel open tegen de muur. Elke avond hing ze de kleren van die dag te luchten, en ze haalde alleen tevoorschijn wat ze de volgende dag nodig had. ’s Ochtends schuierde ze de kleren van de vorige dag, vouwde ze op en borg ze weg.

Ze lag op het bed met haar handen op haar buik. Lange handen en sterke pianovingers met kortgeknipte nagels. Ze voelde haar heupbeenderen onder haar polsen, te dicht aan de oppervlakte, want ze was de afgelopen paar jaar dunner geworden; dunner en wijzer, en ze had geleerd absolute eenzaamheid te verdragen. Ze lag roerloos, met haar ogen dicht.

Sinds het ongeluk sliep ze slecht. Na de gevangenis en de inrichting had ze van een apotheker in Montreal een bruin drankje gekregen dat ze regelmatig innam, maar het hielp niet tegen de dromen, ze was er de hele volgende dag suf van en ze hunkerde steeds naar meer; daarom was ze er, met een grote wilsinspanning, in één keer mee opgehouden. Ze merkte dat het beter was om zich er maar aan over te geven en rustig in het donker te liggen wachten tot de slaap kwam.

Ze stond op en liep naar het raam. Het tij was halverwege – eb of vloed, dat kon ze niet zien. Ze zag een bruine kust, met zeewier en enorme rotsen die boven het water uitstaken. Een zeilboot rondde een landpunt in de verte. Meer rotsen en naaldbomen, omgeven door een laaghangende mist.

Ze hoorde de kerkklok en telde twaalf slagen. Het middaguur. Hier dan misschien, zei ze tegen zichzelf. In Saint Homais.

Drie

In de woonkamer van lady Ashley waren negen vrouwen en vijf mannen bijeen; allemaal netjes gekleed, de vrouwen met keurig gekapt haar. Mildred stelde iedereen voor. Tegen een van de muren stond een piano – een Broadwood uit Engeland met een eikenhouten kast – en lady Ashley vroeg of ze iets wilde spelen om op gang te komen.

Ze ging zitten, deed de klep omhoog, sloeg ter inleiding een paar akkoorden aan en speelde vervolgens een passage uit de ‘Huron Carol’, het oudste Canadese kerstlied. Na een paar regels ging ze terug naar het begin, keek over haar schouder en nodigde hen met een knikje uit om te zingen. Een aantal van hen kende het lied, maar één stem klonk boven alle andere uit. Toen ze achteromkeek zag ze dat het lady Ashley was. Ze speelde door en toen ze haar linkerhand even vrij had, maakte ze een neerwaarts meno-gebaar. Omdat het niet veel effect had, stopte ze en draaide zich om. ‘Daar kunnen we nog een beetje aan werken,’ zei ze.

Lady Ashley klingelde met een handbel, en een jong dienstmeisje in een zwarte jurk met een wit schortje kwam binnen met thee en borden vol kleine sandwiches.

Iedereen nam iets, en Hélène ging op de canapé zitten om hun vragen te beantwoorden. Ze vertelde dat ze al een tijdje weg wilde uit de grote stad, uit Montreal. Haar man was aan het begin van de oorlog in Frankrijk gesneuveld. Ze had in Engeland gewoond en daarna, de afgelopen twaalf jaar, in Canada. In Montreal had ze madame Sidonie Cabayé ontmoet, die haar had verteld over de French Shore en Saint Homais.

Iedereen glimlachte en knikte. Ze konden zich Sidonie nog wel herinneren.

En ja, zei ze: ze had een dochter die in Montreal op school had gezeten en momenteel in Londen een radiologieopleiding volgde voor gediplomeerde verpleegsters.

‘Claire is vierentwintig,’ zei ze. Ze zocht in haar handtas naar het leren mapje met de foto; iedereen bekeek de foto aandachtig, gaf hem door en complimenteerde haar met haar volwassen dochter, die toch zo’n goed beroep had in deze tijden waarin het zelfs voor mannen moeilijk was om werk te vinden.

Op een gegeven moment stond lady Ashley bruusk op en beende de kamer uit. Sir Anthony was in Engeland voor zaken, fluisterde iemand. Het zal eens niet zo zijn, fluisterde iemand anders.

Die nacht sneeuwde het, en het bleef sneeuwen tot de volgende middag. De sneeuw was heel vroeg dit jaar, zei iedereen. Pastoor William zag haar ploeteren met de auto, en hij en de koster schoten haar met spades te hulp. De brigadier van de nationale politie zag hen vanaf de weg, parkeerde zijn Ford en begon mee te helpen.

Toen de sneeuw voor de wielen was weggehaald, trok ze de choke uit, pompte met het gaspedaal en drukte op de startknop. Na wat gesputter kwam de motor tot leven. De mannen sloegen met hun handen de rook weg, gooiden hun spades neer en begonnen te duwen. Toen ze wegreed, zag ze hen in een flits in de binnenspiegel. De koster en de pastoor waren al aan het weglopen, maar de brigadier stond de auto nog na te kijken op een manier die haar niet beviel. Maar het wegdek was glad en ze moest opletten; toen ze weer in de spiegel keek, had hij zich afgewend.

De sneeuwruimer was langs geweest en ze reed in de tweede versnelling, met haar versleten schoenen naast zich op de passagiersstoel, langs de school en de dorpshal, langs de rede en tussen een groepje dennenbomen door naar het gebouw met de hoge bakstenen schoorsteen.

Ze vroeg aan het meisje in de ontvangstruimte of ze meneer David Chandler kon spreken.

‘Ah, u bent de pianiste!’ zei het meisje opgewekt. ‘Van de begrafenis. Ik herken u. Als u ooit…’ Ze bloosde en zweeg.

In zekere zin was het meisje aantrekkelijk, maar er was iets niet helemaal in orde met de ene helft van haar gezicht.

‘Als ik ooit wát?’ vroeg Hélène.

‘O niets, mevrouw. Als u weer door de deur naar buiten gaat en dan naar links, ziet u aan het eind van het klinkerweggetje het uithangbord. Dat is Davids werkplaats. U kunt zo naar binnen lopen, maar hou uw oren dicht. Het kan er lawaaiig zijn, met al die krijsende machines van hem.’

Toen ze de werkplaats binnen kwam, stond hij bij een schuurmachine en hield met beide handen een werkstuk tegen de band. Het stof dat eraf kwam verdween in de open mond van het soort zuigapparaat dat haar moeder misschien wel het leven had kunnen redden als de Molnar-fabriek er een had gehad. Overal in de ruimte stonden tekentafels en machines en werkbanken. Aan gaatjeswanden hingen handgereedschappen, netjes binnen hun contouren. De werkplaats rook naar droog, geschaafd hout en even voerde dat alles haar twintig jaar terug in de tijd – en nog verder.

Toen ze tussen hem en het raam door liep, keek hij op en knikte even, maar hij bleef doorwerken. Na een tijdje hield hij het werkstuk omhoog en legde er een schuifmaat tegenaan. Hij zette de schuurmachine en het zuigapparaat uit.

‘Nu al sneeuw,’ zei hij. Hij keek naar haar stadse mantel en hoed, en naar de schoenen die ze in haar hand had. ‘Waarmee kan ik u helpen, mevrouw?’

Ze zei dat ze net in het dorp was aangekomen maar dat Mildred van het hotel haar had verteld dat hij degene was die haar favoriete paar schoenen had gemaakt.

‘Haar favoriete paar,’ zei hij. ‘Dat is fijn om te horen.’

Ze legde uit wat de bedoeling was en hij nam de schoenen van haar over en bekeek ze van alle kanten bij het licht van de lamp boven de werkbank.

‘Dat moet wel lukken,’ zei hij. ‘Als u op die stoel wilt gaan zitten en uw schoenen uittrekt, kan ik uw voeten opmeten voor de leest. Neemt u plaats, dan ga ik even mijn handen wassen.’

Hij verdween door een deur achter in de werkplaats en ze hoorde water stromen. Toen hij terugkwam stond ze nog steeds.

‘Kunt u de maten niet aflezen aan mijn schoenen, meneer Chandler?’

‘Uw schoenen? Nou, het is zo veel beter als je de voet neemt. Altijd de voet zelf, want elke voet is anders, en ook kleine verschillen kunnen belangrijk zijn. In de wreef of de boog, bijvoorbeeld, en hoeveel breder de voet wordt als je er gewicht op plaatst. Dit is echt de beste methode om een goed passende schoen te krijgen.’

Hij bestudeerde haar rechterschoen onder de lamp en stak zijn hand erin.

‘Zeker in dit geval,’ zei hij.

Ze ging op een bankje zitten.

‘Mevrouw?’

‘Ja, meneer Chandler. Gun me even wat tijd.’ Ze keek om zich heen. ‘Ik heb een groot deel van mijn jeugd in zo’n ruimte doorgebracht. Veel groter en met meer werkplekken, maar met dezelfde houtgeur en net zulke instrumenten. Mijn moeder had een pianofabriek geërfd en ze heeft mij het vak geleerd. Na haar dood heb ik die fabriek nog zo lang mogelijk draaiende gehouden. Toen de oorlog kwam, was het afgelopen.’

Hij luisterde. Ze vermoedde dat hij wachtte tot ze ter zake kwam.

‘Interessant,’ zei hij toen. ‘En waar was dat?’

‘In een stadje in Noord-Frankrijk. Ons merk heette Molnar. We hebben er een heleboel naar Noord-Amerika verscheept.’

‘Molnar?’

‘Ja. Jullie hebben er hier een in de kerk. Daar heb ik op gespeeld op de avond voor de begrafenis.’

‘Was u dat? Ik was er niet bij, maar ik heb er wel over gehoord.’

Ze glimlachte naar hem. ‘Meneer Chandler,’ zei ze, ‘dat van die schoenen is mijn geheim.’

‘Nou, mevrouw. Bij mij is uw geheim veilig.’

‘Dank u wel. Naast een paar ter vervanging van deze, heb ik nog twee paar schoenen nodig voor binnen. Een elegant paar met een heel lage, bijna platte hak, voor de recitals, en een paar met een iets hogere hak voor andere gelegenheden. Allemaal zwart. Kunt u die maken?’

‘Als ik eenmaal een leest heb, kan ik alle soorten schoenen maken die u wilt. Enkellaarsjes, muiltjes. En natuurlijk ook schoenen met hoge hakken.’

Hij wachtte tot ze zover was. Ze herkende een soort onverstoorbare zachtmoedigheid in hem, een hoffelijkheid en geduld die ruimte lieten voor haar wensen, maar ook deskundige leiding boden.

‘Meneer Chandler,’ zei ze, ‘wilt u me ooit eens laten zien hoe dat zuigapparaat werkt? Waar blijft het stof?’

‘Ah. Dat verdwijnt in een canvas zak in de kelder, hier recht onder.’ Hij tikte met zijn voet op de grond. ‘Ik laat hem zo eens in de maand legen. Voor de leerbewerking heb ik een andere werkplaats, mocht u zich dat afvragen. Deze werkplaats is voor modellen en ander houtwerk.’

‘Interessant,’ zei ze.

Ze zette haar hoed af en legde die naast zich op het bankje, en toen ze het echt niet langer kon uitstellen, zette ze eerst de linkervoet op het klaarstaande krat, boog zich voorover en begon de veter los te maken.