DE ENIGE WEG NAAR RIO

Edwin Alblas

De enige weg
naar Rio

Goudkoorts van

de hockeyploeg

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Edwin Alblas 2016

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Immeke Krabbe

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen, www.amvp.nl

Omslagillustratie © Koen Suyk

Foto’s © Edwin Alblas, tenzij anders vermeld

Foto’s blz. 191-205 © KNHB/Koen Suyk

Foto auteur © Quintalle Nix

NUR 480

ISBN 978 90 468 2103 9

www.nieuwamsterdam.nl/auteurs/edwin-alblas

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met

ISBN 978 90 468 2102 2

Inhoud

Inleiding

1 Een gouden week

2 Boegbeeld van een miljoen hockeyfans

3 Van township naar Papendal

4 Keuzes maken

5 Vrienden voor het leven

6 Pijn lijden en slikken

7 De lessen van India

8 Gedreven door passie

9 Snuffelstage in Rio

10 De aanvoerdersband

11 De datagoeroes

12 De zoektocht naar leiderschap

Epiloog

Selectie en begeleiding

De BIL

Inleiding

Toen de chef sport bij de Geassocieerde Persdiensten mij als verslaggever selecteerde voor de Olympische Spelen van 2000 bedeelde hij mij ook de ‘portefeuille’ hockey toe. Of ik had er zelf om gevraagd. Ook best mogelijk. Ik kon me het WK hockey van 1998 in elk geval nog goed herinneren. Dat had ik grotendeels op de televisie gevolgd. Bovendien waren de hockeyers in 2000 een potentiële kandidaat voor goud. Ik had er niets op tegen om dit stel, en ook de dames, nauwlettend in de gaten te houden. Naar succes toe schrijven is voor een verslaggever nog altijd leuker dan over een kansloze missie rapporteren. Ik zag zelf ook die gouden medaille al voor me. De kleur die de hockeyers in 1996 in Atlanta ook werd omgehangen.

En zo geschiedde. In Sydney wonnen de hockeyers inderdaad goud, maar vraag niet hoe. Na een verloren poulewedstrijd tegen Pakistan was Oranje zo goed als uitgeschakeld en lag het lot van Maurits Hendriks en zijn team in handen van Groot-Brittannië. De Britten konden in hun laatste wedstrijd Nederland nog aan een plek in de halve finales helpen door van Duitsland te winnen, een scenario waar niemand bij Oranje in geloofde. Groot-Brittannië had tot dan immers nog niets gewonnen en was zelf al uitgeschakeld voor de medailles.

Een kleine drie uur lang leefden de Nederlandse hockeyers in de veronderstelling dat de Spelen in Sydney op een faliekante mislukking waren uitgedraaid. Inmiddels was binnen de ploeg ook al de pleuris uitgebroken. Spelers hadden elkaar en de coach zo’n beetje verrot gescholden. De verwijten gingen over en weer. Er was niets meer over van een team.

En toen scoorde Calum Giles de winnende goal tegen Duitsland.

Een aantal spelers, inclusief Hendriks, aanschouwde dat wonder in de eetzaal van het olympisch dorp. Ik bevond me nog in het hockeystadion en draaide een punt aan het artikel over de falende hockeyers. Opeens moest ik dat verhaal herschrijven.

Intussen probeerde aanvoerder Stephan Veen in het olympisch dorp de scherven bij elkaar te vegen en de ploeg klaar te stomen voor het niet meer verwachte vervolg. Het resultaat is bekend. Na twee wedstrijden die op strafballen werden beslist, verliet Nederland Sydney toch als olympisch kampioen.

Toen ik in de zomer van 2015 op een dag bondscoach Max Caldas benaderde met het idee voor een boek, was het goud van Sydney op de kop af 5350 dagen oud. In de jaren na Sydney bleef ik aandachtig volger van het hockey. Nooit meer schreef ik over gewonnen goud van de mannen op een Olympische Spelen of een wereldkampioenschap. In twee olympische finales (2004 en 2012) was Nederland er dichtbij. Het is moeilijk te bepalen waardoor het komt, maar met de aanstelling van Caldas als bondscoach in 2014 groeide in de hockeywereld de hoop dat de hockeyers bij een volgende gelegenheid weer goud zouden kunnen winnen. Misschien is die hoop van velen louter ingegeven door de successen die Caldas met de hockeysters vierde. Sommigen zullen zeggen dat het appels met peren vergelijken is. Misschien hebben ze gelijk. Misschien ook niet.

Ik heb Caldas een jaar van dichtbij aan het werk gezien. Aan passie en toewijding geen gebrek. Niets deed hij zonder de consequenties te overzien of af te wegen. Op het manipulatieve af. Brandjes stichten om op de as iets nieuws te kunnen opbouwen. Ik heb de ploeg en de staf van binnenuit mogen volgen. Soms wist ik wat er komen ging, terwijl spelers in spanning afwachtten. Nooit voelde ik me een indringer, nooit bemerkte ik bij de ploeg terughoudendheid in doen en laten. Dat gaf mij de kans om intieme momenten te beschrijven. Ik heb met dit boek geprobeerd een beeld te schetsen van wat een stel getalenteerde hockeyers met een gemeenschappelijke droom beweegt.

De enige weg naar Rio is er een met pieken en dalen. Soms moeten ze bij de hand worden genomen, soms leggen ze een volwassenheid aan de dag waar de coach trots op is. Hoe worden ze een team? Wat pikken ze van elkaar en wat niet? Welke hobbels moeten er in een laatste jaar worden genomen? En wat eisen Caldas en zijn staf van zichzelf en deze jongens om de missie in Rio de Janeiro een kans van slagen te geven? Het liefst zonder de hulp van een ‘nieuwe’ Calum Giles.

Maar als het wel zo moet, geen bezwaar.

Edwin Alblas

1   Een gouden week

‘Wanneer je maandag langs de slagboom van Papendal rijdt, zie je dat er nog 319 dagen zijn voor de start van Rio. Dat lijkt veel maar is in werkelijkheid niet veel. Rio 2016 staat om de hoek en we zijn maar 97 keer compleet bij elkaar voordat we de olympische selectie in juli 2016 kunnen kiezen. Daarna nog 22 dagen totdat OS starten. Wat ik van jullie ga vragen is dat al je publieke (samen met ons) en je privékeuzes (wanneer je niet bij ons bent) te ALLEN tijde gericht zijn op presteren. Concurreren, dienstbaarheid, volwassenheid, betrokkenheid, gepassioneerd leven en voor Rio 2016 gaan! Alleen bij volledige verbondenheid met presteren zal jij het programma drijven naar de volgende stap. Waar we nu zijn is heel goed maar het KAN en MOET beter. Het is aan jullie om geen enkele kans voorbij te laten gaan want die krijg je nooit meer terug. Ik geloof HEILIG in waar we nu zijn en hoe goed we nog gaan worden. Laat je niet verleiden door 319 dagen want er zijn er eigenlijk nog maar 119 in totaal.

INVESTEER IN JEZELF EN BESMET IEDEREEN OM JE HEEN!!!’

– Max Caldas in de nieuwsbrief voor spelers van 18 september 2015

Zaterdag 29 augustus 2015

Het is een vast ritueel als de hockeyploeg een toernooi speelt: de staf begint de dag met een meeting. Op de dag van de finale van het Europees kampioenschap 2015 is dat niet anders. In de lobby van het Waltham Abbey Marriott Hotel zijn assistenttrainer Taco van den Honert, fysiotherapeut Mischa Vermeijs, inspanningsfysioloog Rick Cost, kracht- en conditietrainer Auke Klarenbeek, keeperstrainer Simon Zijp, videoanalist Steijn Spreij en manager Mark Teeuwisse bij bondscoach Max Caldas aangeschoven.

De spelers liggen ten tijde van dit overleg meestal nog op één oor of ontwaken net. Voor Alexander Cox geldt dat laatste vandaag ook. De assistent-coach heeft zich verslapen. Er staat geen sanctie op te laat komen. Cox maakt korte nachten. Het filteren van wedstrijdbeelden van de tegenstander is een tijdrovende bezigheid die hem lang wakker houdt. Dan is vijf minuten te laat komen geen doodzonde.

Dit gezelschap neemt bij deze meeting niet alleen het schema van de dag door. Belangrijk is ook om de mentale en fysieke gesteldheid van de spelers te bespreken. Wie heeft er klachten, pijntjes? Wie valt op door afwijkend gedrag?

Bij het overleg is aan weinig te merken dat het vandaag om een finale gaat. Niet zomaar een finale ook. De finale van het Europees kampioenschap tegen Duitsland. In Londen.

Dat laatste is na de halve finales door de media benadrukt. In Londen verloren de hockeyers drie jaar eerder de olympische finale van Duitsland. Hoewel er nu een andere coach aan het roer staat, voelt dit als een kans op revanche voor de jongens die er toen ook bij waren. Caldas wil niets liever dan die lading op de finale bagatelliseren, maar hij weet drommels goed dat het verleden nog door de hoofden van zijn spelers spookt.

Met veel van deze internationals speelde Caldas al eens een finale tegen Duitsland. Caldas maakte deel uit van de technische staf met Michel van den Heuvel als bondscoach van het Jong Oranje dat in 2006 in Praag Europees kampioen werd. Hij herinnert zich nog de taferelen na afloop. Er was niet direct bier voorhanden en sommige spelers grepen al snel naar de door ouders in het clubhuisje gekochte flessen wodka en whisky om de titel te vieren. Caldas vertelt de anekdote met een reden. Hij wil vandaag na afloop van de finale de spelers in het openbaar niet met grote pullen bier zien. Caldas wil evenmin dat ze in de nacht laveloos uit het centrum van Londen moeten worden opgepikt. Los van het feit of de finale wordt gewonnen of verloren. Hij vindt dat niet bij het beeld van topsporters passen.

Later op de dag volgt nog een teambespreking. Een dag eerder zijn de tactiek en het spel van de Duitsers en wat Caldas van zijn eigen spelers verwacht ook al met de afzonderlijke linies besproken. Geconcentreerd noteerden de spelers toen in hun schriftjes de waarschuwingen en adviezen van de technische staf. De spelers van Oranje houden een eigen ‘logboek’ bij. De een is daar wat fanatieker in dan de ander, maar iedereen is zich bewust van het nut om voor de wedstrijd nog even in afzondering de belangrijkste informatie op papier door te nemen.

Vast onderdeel van de teambespreking is de strafcorner. Jaap Stockmann – hij keept de finale – ontleedt de Duitse corners en bepaalt hoe die moeten worden verdedigd.

Het Duitse hockeyelftal is een open boek. Het kan evenwel geen kwaad om de strategie keer op keer te herhalen. Dat doet Stockmann aan de hand van de geselecteerde beelden van Duitse strafcorners, op zijn hotelkamer of in het bijzijn van keeperstrainer Zijp. Voortdurend terugkijken en proberen patronen en maniertjes bij de tegenstander te ontdekken.

Caldas heeft bij de teambespreking het laatste woord. Hij wijst de spelers op iets wat de beelden hebben uitgewezen. ‘De Duitsers hebben er een handje van om in de slotfase bij verdedigende acties even je stick of je shirt vast te pakken. Als je zeker bent van je zaak, vraag dan videoarbitrage aan. Het zou die ene, rake, winnende strafcorner kunnen opleveren.’

Onverstoorbaar, volhardend. Zo wil hij zijn ploeg zien spelen. ‘Ik geloof niet in de mythe van gewonnen finales. Elke wedstrijd, elke finale is een nieuwe. Morgen gaan we naar huis met die gouden medaille.’

Op weg naar de wedstrijd aller wedstrijden zit Caldas in de spelersbus op zijn mobieltje naar filmpjes van zijn kinderen te kijken. De oudste twee hebben die ochtend in Leiden rugbytraining gehad. Zijn vrouw Daphne heeft de videootjes doorgestuurd. Rugby is de andere grote passie van Caldas. Niet zelden gebruikt hij voorbeelden en rolmodellen uit die sport om zijn spelers iets duidelijk te maken. Hij gunt zichzelf in de bus dit familiemoment, omdat de voorbereiding op de finale met de Duitsers al eerder is afgerond. Voor vertrek naar het stadion heeft de bondscoach zelfs al met de staf over het programma voor ná het EK vergaderd. In de bus, amper twee uur voor de finale, hoeft het nu niet meer over de wedstrijd te gaan.

Caldas zit altijd voor in de bus. Sommige spelers hechten op weg naar een wedstrijd ook aan een eigen plek. Mink van der Weerden bijvoorbeeld. Die heeft een vaste plek aan het raam met niemand naast zich. Van keepers wordt gezegd dat ze einzelgängers zijn. Buitenbeentjes. Wellicht geldt dat ook een béétje voor deze strafcornerspecialist. In dat licht bezien is het niet vreemd dat hij ook een verleden als doelman heeft.

Voetballen kon hij niet. Dus ging Mink bij de plaatselijke voetbalclub in Asten maar in het doel staan. Voor tennis had hij beduidend meer talent, maar op de tennisbaan bleek hij zijn woede en teleurstelling nauwelijks de baas te kunnen. Als Mink het gevoel had dat hij kon winnen en het gebeurde niet, dan sneuvelde er meer dan eens een racket. De ambitie om goed te worden in tennis liet hij daarom noodgedwongen varen. Hij kon de tegenslagen mentaal niet aan.

Via zijn hockeyende moeder kwam Mink bij HCAS in Asten terecht. Hij sloot op zondag vriendschappen met de zoontjes van andere hockeyende moeders, die al wel lid van de hockeyclub waren. Dat maakte het voor de net 11-jarige Mink uiteindelijk makkelijker om het saaie keepen eraan te geven en zich bij zijn nieuwe vriendjes aan te sluiten.

Met die vrienden spreekt hij nog steeds af als het hockey het toelaat. Een belangrijk moment in het jaar is de vakantie samen. Dan gaan de brommertjes op de aanhanger en rijden ze naar een camping ver over de grens. Overdag in de streek toeren en ’s avonds biertjes drinken bij de barbecue. Dit zijn de momenten waarnaar Van der Weerden net zo kan verlangen als naar een perfect uitgevoerde strafcorner.

Van der Weerden was in zijn jeugd geen uitblinker op het veld. En al helemaal niet op het hockeycollege van de hoofdklasseclub Oranje Zwart in Eindhoven, waar hij met een paar jongens van HCAS extra trainingen volgde. Totdat ze in Eindhoven merkten dat het kereltje uit Someren hard kon pushen. Hij leerde deze kunst bij HCAS van Bas Habets, de plaatselijke held. Dit onderdeel van de hockeytraining verveelde Mink nooit. Hij nam ’s ochtends al zijn stick en een tasje ballen mee naar school om na schooltijd met vriendjes op de club te gaan oefenen. Op vrijdagavond vuurde de C-junior zijn schoten af op de keepers van Jongens A en Heren 1. Uiteindelijk viel Minks kwaliteit ook op bij Michel van den Heuvel, hoofdtrainer van Oranje Zwart. Via diens assistent Bart van Lith – ook coach van Nederlands Jongens B – kreeg hij op een zondagavond in het clubhuis een uitnodiging om de week erop mee te trainen met het Nederlands jeugdteam. Maar toen Mink zich die woensdag op Kampong meldde, kon Van Lith zich zijn toezegging niet herinneren. Van der Weerden liep er die middag op de bondstraining een beetje verloren bij. Totdat hij aan het einde van de training nog wat ballen op het doel mocht pushen. Daarmee trok hij wel de aandacht…

Van der Weerden haalde de selectie voor het EK-jeugd niet, maar bleef wel op de radar. Hij verhuisde van HCAS naar Oranje Zwart. Toch werd hij ook daar vooral gezien als het ventje dat hard kon pushen. Over zijn hockeykwaliteiten waren ze (nog) niet zo enthousiast en daar was hij zich steeds van bewust. Hij werd aan de hand van strafcornergoeroe Toon Siepman nog beter in het nemen van strafcorners en leerde rap bij als hockeyer. Maar als hij linksbuiten werd gezet, wist Van der Weerden precies waarom hij die positie kreeg toebedeeld: daar kon hij als veldspeler het minste kwaad doen.

Beetje bij beetje werd hij minder afhankelijk van het voordeel van de twijfel. Paul van Ass haalde hem bij Jong Oranje, maar het duurde even voordat hij ook bij het grote Oranje in beeld kwam. Bij die ploeg had bondscoach Michel van den Heuvel lang een blind vertrouwen in Taeke Taekema en anderen. Voor Van der Weerden bleef de deur nog even dicht.

Pas toen Van Ass het in de zomer van 2010 voor het zeggen kreeg bij Oranje en het aandurfde om ‘heilige huisjes’ Taeke Taekema en Teun de Nooijer omver te schoppen, ontkiemde de interlandcarrière van Van der Weerden.

Soms onderschat de cornerman nog steeds zijn hockeyvermogen. Lang was hij daar onzeker over. Als hij dan de eerste twee corners miste, keek hij naar de dug-out omdat hij het wisselbordje met zijn nummer verwachtte te zien. Van der Weerden meent nog steeds dat hij op de toppen van zijn kunnen moet hockeyen om het niveau van Oranje aan te kunnen. Zijn teamgenoten hebben dat gevoel allerminst en spreken dat ook naar hem uit.

De druk van het ‘moeten scoren’ weegt hem niet te zwaar. Het is meer ‘het gelul eromheen’ in de media dat hem stoort. Daar heeft Van der Weerden niet zoveel mee op. Maakt hij drie corners waarbij de executie allesbehalve perfect wordt uitgevoerd, dan schrijven ze hem de hemel in, terwijl hij er zelf een rotgevoel aan overhoudt. En soms is het andersom.

Binnen het team schuilt beduidend meer verstand van zaken. Dat voelt Van der Weerden wel als een steun in de rug. Maar last van druk, nee, dat heeft hij niet. De corner is zijn ding. Het beheersbare van dat onderdeel fascineert hem. Hij kan erover nadenken en het tot in de eeuwigheid perfectioneren. Dát drijft hem.

Het stadion is uitverkocht. De finale van het Europees kampioenschap 2015 is amper vijf minuten oud als international Valentin Verga uit de dug-out komt en zich aan de zijlijn meldt. De speler van Amsterdam is niet een van de startende elf. Op het wisselschema staat aangegeven dat hij nu al Rogier Hofman moet aflossen. In het hedendaagse internationale tophockey is het tempo moordend en gaan spelers doorgaans zes tot negen minuten voluit. Daarna kunnen ze een paar minuten op adem komen. Voor Hofman erin dus. Dat wordt hem nog een keer duidelijk verteld door manager Mark Teeuwisse, die in de dugout het wisselschema bijhoudt. Vlak voordat Verga klaar is voor zijn invalbeurt krijgt de nummer tien van Oranje het nóg een keer te horen: jij voor Hoffie.

En dan gebeurt het.

‘Billy, Billy,’ schreeuwt Verga over het blauwe veld. Billy Bakker is rap bij de zijlijn en zit op de bank voordat bondscoach Max Caldas en manager Mark Teeuwisse werkelijk beseffen wat er zojuist is gebeurd. Verga heeft met zijn bliksemactie al na een paar minuten het zorgvuldig samengestelde wisselschema in de war geschopt. Hoe kan dit gebeuren? Godzijdank staat het al 1-0 dankzij een doelpunt van diezelfde Bakker, die na een strafcorner van Van der Weerden alert reageerde. Heeft dat Verga wellicht op het verkeerde been gezet? Is door de spanning de naam van de doelpuntenmaker annex beste vriend bij de ploeg in zijn hoofd gaan zitten?

Nog in het eerste kwartier scoort Mink van der Weerden uit een strafcorner 2-0. Negen minuten later pusht hij Oranje op bijna identieke wijze naar 4-0, een minuut nadat Jeroen Hertzberger Oranjes derde heeft gemaakt.

Net als tijdens de Olympische Spelen van Londen, waar hij met acht treffers topscorer werd, is Van der Weerden weer belangrijk voor Nederland.

Het wisselschema is dan alweer op orde gebracht. Bij rust staat er 5-0 op het scorebord en is Verga al lang en breed vergeven. De hockeyers denderen in de finale over de Duitsers heen. Het wordt een galavoorstelling die bondscoach Caldas zelfs in zijn stoutste dromen niet voor mogelijk had gehouden. Vlak voor tijd, wanneer het 6-1 staat voor Oranje, loopt Verga grijnzend langs de dug-out. Hij vraagt in een balorig moment aan Caldas of hij de laatste minuten zijn stick ondersteboven mag houden. Geveinsd bozig dirigeert de coach hem terug het veld in, maar hij kan een lach niet onderdrukken. Nederland is Europees kampioen. Voor het eerst sinds 2007.

Na verloren finales in 2011 (EK), 2012 (Olympische Spelen) en 2014 (WK) wint Nederland op een toernooi dat er écht toe doet, een wedstrijd om het goud. Vier keer ook had Nederland sinds 2004 op die grote titeltoernooien in een halve finale of finale van Duitsland verloren. En ook al voelde dat verleden voor Caldas niet als last, die reeks was nu ten einde.

Een huilende Jeroen Hertzberger wordt het symbool van het succes in Londen. Het moment waarop hij op een bankje in de dug-out in tranen uitbarst, wordt later een van de tien door de NOS genomineerde sportbeelden van het jaar. Maar de ploeg zelf ontbreekt bij de nominaties voor sportploeg van het jaar. Het gaat tussen de waterpolosters, die een WK-finale hebben verloren, de springruiters met een Europese titel en de verliezende finalisten op het WK Beachvolleybal, Reinder Nummerdor en Christiaan Varenhorst. De hockeyers kiezen ervoor om hun ergernis daarover niet breed uit te meten op social media of via andere media. Maar het steekt ze wel.

Dankzij deze Europese titel heeft Hertzberger plots positieve herinneringen aan Londen. In 2012 liet bondscoach Paul van Ass hem vlak voor de Olympische Spelen buiten de ploeg. De bondscoach vond dat Hertzberger een mindere periode doormaakte. De speler zelf was een andere mening toegedaan, maar dat mocht uiteraard niet baten. Hertzberger liep de Spelen van Londen mis. Onder Caldas is Hertzberger een vaste waarde gebleken. Hij viel bij geen enkel selectiemoment af.

De twee hebben vlak voor het EK nog een gesprek onder vier ogen. Daarin drukt de coach de speler op het hart om zich bij het EK te focussen op een beperkt aantal dingen, die bij elkaar zijn meerwaarde voor dit team onderstrepen. Hij hoeft als ervaren speler geen andere last te dragen. De verantwoordelijkheid om medespelers binnen en buiten de lijnen te sturen ligt bij anderen. Focus op je eigen spel, houdt Caldas hem voor.

Met die overzichtelijke opdracht kan Hertzberger in Londen heel goed uit de voeten. Hij scoort in de moeizame halve finale tegen Ierland het enige, winnende doelpunt en een belangrijke goal in de finale. De tranen die na afloop over zijn wangen biggelen, hebben weinig met de teleurstelling van drie jaar eerder te maken. Hij denkt niet aan toen terug, hoewel het begrijpelijk is dat dit verband in de media wel wordt gelegd. Het is de ontlading na een week focussen op een maximaal resultaat, verklaart hij later zelf.

De titel is ook de beloning voor een periode van hard werken en trainen, en offers brengen. De zomerdagen brachten de spelers veelal door op hockeyclub Kampong in Utrecht, waar flink werd getraind. Na de play-offs van de hoofdklasse in mei vertrok de selectie vrijwel direct naar Argentinië voor de derde ronde van de Hockey World League, waar Oranje zich half juni met een derde plaats kwalificeerde voor de Olympische Spelen van 2016. Daarna ging de voorbereiding op het EK onverminderd door, ruim twee weken vakantie uitgezonderd. De gewonnen oefenwedstrijd tegen Duitsland in Düsseldorf (5-1) was een signaal dat de ploeg vorderingen had gemaakt. Niet alleen in het spel maar ook in discipline. Niemand zeurde toen er half augustus werd ingecheckt in het afgelegen hotel Waltham Abbey, waar in de weken die volgden een brandalarm en dronken Engelsen op bruiloften niet bepaald pasten bij de bloedserieuze missie van de hockeyploeg. Maar de hockeyers waren niet van hun stuk te brengen. De staf streek de plooien glad. Caldas schrapte een lunch van hoofdsponsor Rabobank, omdat hij voorzag dat de spelers inclusief bustripje uren kwijt zouden zijn. Hij had dat bij de Spelen van Londen ervaren met de damesploeg; het zorgde voor veel ruis. Dat zou hem geen tweede keer overkomen. Toen de bondscoach merkte dat veel spelers er op vrije dagen voor kozen om in het saaie hotel te blijven, vond hij dat een goed teken. Caldas werd op 29 augustus niet teleurgesteld.

2   Boegbeeld van een miljoen hockeyfans

‘Hockey is een wereldsport! Een sterke nationale én internationale competitie maakt ons sterker; zowel op sportief gebied, als financieel en in de media. We blijven ons inzetten om wereldtop-talent te ontwikkelen, structureel bij de wereldtop te horen en hockey internationaal groter, breder en beter te maken.’

– Uit het Jaarplan 2016 van de Koninklijke Nederlandse Hockey Bond

Ambities kunnen de Koninklijke Nederlandse Hockey Bond (knhb) niet worden ontzegd. Voor 2020 wil de bond het aantal van 300.000 leden hebben bereikt. In januari 2015 waren dat er 250.000. Met de bestaande problematiek van wachtlijsten en een tekort aan speelvelden lijkt die uitdaging minstens zo groot als het winnen van twee gouden medailles in Rio de Janeiro. Daarnaast streeft de bond naar een community van één miljoen hockeyfans. Dat zijn nog eens 700.000 zieltjes boven op de twintig procent ledenstijging.

Beide nationale teams spelen een belangrijke rol in het vergroten van die laatste groep. De beste hockeyers van Nederland moeten worden gepositioneerd als sporthelden en daar is succes onlosmakelijk aan verbonden. Succes is ook nodig om het verhaal achter de tophockeyer te kunnen vertellen. Dat laat zich zonder de hulp van aandacht voor topprestaties niet regisseren.

Net zo goed als iedere andere hockeyliefhebber verlangen directie en bestuurders van de Koninklijke Nederlandse Hockey Bond (KNHB) naar de dag waarop de Nederlandse hockeymannen weer de top van de Olympus beklimmen. Dat gebeurde tweemaal; voor het laatst in 2000, vier jaar na de eerste keer. Daarna volgde nog tweemaal zilver. Zowel in de finale van de Olympische Spelen van Athene (2004) als in Londen (2012) werd met één doelpunt verschil verloren.

Bij de hockeybond hebben ze lang uitgekeken naar de zomer van 2014: Nederland mag eindelijk weer eens het wereldkampioenschap organiseren. Het wereldkampioenschap in het ADO-stadion van Den Haag mondt uit in een geweldig succes en is een waardig vervolgverhaal op het legendarische WK dat in 1998 in Utrecht werd gehouden. Nog altijd geldt dat toernooi als de grote doorbraak van het hockey. De gemoedelijkheid, gezelligheid en verbroedering onder de supporters werden dagelijks breed uitgemeten op televisie en veel Nederlanders bekeerden zich tot hockey. Vanaf dat moment is het ledenaantal van de Koninklijke Nederlandse Hockey Bond blijven groeien. Hockey is niet meer alleen voorbehouden aan een elitair deel van de bevolking.

Het WK in Den Haag is voor de buitenwereld ook een bevestiging dat de hockeybond zijn zaakjes goed voor elkaar heeft. Hoofdsponsor Rabobank is de sport al jaren trouw en de internationals zijn voorbeeldige sporters. Bij alle wedstrijden van Oranje is het stadion met bijna 15.000 toeschouwers uitverkocht. Het WK krijgt niettemin één smetje. Een dag nadat de hockeysters de wereldtitel hebben heroverd op Argentinië, worden de mannen van Oranje in de finale op de pijnbank gelegd door Australië. Het is toch een beetje een domper op de feestvreugde.

Bij de bond schrikken ze van het pak slaag dat Oranje krijgt van de titelverdediger. Technisch directeur Arno den Hartog zegt bijna twee jaar later het heel vervelend te vinden dat Australië zo meedogenloos over de thuisfavoriet heen is gedenderd. Nederland was in zijn ogen niet in goede doen, de uitslag (6-1) had kleiner kunnen uitvallen.

Toch is de vernedering door Australië volgens Den Hartog niet de hoofdreden van de breuk met bondscoach Paul van Ass enkele weken later. Het is een goed gebruik om na een groot toernooi als het wereldkampioenschap te evalueren. Daarbij is volgens Den Hartog duidelijk geworden dat het draagvlak voor Van Ass binnen de spelersgroep aan het verzwakken was. Topsport is diffuus, niet altijd grijpbaar.

Van Ass is al lange tijd betrokken bij deze generatie. Niet alleen als bondscoach, maar daarvoor als coach van Jong Oranje en manager van het Nederlands team. Over zijn prestaties tot aan die finale niets dan lof van Den Hartog. Van Ass bracht Oranje terug naar de tweede plaats op de wereldranglijst met het zilver van Londen als beloning. Maar de bond vraagt zich nu af wat de ploeg nodig heeft om die laatste stap te kunnen maken. En het antwoord is niet Van Ass.

De profielschets leidt eigenlijk maar naar één man: Max Caldas. Ervaren en succesvol en in staat om met zijn passie dat nieuwe elan en de verbinding in de ploeg te brengen. Dat Caldas als bondscoach van de vrouwen al een dienstverband heeft bij de KNHB is een voor- en een nadeel. Het voordeel is dat hij niet vastzit aan een andere werkgever, het nadeel dat de dames nog niet op hem uitgekeken zijn en graag met hem verder willen. Daardoor komt Caldas voor een moeilijke keuze te staan. Hij kiest voor de nieuwe uitdaging.

De eerste gesprekken over wat er van hem wordt verwacht en wat Caldas van de hockeybond verwacht, worden bij Stephan Veen thuis in de tuin gevoerd. Veen is bestuurder bij de hockeybond met tophockey heren in zijn portefeuille. De oud-international van Oranje – aanvoerder in de olympische finale van Sydney – was getuige van de finale in Den Haag. Daar komt Veen net als anderen tot de conclusie dat het tijd is om een andere weg in te slaan en iemand aan de groep te koppelen die er wel de laatste rek uit kan halen. Ook voor Veen is Caldas de beste kandidaat. Hij beschrijft hem als een hockeydier, iemand die niet alleen hockeyinhoudelijk heel sterk is, maar ook een element als gedrag heel serieus neemt. ‘Gedrag bepaalt de kleur van de medaille’ is inmiddels een gevleugelde uitspraak van Caldas, die Veen volledig onderschrijft. En gedrag is in dit opzicht een veelomvattend begrip: houding, discipline, commitment. In de media wordt de manier van spelen onder Caldas uitgelegd als ‘realisme’. Natuurlijk wil Caldas ook attractief hockey spelen, maar niet ten koste van het resultaat. Veen is het daarmee eens. De oud-international heeft ook altijd geroepen dat hijzelf en een speler als Teun de Nooijer voorin konden uitblinken omdat juist in de verdediging de organisatie stond als een huis. Dat Caldas daar bij het gewonnen EK ook het accent op legde, staat volgens de coach aanvallend hockey helemaal niet in de weg. Het Nederlandse hockey moet zich bekommeren om veel meer zaken dan alleen de frivoliteit van het spel.

Veen is een van de samenstellers van de nieuwe tophockeyjeugdvisie van de KNHB, waarvoor Caldas ook zijn input heeft gegeven. De uitvoering van het plan moet ertoe leiden dat talenten eerder doorstromen naar de nationale ploeg. Om dat te bereiken zullen ze op jongere leeftijd meer moeten worden uitgedaagd. Het is een algemeen gegeven dat de meeste hockeykinderen in een beschermd wereldje met pamperende ouders opgroeien. Veel wordt voor ze gedaan, terwijl ze juist in hun jeugd op allerlei fronten meer weerstand zouden moeten krijgen. Veen was zelf een iel jongetje toen hij bij de hockeyclub in Doetinchem speelde. Fysiek legde hij het steeds af tegen grotere tegenstanders. Op de training vroeg hij daarom zijn sterkste ploeggenoot om hem keer op keer met alle middelen te verdedigen. Zo leerde de latere beste speler van de wereld moeilijkheden overwinnen.

Aan de zelfredzaamheid van de hockeyjeugd moet nodig wat worden gedaan, meent Veen. Misschien is het niet goed dat talenten al vroeg door de beste clubs worden ingelijfd. Op jonge leeftijd al met de besten spelen gaat ook ten koste van de uitdaging. In zo’n omgeving kunnen leiders zich niet ontwikkelen. Veen traint zelf jeugdspelers bij Schaerweijde in Zeist. Hij is op trainingen vijftig procent van de tijd bezig met coachen in gedrag en het uitdagen van spelers. Ook talenten moeten leren pijn lijden om aan de top te kunnen komen.

Door zijn achtergrond is Veen de ideale verbindingsman tussen de hockeybond en de nationale ploeg. Hij is allesbehalve dan een doorsneebobo. Veen is geen professional in dienst van de bond, maar directeur Bedrijven bij Rabobank Arnhem en Omstreken. Als vrijwilliger-bestuurder is zijn tijd beperkt. Bovendien wil Veen Caldas niet in de weg lopen. Maar een ervaringsdeskundige als Veen is voor Caldas geen lastpost. Integendeel, Caldas waardeert het als Veen zijn gezicht laat zien bij het team. Dat voorkomt misschien wel onnodig onbegrip bij beide partijen.

Tussen ‘zij van het bondsbureau’ en de nationale ploeg is normaliter altijd wel een spanningsveld. Niet zelden moet Caldas met Den Hartog in de slag om dingen gedaan te krijgen. De bond geeft jaarlijks bijna vier miljoen euro (inclusief salarissen) uit aan tophockey. Maar in een laatste jaar voor de Spelen duiken altijd wel weer nieuwe, kostbare opportunities op, waarmee Caldas denkt de kans op succes te kunnen vergroten. Hij moet soms praten als Brugman om extra centen los te peuteren. Dat lukt niet altijd. In de tuin van het bondskantoor in Nieuwegein groeien de bomen immers ook niet tot in de hemel. De inkomsten uit sponsoring en uit het resultaat van kansspelorganisatie Lotto, waarmee sportbonden een groot deel van hun financiën op orde krijgen, lopen terug en de uitgaven blijven hoog. Soms is het voor Caldas een kwestie van kiezen of delen. De videoanalisten Frank Wijbenga en Steijn Spreij kunnen bijvoorbeeld niet mee op winterstage naar Zuid-Amerika omdat er extra uitgaven moeten worden gedaan voor het voedingsprogramma. De voedingssupplementen die nodig worden geacht voor de hockeyers kosten veel geld: ongeveer 1500 euro per persoon en dat keer 26. De kosten voor bijna drie weken winterstage in Zuid-Amerika inclusief een bezoek aan Rio zonder Spreij en Wijbenga bedragen al bijna 250.000 euro. Caldas moet keuzes maken. De winterstage is heilig. Daardoor kunnen andere wensen niet worden vervuld.

Kort na het EK in Londen laat Caldas de hockeybond weten dat de Champions Trophy in Argentinië (juni) vanwege het tijdstip niet in het programma van Oranje richting Rio past, maar dat hij met het oog op de toekomst wel een B-ploeg zou willen sturen. Hoewel Nederland niet is geplaatst voor de Champions Trophy rekent de bond wel op een wildcard voor dat toernooi. Maar als de wildcard inderdaad enkele maanden later wordt toegekend, heeft de hockeybond inmiddels ook meer zicht op de begroting van 2016. Liet de bond Caldas in september nog weten deelname van een B-ploeg te onderzoeken, nu is duidelijk dat daar geen geld voor is, tenzij er andere grote offers in de voorbereiding op Rio worden gebracht. Meedoen aan de Champions Trophy in Argentinië kost de KNHB ongeveer 150.000 euro.

Een paar maanden later maakt de internationale hockeyfederatie wereldkundig dat het toernooi van Argentinië naar Londen wordt verplaatst. Nederland staat niet op de deelnemerslijst. Dat roept vragen op bij de media. In eerste instantie communiceert Den Hartog naar de pers dat de KNHB heeft bedankt voor de wildcard omdat Caldas er geen gebruik van wil maken. De bondscoach reageert boos. Dit is in zijn ogen slechts een deel van het verhaal en zelfs onwaar. Maar nu krijgt hij min of meer de ‘schuld’ van de beslissing in de schoenen geschoven. Het wordt een klein relletje, maar de uitkomst blijft hetzelfde: Nederland gaat niet naar de Champions Trophy. Ook niet nu die in Londen is.

Het is niet ondenkbaar dat financiële beperkingen op termijn ook de ambities van de hockeybond ondermijnen. Over die ambities staat in het jaarplan 2016 het volgende: ‘De KNHB heeft al jaren de ambitie om met de vertegenwoordigende elftallen tot de wereldtop te behoren en blijven behoren. Daarin zijn we met elkaar succesvol, maar dat gaat niet vanzelf. Allereerst hangt het af van de programma’s voor deze vertegenwoordigende elftallen. Het is tevens afhankelijk van de aanwas en ontwikkeling van hockeytalent in Nederland. Cruciale aandachtspunten hierbij zijn talentontwikkeling en een topcompetitie voor zowel jeugd als senioren.’

In het tophockeyplan van de hockeybond wordt melding gemaakt van kernelementen als talentherkenning en -ontwikkeling. De bond vindt het bovendien belangrijk dat tophockey niet een maatschappelijke carrière van spelers in de wielen rijdt. Dat is bij de nationale ploeg al jaren een issue. Op het allerhoogste niveau, in dit geval het nationale team, is hockey topsport. Internationals zijn steeds meer tijd kwijt aan trainingen en toernooien, waardoor een baan of studie in het gedrang komt.

De selectie van Caldas telt wel wat studerende hockeyers. De meeste van hen volgen een opleiding aan de Johan Cruyff University in Amsterdam. Daar wordt rekening gehouden met de agenda van topsporters. Wie een paar extra jaren voor zijn studie uittrekt, wordt niet met de nek aangekeken. Dat het zeker niet onmogelijk is om hockey en studie op een goede manier te combineren, bewijst international Glenn Schuurman. Hij rondt in de zomer van 2015 na vijf jaar zijn studie Commerciële Economie af. Niet onopgemerkt, want Schuurman, die eind 2012 voor het eerst werd opgeroepen voor Oranje, doet dat met een tien voor zijn scriptie. Hij is de eerste student in zestien jaar Johan Cruyff University die met dat cijfer afstudeert.

De jonge Jorrit Croon begint niet veel later aan dezelfde studie op hetzelfde instituut. Als hij in december van Max Caldas een uitnodiging voor de selectie krijgt, moet Croon op school bij de leiding langs om te melden dat hij de komende tijd heel wat colleges gaat missen. Hij is pas zeventien jaar. Zonder vertraging duurt de studie vier jaar. Croon vindt het geen enkel probleem om er wat langer over te doen. Voor advies over hoe hij deze twee bezigheden het best kan combineren, kan hij bij Schuurman terecht. Mede op aandringen van manager Teeuwisse neemt ook de hockeybond daarin zijn verantwoordelijkheid. De bond huurt oud-manager en studiecoach Jan Verboom in, die bij de spelers de behoefte aan maatschappelijke begeleiding moet peilen. Na de inventarisatie belooft de bond met een structurele aanpak te komen.

De internationals zijn topsporters met een A-status van het NOC*NSF. Voor hen is er de mogelijkheid om gebruik te maken van het stipendium: een financiële toelage. De hoogte van de toelage is afhankelijk van leeftijd: een percentage tussen 45,5% en 140% van het minimumloon. Voor een 26-jarige hockeyinternational is dat 130 procent van het wettelijk bruto minimum maandinkomen (iets meer dan 1500 euro) van een 23-jarige. Voor een 21-jarige speler is dat 70 procent van datzelfde minimuminkomen. Daar zit wel de restrictie aan vast dat een sporter niet meer dan 10.000 euro bruto mag bijverdienen. Voor deze regeling komen normaliter 22 hockeyers in aanmerking. Dat zijn er in het olympische jaar 24.

De meeste internationals gaan over die grens heen. Ze worden immers door hun club betaald en verdienen daarnaast redelijk bij met clinics en andere nevenactiviteiten als hockeyer. In dat geval vervalt hun recht op het stipendium en zijn ze aangewezen op hun inkomsten uit het hockey. Sommigen blijven onder die grens en hun inkomen wordt naar ratio uit het stipendium aangevuld. In een olympisch jaar moeten juist de nevenactiviteiten op een laag pitje worden gezet. Dat wordt niet gecompenseerd. De bond betaalt de internationals niet. Daar is geen geld voor. Bij titeltoernooien zijn premies te verdienen. Voor het winnen van de Europese titel in Londen kregen de spelers ieder 3000 euro bruto.

Een aantal internationals wordt geschat op een inkomen boven de 50.000 euro. Ze krijgen bij hun club goed betaald en hebben daarnaast nog persoonlijke sponsorovereenkomsten. Andere spelers zijn creatief en ondernemend met het oprichten van eigen bedrijfjes. Zo timmert Jeroen Hertzberger met enkele zakenpartners aan de weg met een bedrijfje in sportkleding. Met spelen voor Oranje verdienen de internationals nauwelijks geld. De dagvergoeding voor internationals werd jaren geleden al afgeschaft. De wachttijd voor een olympisch autootje van NOC*NSF bedraagt volgens manager Teeuwisse nu anderhalf jaar.

De spelers komen wel aardig rond, maar de frustratie van de meesten is dat ze in hun hockeyjaren nauwelijks iets opbouwen. Hun vrienden studeren veel eerder af en beginnen dan met werken. Tegen de tijd dat de internationals zich serieus op de arbeidsmarkt kunnen begeven, moeten ze als bijna-dertiger beginnen met een startsalaris. Ook het afsluiten van een hypotheek gaat dan niet zo makkelijk.

Die spelers kunnen terugvallen op een bijdrage uit de Stichting Beheer Imagerechten. De stichting werd na de Olympische Spelen van Athene (2004) opgericht door Diederik Donk, oud-hockeyer, coach en advocaat. Donk is behoorlijk thuis in intellectueel eigendomsrecht en sportrecht en gespecialiseerd in het gebruik van portretten en afbeeldingen van bekende sporters.

Reden voor de oprichting van de stichting waren enkele incidentjes rondom commerciële activiteiten van bekende hockeyers als Taeke Taekema, Teun de Nooijer en Fatima Moreira de Melo. Taekema bijvoorbeeld werd door een leverancier van tandbeschermers gevraagd voor een campagne. De bond stak daar in eerste instantie een stokje voor. De KNHB bleek namelijk het exclusieve recht op het gebruik van de spelers voor promotionele doeleinden te bezitten. De deal met de bitjesproducent kon alleen doorgang vinden als de bond daarmee akkoord ging.

Zulks staat weliswaar in de vuistdikke overeenkomst die internationals met de hockeybond afsluiten, maar weinig spelers besteden aandacht aan die passage. Geselecteerde hockeyers zijn blij dat ze mogen tekenen bij het elitekorps. De kleine lettertjes slaan ze over en dwarsliggen komt al helemaal niet in het hoofd van nieuwkomers op.

Donk komt er ook achter dat de hockeybond zelf niets doet met die rechten. Aangemoedigd door internationals als Jeroen Delmee en Menno Booij maakt hij bij de bond bezwaar tegen deze constructie. Hij is van mening dat de rechten bij de spelers zelf horen te liggen en dat ze op z’n minst recht hebben op het gebruik van hun portretrecht. Na lange onderhandelingen krijgen de internationals hun imagerechten terug. De bond moet voortaan met een belangenbehartiger van de spelers om de tafel. De tijd dat voorzitter André Bolhuis met de aanvoerder van het Nederlands elftal onder het genot van een wijntje de prestatievergoedingen aftikt, is daarmee voorgoed voorbij.

In 2007 wordt de eerste overeenkomst tussen spelers en de bond getekend. De bekende voetbalzaakwaarnemer Rob Jansen treedt namens de internationals op als bemiddelaar. Het exclusieve recht om de hockeyers als spelers van het Nederlands elftal in te zetten voor commerciële doeleinden wordt nu afgekocht door de bond en zijn partners. Het bedrag dat de KNHB en de partners jaarlijks naar de stichting overmaken, ligt tussen de 250.000 en 300.000 euro. Voor dat geld mogen ze het portretrecht van de internationals gebruiken voor onder meer teamfoto’s, online publicaties, uitingen en eigen campagnes. Als partners van de hockeybond bijzondere commerciële activiteiten willen opzetten met internationals, zoals tv-commercials, dan moet daarvoor nog apart worden betaald.