JE KIND ALS PROEFKONIJN

OTJE VAN DER LELIJ

JE KIND ALS PROEFKONIJN

De 25 leukste psychologische tests voor thuis voor kinderen van 0-12 jaar

Met illustraties van Gijs van der Lelij

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Voor Hadewych en Farahilde

© tekst Otje van der Lelij 2016

© illustraties Gijs van der Lelij 2016

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Foto auteur © Cees Rutten

NUR 400

ISBN 978 90 468 2114 5

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met

ISBN 978 90 468 2093 3

Inhoud

Welk experiment voor welke leeftijd?

Inleiding

  1 Rondjes draaien, hopsakee

  2 Rara, wat zeg ik?

  3 Jij bent lief, en jij bent stout

  4 Hi ha hondenpoep

  5 Hoe hulpvaardig is mijn dreumes?

  6 Hoe vrijgevig is mijn dreumes?

  7 Spiegelproef

  8 Heeft mijn kind getalbegrip?

  9 Ik praat, jij doet

10 Bob de Bouwer-examen

11 Ik denk dat jij denkt

12 Getallen, getallen en nog eens getallen

13 Rekenen met kippen

14 De eekhoorn en de eenhoorn

15 De marshmallow-test

16 Teken een mens

17 Welk kind is het meest zoals ik?

18 Wat je ziet ben je zelf

19 Wie mooi wil zijn, moet slank zijn

20 Bekijk het eens door een roze bril

21 Weet je nog van die luchtballon?

22 Een dagje naar het strand

23 Meisjes zijn lief, jongens zijn stoer. Toch?

24 Emoties raden, gezichten lezen

25 Wat kun je allemaal doen met een baksteen?

Geraadpleegde literatuur

Welk experiment voor welke leeftijd?

Inleiding

Children aren’t like coloring books. You don’t get to fill them with your favorite colors.

– Khaled Hosseini

Toen mijn dochter Hadewych bijna vier jaar was, heb ik de klassieke marshmallow-test bij haar uitgevoerd. Het idee is simpel. Je geeft je kind een marshmallow en zegt: ‘Je mag het spekje nu opeten, maar als je wacht tot ik straks terug ben, dan krijg je er nog eentje.’

Deze test die zelfbeheersing meet, zou van grote voorspellende waarde zijn, beweert professor Walter Mischel die zich zijn hele leven met deze test heeft beziggehouden. Ik was tijdens mijn opleiding klinische psychologie aan de Universiteit van Amsterdam al gecharmeerd van de hilarische filmpjes die van dit experiment zijn gemaakt en hoe meer ik over de achtergronden te weten kwam, hoe interessanter ik het begon te vinden.

Stiekem was ik erg benieuwd of mijn dochter tegen deze Spartaanse zelfkwelling bestand was. Ik dacht van niet. Zelf ben ik niet al te goed met zelfbeheersing en ik had sterk de indruk dat Hadewych mijn ‘ik wil het en ik wil het nu’-gen had geërfd. Maar toen ik haar een blokje chocolade gaf (ze houdt niet zo van marshmallows) en vertelde dat ze een tweede blokje kon verdienen als ze wachtte tot ik terugkwam, keek ze me lachend maar vastberaden aan en zei: ‘Ik ga wachten.’

Ik had de camera geïnstalleerd en vertelde dat ik eventjes naar boven ging. Ik hoorde haar zingen, praten, zuchten en mompelen, maar toen ik naar beneden kwam, had ze het blokje chocolade laten liggen. Hieperdepiep voor Hadewych. Dat had ik niet zien aankomen. Natuurlijk was ik apetrots, maar het filmpje vond ik minstens zo interessant. Ik zag duidelijk haar interne tweestrijd: nu een of straks twee.

Als een kind iets lekkers ziet, wil hij er het liefst meteen op afvliegen. Het gedeelte van de hersenen waar het rempedaal zit, is nog onderontwikkeld. Een kind moet zich inhouden en daarvoor heeft hij zelfbeheersingsstrategieën nodig. Dat zag ik duidelijk terug: Hadewych zong liedjes, inspecteerde het plafond, deed alsof het chocolaatje een kevertje was en later alsof het poep was (‘Bèèèh, poep!’).

Het waren allemaal effectieve manieren om afstand te creëren tot die overheerlijke lekkernij waar ze zich zo op verheugde. Ik heb haar dit nooit geleerd, dus die strategieën heeft ze zichzelf blijkbaar aangeleerd. Zo kom je nog eens iets te weten over je kind. Had ze zich niet weten te beheersen, dan was het ook niet erg geweest. Zelfbeheersing is een vaardigheid die je een kind namelijk kunt leren.

Het idee voor een experimentenboek voor kinderen was geboren. Kinderpsychologie heeft me altijd geboeid. Ik volg het wetenschappelijk onderzoek op de voet en schrijf al zo’n acht jaar psychologische achtergrondverhalen over de ontwikkeling van kinderen. Voor mijn boek ben ik op zoek gegaan naar de vijfentwintig leukste, interessantste en grappigste experimenten die je met kinderen kunt doen. Met als doel: je kind wat beter te leren kennen.

Ouders kennen hun eigen kind toch wel, zul je misschien denken. Dat is gedeeltelijk waar, maar er zijn ook eigenschappen die minder zichtbaar zijn. Kan jouw kind bijvoorbeeld al emoties lezen? Heeft hij zelfbewustzijn? Is hij beïnvloedbaar? En hoe goed kan hij onderscheid maken tussen fantasie en realiteit? Het zijn vragen waar ouders vaak geen eenduidig antwoord op hebben. Ik in ieder geval niet, en ik beschouw mezelf toch als een betrokken, geïnteresseerde moeder.

Je kunt onderzoeken doorspitten – wat absoluut interessant is – maar wetenschappelijke onderzoeksresultaten gaan altijd over gemiddelden. Als je iets over je kind wilt leren, moet je vooral goed naar je kind kijken. Het uitvoeren van een experiment – of eigenlijk zijn het meer educatieve spelletjes – is één manier om dat te doen. Bovendien komen wetenschappelijke theorieën veel meer tot leven als het opeens om je eigen kind gaat. Daardoor is het voor ouders een heel persoonlijk boek.

Wat ik ook belangrijk vond: het moest niet te ingewikkeld zijn. De experimenten moet je aan de keukentafel met je kind kunnen uitvoeren. Geen omslachtige ‘recepten’ waarvoor je de deur uit moet of ingewikkelde meetmethoden. Wetenschap in de woonkamer, ingekleurd met inzichten en tips waar ouders echt iets mee kunnen. De ene keer moet je kind iets tekenen, de andere keer moeten jullie een spelletje doen met poppetjes, maar meestal mag je kind iets doen of vertellen bij de tekeningen in het boek. Door de vele illustraties voelt het voor kinderen niet als een test. Mijn dochters Farahilde van twee en Hadewych van vier kunnen er geen genoeg van krijgen: ‘Mama, heb je nog meer van die plaatjes?’

Terwijl een kind het experiment uitvoert, stimuleer je hem tegelijkertijd in zijn ontwikkeling. Je bent dus niet alleen iets aan het testen, maar je kind is ook iets aan het leren. Neem het Bob de Bouwer-examen. Je kind moet figuren leggen van Lego of Duplo waardoor je iets te weten komt over zijn ruimtelijk en wiskundig inzicht. Ondertussen is het een goede oefening. Als een kind met blokken speelt, bouwt hij namelijk aan zijn ruimtelijk inzicht.

Of neem het experiment ‘Bekijk het eens door een roze bril’. Je test hier met stripverhaaltjes of een kind snapt dat zijn gedachtes invloed hebben op zijn gevoelsleven. Dat je je beter gaat voelen als je vrolijke gedachtes hebt. Een belangrijke levensles die je een kind door zo’n experiment op een laagdrempelige manier kunt uitleggen. Ik wou dat iemand mij dit had geleerd toen ik een jong en onzeker meisje was. Maar psychologie en lessen in zelfkennis en weerbaarheid kregen we niet op de lagere school. Terwijl een goede sociale en emotionele ontwikkeling ongelofelijk belangrijk is voor het welzijn en de leerprestaties van kinderen. Een kind dat lekker in zijn vel zit, doet het beter in de schoolbanken, is wetenschappelijk aangetoond.

Veel tests kun je op meerdere leeftijden doen. Zo kun je ontdekken of je kind een stap heeft gemaakt in zijn ontwikkeling. Hadewych heeft in de periode dat ik het boek schreef een Theory of Mind (ToM) ontwikkeld. Een kind met een ToM snapt dat andere mensen er andere interesses, gedachtes en gevoelens op na kunnen houden.

Voor dit experiment vulde ik een doosje rozijnen stiekem met paperclips. ‘Wat zit er in het doosje?’ vroeg ik haar. ‘Rozijnen,’ zei ze. Maar hé, er zaten geen rozijnen in, maar paperclips. Toen haalde ik haar zusje Farahilde uit bed en vroeg aan Hadewych: ‘Wat denkt Farahilde dat er in het doosje zit?’ ‘Paperclips,’ zei ze. Het was duidelijk dat ze nog geen Theory of Mind had. Ze dacht bij alles nog heel sterk vanuit haar eigen perspectief: als ik iets zie en vind, dan vindt Farahilde dat ook.

Toen ik de test een half jaar later opnieuw uitvoerde, was het kwartje wel gevallen. Ze had het vermogen ontwikkeld om door de ogen van iemand anders naar een situatie te kijken.

Het uitvoeren van een experiment geeft niet alleen inzicht, ik ben het tevens gaan zien als qualitytime met je kind, een manier om heel bewust en aandachtig naar je kind te kijken. Ik ben het cliché-voorbeeld van een moeder die verschillende rollen vervult. Ik hol van kleuterschool, naar peuterspeelzaal, naar deadline. Ik wil sporten, een goede moeder zijn, maar ook mijn vriendinnen en vriend niet verwaarlozen. Het is soms zo druk in mijn hoofd dat ik helemaal vergeet te genieten van die fantastische, mooie meisjes die zo onbevangen de wereld in kijken. Samen een test doen is een moment van een-op-een-aandacht met je kind. Je wordt gedwongen om met een open blik naar de ontwikkeling van je zoon of dochter te kijken. Dit was niet het doel van mijn boek, maar ik zie het als een prettig bijverschijnsel.

‘Alles wat je aandacht geeft, groeit,’ zei Aristoteles ooit. Dat geldt ook voor kinderen. Kinderen voelen het als je er volledig bent, en dat stimuleert hen in hun ontwikkeling.

Dit boek is geen diagnostisch naslagwerk, maar puur een hulpmiddel om meer inzicht te krijgen in de ontwikkeling en belevingswereld van je kind. Het boek hoeft niet chronologisch gelezen te worden en de hoofdstukken zijn ook interessant als je het experiment niet uitvoert. Bij sommige experimenten heb ik smakelijk moeten lachen. Ik vond het grappig dat Hadewych en Farahilde ervan overtuigd zijn dat kabouters en eenhoorns echt bestaan en dat Hadewych denkt dat monsters zijn uitgestorven. Het experiment had duidelijk iets losgemaakt bij mijn kinderen. In de week die volgde werden we volop geëntertaind met vertelsels over feeën en monsters, en werden er sprookjesachtige voorstellingen en experimentele dansjes opgevoerd op een onbewoond eiland: de mat.

Toen ik een tekening uit de projectietest (hoofdstuk 18) van de kuikens aan de eettafel liet zien aan mijn dochter en haar vriendinnetje, en vroeg: ‘Vertel eens, wat gebeurt er op deze tekening?’ kwam mijn dochter met een verhaal over een moederkip die eten klaarmaakt voor haar kinderen. Haar vriendinnetje onderbrak haar abrupt: ‘Dat is geen kip, maar een haan. Want als moederkip aan het werk is, maakt de haan het eten klaar.’ Een letterlijke projectie van hoe het bij haar thuis is.

Bij mijn dochter Farahilde vond ik het interessant om te ontdekken dat ze zo’n sterk getalgevoel heeft en het zo goed deed bij de Duplo-proef. We wisten wel dat ze erg houdt van bouwen en dingen maken. Maar het was interessant dat dit ook uit deze test naar voren kwam.

Sommige dingen waren confronterend. Zo bleek dat mijn dochters er al redelijk conservatieve man-vrouwideeën op nahouden. Gelukkig niet als het gaat om potentieel talent, maar wel wat betreft stereotiepe rolpatronen. Moeders maken het huis schoon en bereiden het eten, dat kunnen vaders niet. Vaders rijden auto en repareren dingen in huis. Dat is weer niets voor moeders, zo vonden ze. Tja… daar zit je dan als vrouw met je stukadoorsdiploma op zak. Toch verbaasde het me niks. Ik ben inderdaad degene die poetst, en als er iets gerepareerd moet worden, wordt papa erbij gehaald. Mijn dochters achten mij zelfs niet in staat om de batterijen van de afstandsbediening te vervangen. Het idee dat papa’s dingen repareren zit zo diep ingebakken dat toen Farahilde een geknakte hondendrol op de stoep zag liggen, ze zei: ‘Gebroken, papa repareren.’

Wat ik ouders wil meegeven is dat ze niet te veel aan een test moeten ophangen. Het is een momentopname, niets meer en niets minder. De tests hebben geen grote voorspellende waarde voor de toekomst. Ouders hopen daar misschien wel op. We leven in een competitieve wereld waarin sommige vaders en moeders graag zien dat hun kind de slimste, creatiefste en sociaalste is. De druk om te presteren is hoog. Toch zegt de vroege ontwikkeling niet zo gek veel over hoe een kind als volwassene zal zijn. Neem de briljante natuurkundige Albert Einstein. Pas met drie jaar begon hij een beetje te praten, waardoor zijn ouders lange tijd het idee hadden dat hij dom was. Nu wordt hij gezien als de belangrijkste natuurkundige van zijn tijd.

Het kan dus werkelijk alle kanten op gaan met een kind. Of je kind op dit moment een voorsprong heeft of een achterstand, het is slechts een momentopname. Wel probeer ik zo helder mogelijk uit te leggen, volgens de laatste wetenschappelijke inzichten, hoe je de ontwikkeling in goede banen kunt leiden. En dan niet per se met het doel kinderen zo intelligent mogelijk te maken, maar wel om je kind gelukkig, sociaal vaardig en veerkrachtig te maken, wat naar mijn idee de belangrijkste ingrediënten zijn voor een prettig leven.

Het is niet te veel gezegd als ik beweer dat ik een andere moeder ben geworden door het schrijven van dit boek. Ik ben scherp bepaalde dwarsverbanden gaan zien. Zo ben ik wat minder beschermend geworden en er wordt thuis meer gestoeid en gedold.

Van ‘Kijk uit. Voorzichtig, hè?’ worden kinderen niet groot. Overbeschermende ouders kweken het tegenovergestelde van wat ze willen: een bang en onzeker kind. Dat zie ik nu heel scherp. Het beste is om je kind te volgen in zijn ontwikkeling, zonder hem enorm te pushen of continu in bescherming te nemen. Dat is goed voor zo ongeveer elk ontwikkelingsgebied dat ik in mijn boek beschrijf. Daarom trap ik mijn boek af met een hoofdstuk over het belang van spelen en stoeien. Een boodschap die ook in de rest van het boek doorklinkt.

Ik zie Je kind als proefkonijn niet alleen als een experimenten-boek, maar ook als een spelletjesboek. Iets wat ongelofelijk belangrijk is voor kinderen. Spelen is de drijvende kracht achter de ontwikkeling. Kinderen leren door te spelen, en spelenderwijs groeien ze uit tot gelukkige, succesvolle en creatieve volwassenen, die hopelijk de rest van hun verdere leven blijven spelen, want a playful mind is a joy forever.

1 Rondjes draaien, hopsakee

‘Ik ga je pakken!’ Baby’s zijn dol op dit soort spelletjes. Ze schaterlachen als ze gekieteld of geschommeld worden. En ook als ze ouder zijn, vinden ze het fijn om te stoeien, dollen en rollebollen. Bij het liedje ‘damespaardje, herenpaardje, boerenknol’ hobbelen ze fanatiek mee op je knie en gieren ze het uit bij ‘gat in de weg’ – hoe harder, hoe beter. Wilde spelletjes zijn ook nog eens goed voor de ontwikkeling van kinderen, nu en op latere leeftijd. Om te leren moet een kind spelen, ravotten en ontdekken. Of zoals in dit experiment: rondjes draaien in een stoel.

Wat heb je nodig?

Een baby tussen de drie en dertien maanden

Een (bureau) stoel die kan ronddraaien

Een spuugzak, als draaien niet echt je ding is

Hoe ga je te werk?

Ga op de stoel zitten met je kind op schoot. Draai tien rondjes naar rechts en stop abrupt. Wacht zo’n dertig seconden, draai dan tien rondjes naar links en kom weer plotseling tot stilstand. Om de stimulatie een tandje op te voeren, kun je je baby ook een keer op zijn linkerzij en rechterzij leggen terwijl jullie rondtollen. Of leg hem met zijn hoofd een beetje omlaag terwijl hij op je armen ligt. Je kunt de tolsessies allemaal achter elkaar doen, maar het is nog beter om regelmatig dit soort draaimolenspelletjes te doen.

Hoe reageert je baby?

Waarschijnlijk kijkt je ukkepuk net zo blij als tijdens een ritje in een carrousel. Baby’s vinden het heerlijk om te schommelen, draaien en zwieren. Dat heeft te maken met hun bijzonder goed ontwikkelde vestibulair systeem, oftewel evenwichtsorgaan. Dit zesde zintuig zorgt ervoor dat we beweging en zwaartekracht kunnen waarnemen en in evenwicht blijven. Toen een kind nog door het vruchtwater dobberde, werd hij continu heen en weer geslingerd in de buik van zijn moeder. Als moeder bewoog, bewoog haar kindje mee. Het vestibulair systeem van kinderen is hieraan gewend geraakt.

Je kind vindt beweging prettig, of dat nou de lekkere cadans is als hij in een draagdoek zit of de wat wildere varianten als schommelen of stoeldraaien. Dat jij nu misschien draaierig en misselijk bent en je kind niet, heeft ermee te maken dat zijn supergevoelige evenwichtsorgaan het evenwicht meteen corrigeert. Terwijl bij volwassenen de vloeistof in de vestibulaire kanalen dikker is en trager reageert.

Met dit experiment merk je niet alleen of je kind houdt van rondtollen, het is vooral goed voor zijn motorische ontwikkeling. Toen wetenschappers van de Ohio State Universiteit dit onderzoek uitvoerden bij baby’s tussen de drie en dertien maanden oud, ontdekten ze dat het ronddraaien in een stoel in verschillende posities (zittend, op de zij liggend en met het hoofd omlaag in dertig graden) motorisch gezien zijn vruchten afwierp. De baby’s ondergingen twee keer per week gedurende vier weken dezelfde stoeldraaisessies als in dit experiment. De kleintjes hadden er niet alleen plezier in, ze bereikten motorische mijlpalen als zitten, kruipen, staan en lopen eerder dan leeftijdsgenootjes die de ronddraaibehandeling niet kregen.

Schommelen werkt troostend

Alles wat het vestibulair systeem prikkelt (ronddraaien, schommelen, wiegen, ronddragen) is goed voor de motorische ontwikkeling, maar het is ook een uitstekende remedie tegen huilen. Wetenschappers van de Stanford Universiteit deden er onderzoek naar. Ze waren benieuwd welke troostmethodes het beste werken bij twee tot vier dagen oude baby’s. Hun conclusie was glashelder: kinderen worden vooral rustig van vestibulaire stimulatie. Het puur stimuleren van het evenwichtsorgaan door een baby te schommelen in een stoeltje zonder lichamelijk contact zou zelfs nog beter werken dan alleen geruststellen en aaien terwijl de baby in zijn bedje ligt. De combinatie is ideaal: je troost en streelt je kind terwijl je hem door de kamer wiegt.

Eind 2015 ging er op social media een filmpje rond van de Amerikaanse kinderarts Robert Hamilton over hoe je een huilende baby binnen een paar seconden kalmeert. Dat werkt als volgt: je kruist de armen van een baby zachtjes voor zijn borst en je pakt met je dominante hand zijn luier vast. Houd je baby vervolgens in een hoek van vijfenveertig graden en – nu komt het – beweeg hem zacht op en neer. Soms draai je je kind kleine rondjes naar links en dan weer naar rechts. Een baby wordt op deze manier vestibulair gestimuleerd en stopt acuut met huilen. Het zal vast niet bij alle baby’s werken, maar Hamilton zweert bij zijn methode die hij ‘the hold’ noemt.

De filmpjes zijn nog om een andere reden interessant. De baby’s stoppen niet alleen met huilen, ze kijken ineens ook zeer aandachtig uit hun ogen. Volgens neuropsycholoog Lise Eliot hoort dat ook bij de prikkeling van het vestibulair systeem. Het maakt kinderen eventjes heel alert. Het zijn deze momenten van aandacht waarop kinderen de meeste informatie absorberen en leren van de wereld om zich heen.

Kinderen vinden bewegingen zo fijn dat ze rond de zes à acht maanden aan zelfstimulatie gaan doen. Ze wiebelen of schommelen heen en weer en doen zelfs aan headbangen.

Stoeldraaien voor gevorderden

Kinderen vinden het niet alleen leuk om rondjes te draaien in een stoel, draaimolen of gewoon op de arm tijdens een dansje door de kamer. Ze houden überhaupt van fysieke spelletjes die er soms nogal ruw aan toe kunnen gaan. Paardjerijden op de rug van papa, vliegtuigje spelen, worstelen, achtervolgspelletjes, de kieteldood krijgen, proberen te ontsnappen uit een houdgreep of gewoon een good old fashioned kussengevecht.

Volgens psychiater en speelexpert Stuart Brown zit speelsheid in onze aard. We worden net als dieren met een speelinstinct geboren. Nijlpaarden doen weleens een handstand onder water. Honden houden van stoeipartijtjes en blijven die weggegooide stok steeds terugbrengen. Zelfs mieren vermaken zichzelf met ‘doen alsof’-vechten. Gewoon, voor de fun.

Daaruit blijkt wel hoe belangrijk stoeien en ravotten is. Spelenderwijs ontdekken kinderen hun eigen lichaam en de wereld om zich heen. Brown gaat nog een stap verder en ziet spelen zelfs als de drijvende kracht achter de evolutie. Zonder spel is er geen evolutie mogelijk, geen vooruitgang.

Psycholoog en speldeskundige Lawrence Cohen en de arts Anthony DeBenedet schrijven in hun boek The Art of Roughhousing dat veel kinderen niet meer vrij spelen, maar worden bespeeld door hun ouders die overal gevaren zien. ‘Voorzichtig!’, ‘Dat is gevaarlijk!’ waarschuwen ouders als hun kroost wilde spelletjes speelt. ‘We hebben ouders ontmoet die zich zorgen maken dat hun kinderen adhd ontwikkelen en agressief en impulsief worden van stoeien. Het gevolg is dat veel vaders, met een natuurlijk instinct voor ruw spel, zichzelf aan de zijlijn plaatsen: ze lezen boekjes voor, maar stoeien niet meer met hun kinderen.’

Op sommige scholen in de Verenigde Staten geldt zelfs een notouch policy. Kinderen mogen niet met elkaar vechten (terecht!) maar mogen als gevolg van het nieuwe beleid ook niet meer worstelen, knuffelen of high fiven. Daar komt bij dat kinderen steeds meer tijd doorbrengen achter schermpjes en minder buiten spelen, waardoor fysiek spel steeds meer naar de achtergrond wordt verdrongen. Dat is geen goede ontwikkeling. Het heeft namelijk nogal wat voordelen om het scherm wat vaker te verruilen voor een ouderwets partijtje stoeien.

Waarom je vooral wél moet stoeien met je kind

Uiteraard is er zeker bij baby’s met hun onderontwikkelde nekspieren enige voorzichtigheid geboden, maar het is heel goed voor de ontwikkeling van kinderen om lichamelijke spelletjes te doen. Vliegtuigje spelen, rondtollen, hop paardje hop of als Jonas in de walvis heen en weer schommelen in een laken.

De mogelijkheden zijn onbeperkt, zeker bij oudere kinderen: circustrucs als samen koprollen, worstelpartijtjes en kussengevechten. Nog wat ideeën: pak je peuter bij zijn voeten en handen en zwiep hem heen en weer (dit moet wel enigszins voorzichtig, want je moet oppassen voor een zondagsarmpje), gebruik je armen en handen als schommel, doe ‘the claw’ van Jim Carrey uit de film Liar Liar of speel de ene keer achtervolger en de andere keer prooi.

Naast het feit dat het goed is voor de motorische ontwikkeling en lichamelijke aanraking een eerste levensbehoefte is, maakt het kinderen veerkrachtiger. Volgens evolutionair bioloog Marc Bekoff worden er door de onvoorspelbare aard van stoeien meer neuronale verbindingen aangemaakt in het brein, waardoor kinderen beter leren omgaan met onverwachte hobbels op de weg. Kinderen ontwikkelen het vermogen om te vallen en weer overeind te krabbelen. Een belangrijke levensvaardigheid!

Buiten het feit dat stoeien en ravotten ‘a lot of fun’ is, is het ook een smeermiddel voor leren. Als een kind ergens lol in heeft, zuigt hij nieuwe informatie op als een spons. In zijn brein komt dopamine vrij, een hormoon dat ervoor zorgt dat nieuwe informatie makkelijker wordt opgenomen en onthouden. Tijdens actieve spelletjes zou er ook meer neurotrofine worden aangemaakt, een stofje dat de zenuwgroei bevordert wat uiteindelijk bijdraagt aan een slimmer en veerkrachtiger brein. Het is dan ook niet gek dat emeritus hoogleraar Anthony Pellegrini heeft aangetoond dat kinderen die stoeien en ravotten op de speelplaats, het beter doen in de schoolbanken.

Stoeien heeft nog meer voordelen, ontdekten wetenschappers van de Universiteit van Newcastle, die vaders een sokkenspelletje lieten spelen met hun kinderen. Het spel was simpel: vader doet een sok om zijn voet en zijn zoon of dochter moet die sok proberen af te pakken. De kinderen hadden duidelijk lol in dit ruwe spelletje waarin ze het moesten opnemen tegen hun grote, sterke papa. Ze lachten, gierden en brulden, maar waren tegelijkertijd zeer geconcentreerd bezig om hun vader te slim af te zijn. Volgens de onderzoekers zou het sokkenspel bijdragen aan het zelfvertrouwen en het concentratievermogen van kinderen. En daarvoor hoeft een vader zijn kind niet eens altijd te laten winnen. Integendeel, verliezen op zijn tijd hoort bij het leven en van een beetje tegengas wordt een kind sterker.

Cohen en DeBenedet beweren dat dit soort spelletjes ook goed zijn voor de emotionele ontwikkeling: een kind moet zichzelf wakker schudden en weer kalmeren, waardoor hij emoties beter leert reguleren. In een goed stoeispel heeft een kind bovendien continu oogcontact: wat gaat papa doen? Welke kant moet ik op springen? Hoe kan ik hem te slim af zijn?

Ouders hebben er soms moeite mee als hun kinderen oorlogje spelen of verwikkeld zijn in een nep-gevecht. Ze zijn bang dat hun kinderen leren dat geweld leuk is en opgroeien tot gewelddadige sadisten. Niets is minder waar. Kinderen die stoeien zijn populairder en sociaal beter aangepast dan kinderen die dat niet doen. Dat geldt ook voor dieren. Als jonge resusaapjes niet speelvechten met leeftijdsgenootjes zijn ze later niet in staat zich voort te planten, blijkt uit onderzoek van psycholoog Harry Harlow. En als jonge poezen niet met andere rollebollen, kunnen ze op latere leeftijd vrienden niet van vijanden onderscheiden.

Ook de sociale ontwikkeling van kinderen heeft er baat bij. Zo zouden kinderen die het meest fysiek met hun vaders spelen, de hoogste populariteitsscores halen, ontdekten hoogleraar psychologie Ross D. Parke. Als ouders met hun kinderen stoeien, leren ze hun kinderen om samen te werken. Ook kan een ouder laten zien dat iemand die groot en sterk is, zich kan inhouden en dat dit belangrijk is om de pret van het spel niet te bederven.

Het zijn grote sociale lessen die goed zijn voor de vertrouwensband tussen ouder en kind. Dat is niet alleen goed nieuws voor kinderen, maar ook voor vaders die vaak wel van een tikkie wild houden. Tja… en daar hoort zo nu en dan een blauwe plek bij.

2 Rara, wat zeg ik?

‘Uhhh… ahhh… tada… pffpff…’ Baby’s murmelen, kraaien en tateren er vrolijk op los. Ook al kun je er geen chocola van maken, al dat gepruttel uit zo’n hummel laat geen ouder onberoerd. Gezellig doe je mee en voeren jullie hele brabbeldialogen. Ook al duurt het nog even voordat je kind ‘papa’, ‘mama’ of ‘poes’ kan zeggen, waarschijnlijk heeft hij al een kleine woordenschat opgebouwd. Hij kan al een beetje verstaan wat je zegt. Hoort hij het woord ‘luier’ dan weet hij dat je praat over dat ding rond zijn billetjes. En bij ‘flesje melk’ begint hij wellicht te kwijlen als een pavlov-hondje.

Welke woorden herkent je kind al? En hoe kun je zijn taalontwikkeling stimuleren?

Wat heb je nodig?

Een baby tussen de zes en twaalf maanden

De tekeningen in dit hoofdstuk

Iemand die je helpt (hoeft niet, maar is wel zo makkelijk)

Zo ga je te werk

Neem je kind op schoot en blader door het hoofdstuk. Op elke pagina zijn telkens twee objecten zichtbaar: een appel en een mond, of een banaan en haren. Et cetera. Noem telkens één ding op. Bijvoorbeeld: ‘Waar is de appel?’, ‘Kijk eens naar de appel’ of ‘Kun je de appel vinden?’

Als je kind langer naar de tekening van de appel kijkt, is dat een aanwijzing dat hij het woord ‘appel’ associeert met dat sappige stuk fruit. Doe hetzelfde met de andere tekeningen. Je hulpje gaat voor je zitten zodat hij goed naar de ogen van je kind kan kijken, maar hij mag niet helpen door zelf naar de goede afbeelding te kijken.

Kijkt je baby naar de goede afbeelding?

Kijkt je kind langer naar het object dat jij opnoemt, dan is dat een teken dat hij het woord herkent. Hij geeft antwoord met zijn ogen. ‘Appel? – Dat is de appel,’ zegt zijn blik. Ook al komen er nog onverstaanbare klanken uit zijn keel, je kind heeft blijkbaar al een kleine woordenschat opgebouwd in zijn prille leventje.

Baby’s zijn moeilijk te onderzoeken omdat ze nog niet kunnen praten of lopen. Daarom werden ze lange tijd onderschat. Maar door de betere onderzoeksmethoden komen wetenschappers er steeds meer achter dat er ongelofelijk veel omgaat in dat kleine koppie. Baby’s zijn vliegensvlugge leerlingen. Ze observeren, horen, ruiken en proberen de wereld om zich heen te begrijpen. Dit doen ze gretig en vol overgave, een baby wíl leren. Of jullie nou naar de supermarkt gaan, samen een boekje lezen of in het park picknicken, voor je baby is het allemaal één grote leerschool.

Ook de taalontwikkeling komt al vroeg op gang, ontdekten wetenschappers van de Universiteit van Pennsylvania toen ze deze proef uitvoerden bij baby’s tussen de zes en negen maanden. De piepjonge proefpersonen kregen op een scherm vergelijkbare afbeeldingen te zien als in dit hoofdstuk. Alleen de laatste twee illustraties van de speen en de knuffel, en de poes en de blokken hebben wij extra toegevoegd. Van de acht afbeeldingen hadden de baby’s er gemiddeld zes goed. Zo waren ze meer gefocust op de afbeelding van de voet als hun moeder ‘voet’ zei. Dat wijst er volgens de onderzoekers op dat een kind begrijpt wat het woord betekent. (Kleine kanttekening: in dit onderzoek gebruikten de onderzoekers foto’s en wij gebruiken illustraties, wat iets moeilijker is voor kinderen.)

Het was al eerder aangetoond dat baby’s woorden als ‘mama’ en ‘papa’ kennen, maar ze kunnen het ook bij dingen die er telkens anders uitzien, zoals een neus of een beker yoghurt. Best knap eigenlijk. Opvallend was dat baby’s van negen maanden het niet beter deden dan de kleintjes van een half jaar. Mogelijk ligt dit aan het feit dat oudere baby’s sneller zijn afgeleid. Zie je bij jouw kind nog geen duidelijke blijk van herkenning dan is afleiding een goede verklaring. Probeer het ’s ochtends opnieuw als hij goed is uitgerust.

Het kan ook zijn dat je kind op dit moment niet zo geïnteresseerd is in taal, omdat hij het tijgeren of kruipen onder de knie probeert te krijgen. Maak je in dat geval geen zorgen. Deze test heeft geen voorspellende waarde, je kind kan later nog steeds een taalkunstenaar worden. Geef het wat tijd, en lees wat je allemaal kunt doen om zijn taalontwikkeling te stimuleren.

Van baarmoeder tot brabbelen – de taalontwikkeling in het eerste jaar

Het begint allemaal in de buik. Om precies te zijn in het derde trimester van de zwangerschap als het gehoor zich heeft ontwikkeld. Terwijl je baby in het vruchtwater poedelt, luistert hij naar het kloppen van je hart en het rommelen van je darmen. Ook geluiden van buiten vangt hij op. Hij hoort jullie lachen, praten en zingen, en is getuige van de ‘ik-ben-twee-en-zeg-nee’-fase van zijn grote zus. Hij hoort auto’s toeteren en hé, daar is weer die lekkere reggaeplaat die papa zo graag draait.

Dat je baby in de buik al van alles oppikt is aangetoond door wetenschappers van de Universiteit van California. Zwangere vrouwen lazen de laatste zes weken van hun zwangerschap elke dag twee keer het verhaal De kat met de hoed van Dr. Seuss voor aan hun ongeboren kind. Onder hun bolle toeter werd aandachtig meegeluisterd, zo bleek later. Vers uit de buik gingen de zuigelingen genoeglijk op een kunstmatige speen zuigen als het verhaal van Dr. Seuss opnieuw werd voorgelezen. De vertrouwde klanken maakten de baby’s rustig. Bij andere verhaaltjes hadden ze dit een stuk minder – ‘Wij willen Seuss, wij willen Seuss.’

Pasgeboren kinderen hebben bovendien een sterke voorkeur voor de stem van hun moeder: de stem die ze het vaakst hoorden toen ze nog in de buik zaten. Ook zouden ze qua toonhoogte al een beetje huilen in hun moedertaal, zo blijkt weer uit een ander onderzoek. Je baby komt dus met een beetje taalgevoel ter wereld.

Daarna gaat het vlug. Baby’s zijn ongelofelijk taalgevoelig. Ze kunnen met de fijnste finesse klanken onderscheiden, veel beter nog dan volwassenen. Deze gevoeligheid maakt het voor baby’s mogelijk alle talen in de wereld vloeiend te leren spreken. Zo blijkt uit Amerikaans onderzoek dat baby’s van zes maanden subtiele klankverschillen in zowel het Engels als het Hindi kunnen onderscheiden. Vier maanden later horen ze die verschillen alleen nog in het Engels.

Het babybrein is gevoelig, maar gaat zich snel specialiseren in de klanken die hij het vaakst om zich heen hoort, zijn moedertaal. Een baby krijgt ook vlug in de smiezen dat een stroom geluiden kan worden opgehakt in woorden, en dat deze woorden iets betekenen. Melk is dat lekkere zoete goedje dat de honger stilt, en als mama het heeft over de kinderwagen, dan gaan we naar buiten, wandelen.

Je baby luistert niet alleen, hij wil zelf ook geluid maken. Eerst doet hij dat onbewust. Hij beweegt met zijn mond of tong en daar komen toevallig geluiden bij vrij. Maar na een paar maanden gaat hij dit doelbewust doen: als ik dit doe met mijn mond, dan hoor ik dat geluid. Een interessant spelletje! Ook kijkt hij gefascineerd naar de monden om zich heen waar allerlei prachtige melodieën uit rollen. Als kinderen vijf à zes maanden zijn gaan ze brabbelen. Brabbels zijn combinaties van klinkers en medeklinkers zoals ‘tata’ of ‘baba’.

Dat het hem lukt zo’n woord eruit te persen vindt een baby geweldig, ontdekten wetenschappers van de Universiteit van Missouri-Columbia in een onderzoek bij gezonde en slechthorende baby’s. Toen de slechthorende baby’s een gehoorapparaat kregen en zichzelf opeens konden horen, gingen ze net zo enthousiast brabbelen als de gezonde kinderen. Brabbelen werkt dus zelfmotiverend, concluderen de onderzoekers. En door het veel te doen zal het hem steeds beter afgaan.

Met negen maanden probeert een kind met zijn brabbelgeluiden ook echt iets aan te geven, en rond zijn eerste verjaardag (kan ook iets later zijn) rolt het eerste echte woord uit zijn mond, meestal ‘mama’ of ‘papa’. Tijd voor een klein feestje.

Hoe kun je de taalontwikkeling stimuleren?

Wees sociaal

Het leren van een taal is vooral een sociale aangelegenheid. Kinderen krijgen een taal onder de knie door veel te luisteren naar échte mensen. Laat je een kind naar een geluidsopname luisteren in een vreemde taal of zet je hem achter een schermpje, dan steekt hij daar weinig van op. Hoort hij dezelfde klanken uit de mond van een levende persoon, dan onthoudt hij het opeens wel, blijkt uit onderzoek van hoogleraar neuropsychologie Patricia Kuhl. Kinderen leren een taal van mensen en niet van een computer. Een belangrijk inzicht!