Aron Brouwer
en
Marthijn Wouters

WILLEM VAN ORANJE

De opportunistische Vader des Vaderlands

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2017 Aron Brouwer en Marthijn Wouters

© 2017 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Ontwerp omslag Philip Stroomberg

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

Foto auteurs Juliette Sentis

NUR 680

E-BOOK ISBN 978 90 468 2119 0

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2017 met ISBN 978 90 468 2118 3

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 2118 3 (1e druk 2017)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

INHOUD

Voorwoord

Deel 1
Wilhelmus van Nassouwe/ Ben ik van Duytschen Bloedt

1  Kind

2  Hoveling

3  Volgeling

Deel 2
Des Coninck van Hispangien/ Heb ick altijt gheeert

4  Onderhandelaar

5  Huichelaar

6  Kettervervolger

Deel 3
Een Prince van Orangien/ Ben ick vry onverveert

7  Twijfelaar

8vBendeleider

9  Propagandaleider

Deel 4
Den Vaterland ghetrouwe/ Blijf ick tot inden doet

10  Beloftebreker

11  Dictator

12  Paria

Nawoord

Bronnen

Noten

VOORWOORD

Denkend aan Willem van Oranje zien wij een voorvechter van tolerantie, gewetensvrijheid en alles wat Nederlandsch is, trots marcherend door het oneindig laagland in de strijd tegen de machtsbeluste Spaanse koning. Het is het ideaalbeeld van de Vader des Vaderlands dat in de negentiende eeuw is opgekomen toen er behoefte was aan nationale helden en dat sindsdien een eigen leven is gaan leiden. Larger than life, dat is de prins nu, maar dat was hij niet.

In dit boek willen we terug naar de man achter de mythe. Dat was een prins die zich liet leiden door veel verschillende motieven, maar niet door idealisme. Dat maakt hem nog geen slechterik, want geschiedenis is geen verhaal van goed of slecht. Wat wij betogen is dat Willem niet uitsluitend een bevrijder of idealist was. Gedurende zijn leven vervulde de prins unieke rollen, van volgeling tot leider, van diplomaat tot dictator. Bij de bestudering van alle levensfasen van Oranje wordt één ding duidelijk: in geen enkele valt onze Vader des Vaderlands te typeren als een ‘smetteloze’ volksheld.

Het leven van de prins van Oranje zit vol smeuïge anekdotes over sluwe smiechtigheden, die in de loop der tijd gemaskeerd zijn tot er een nationaal heldenvertoog overbleef. Een idealistisch beeld van de prins dat nog steeds wordt uitgedragen in musea, schoolboeken, romans en zelfs in historische literatuur. Dit is zonde, want de echte prins is in veel opzichten complexer en spannender dan zijn ideaalbeeld, hoeveel heldhaftiger dat beeld ook lijkt. Willem van Oranje vervulde vele rollen, maakte fouten, speelde dubbelspellen. De opportunistische Oranjeprins zoals hij echt was, is een interessantere held dan de Vader des Vaderlands.

Deel 1

Wilhelmus van Nassouwe

Ben ik van Duytschen Bloedt

1

Kind

1533-1545

Het motregende al dagen, toen Willem op de vroege morgen van de tweede zondag van zijn leven wakker schrok van een plens water. De doopceremonie die hem op 4 mei 1533 inwijdde in het christelijke geloof was een verwarrende mengelmoes van katholieke en protestantse gebruiken. Zo werd het kindje volgens klassiek-katholieke traditie in het Latijn de mis toegezongen, maar las een predikant vervolgens het evangelie in de Duitse volkstaal op onmiskenbaar lutherse wijze. Willem herinnerde zich later uiteraard niets meer van deze doopceremonie, maar het was een passend begin van een leven vol religieuze rekbaarheid.

Na de doop beklom Willems gezin eerst de driehonderd meter hoge heuvel waarop het eeuwenoude kasteel Dillenburg trots het landschap overzag. Vanuit de torenkamertjes konden de Nassauers neerkijken op het lager gelegen dorpje en de koude Dill, die meanderend door het Duitse heuvellandschap kroop. In het kasteel – volgens de dichter Gottfried Hatzfeld ‘een huis waardig voor een keizer’ – zouden de eerste levensjaren van de jonge Willem zich afspelen.

Het gezin zou uiteindelijk zeventien kinderen tellen. Willem had twaalf directe broertjes en zusjes – zeven meisjes en vijf jongens – en daarnaast waren er vijf kinderen uit eerdere huwelijken van de ouders. Willem had op al deze kinderen een streepje voor. Hij was de eerste zoon van graaf Willem I van Nassau-Dillenburg en kreeg daarom voorrang op de oudere zonen van zijn moeder, Juliana van Stolberg. Het was de jonge Willem die later het grondgebied zou erven. Althans, dat was het plan. Maar laten we niet op de zaken vooruitlopen.

Willem kreeg samen met zijn broers en zussen, en met vele neven en nichten, les op een hofschool. De jongens leerden hier Duits, Frans, Latijn en Italiaans. Voor de meisjes was alleen les in de moedertaal weggelegd; zij leerden vooral weven en spinnen. Wel kregen de jongens en meisjes samen godsdienstonderwijs, waarin moeder Juliana zelf voorzag. Geloof was voor haar een hoofdzaak en tot diep in de avond vertelde ze bij het haardvuur bijbelverhalen aan haar kleintjes. Inspiratie haalde ze uit haar correspondentie met niemand minder dan Maarten Luther, de grondlegger van het lutheranisme.

Een kwestie van geloof

In haar jeugd had Juliana kennisgemaakt met de ideeën van Luther. In 1517 had deze geestelijke uit verbolgenheid over misstanden in de Kerk zijn vijfennegentig stellingen bekendgemaakt. Daarin keerde Luther zich vooral tegen de handel in aflaten, papieren die gelovigen konden aanschaffen bij geestelijken om zo hun tijd in het vagevuur af te kopen. Er waren nog meer uitwassen waar Luther openlijk tegen ageerde. Zo was hij tegen het idee dat de paus dé plaatsvervanger van God op aarde was, tegen de verkoop van geestelijke functies, tegen het vagevuur in het algemeen en tegen het celibaat voor geestelijken. De meeste sacramenten en veel ceremonies waren volgens hem verzinsels van mensen die niets te maken hadden met het ware geloof. De Bijbel moest in de volkstaal worden uitgegeven en niet alleen in het Latijn, zodat iedereen – ook meisjes en vrouwen – het boek kon lezen en begrijpen. Dat was van belang vanwege de grote nadruk die Luther legde op de persoonlijke relatie van gelovigen met God. De Kerk diende daar niet tussen te staan en het was ook niet aan geestelijken om te besluiten wie er tot de hemel werd toegelaten.

Luther had aanvankelijk de hoop de katholieke Kerk van binnenuit te hervormen. Dat bleek niet haalbaar toen veel wereldlijke en geestelijke leiders zijn ideeën verfoeiden. In 1521 werd Luther zelfs in de ban gedaan. Hij was nu vogelvrij. Na de excommunicatie ontstond er een breuk tussen lutheranen en katholieken, waarbij een deel van de hoge adel in de Duitse gebieden voor Luther koos en hem bescherming bood. Ook in het Nassause gezin vonden Luthers ideeën weerklank en graaf Willem van Nassau voelde zich ertoe aangetrokken. Hij wist echter dat religie ook een politieke dimensie had. Een keuze voor Luther kon leiden tot vervreemding van zijn keizer Karel V. Die was, als onder andere keizer van het Duitse rijk, koning van Spanje en heer van de Nederlanden, de machtigste heerser van Europa.

Ten tijde van de geboorte van de kleine Willem beoogde Karel in de Duitse landen een duidelijk beleid. Elke vorm van sympathie voor het lutheranisme – ook onder hoge edellieden – moest in de kiem worden gesmoord. Desnoods met hulp van legers. Het was duidelijk dat Willem van Nassau op het punt van religie behoedzaam moest manoeuvreren en hij zou zijn gelijknamige zoon leren dat ook te doen.

Familiehelden

De Nassauers hadden een bijzonder roemrijke geschiedenis. Althans, dat vonden ze zelf. Vader Willem, bijgenaamd ‘de Rijke’, vertelde zijn kinderen er graag over. De familietrots blijkt uit een reeks wandtapijten die rond de geboorte van de jonge Willem werden gemaakt voor het Nassause kasteel in Breda. Op deze tapijten werden hoogtepunten uit het familieleven van de Nassauers verbeeld. Bij grote (familie)aangelegenheden waren de tapijten en de bijbehorende verhalen niet weg te denken. De jonge Willem werd zo al vroeg ingeprent dat hij tot een uitzonderlijke familie behoorde.

Op het eerste tapijt stond de ‘grootste Nassauer aller tijden’, graaf Adolf van Nassau uit de dertiende eeuw. Hij had het tot keizer geschopt, al mocht hij zich officieel niet zo noemen. Adolf had namelijk een conflict met de paus, die als enige de keizerstitel kon verlenen. Daarom zou hij de hoge titel nooit ontvangen, waardoor hij te boek stond als ‘Rooms koning’. De regeerperiode van Adolf kwam al na zes jaar ten einde nadat Albert ‘de eenogige’ van Habsburg, een voorvader van keizer Karel V, in opstand kwam. Adolf weigerde af te treden en verzamelde zijn troepen. Op 2 juli 1298 kwam het tot een veldslag tussen de twee concurrenten, waarbij Albert het hoofd van Adolf met een dolk doorboorde. Met deze klap in het gezicht van de Nassauers kregen de Habsburgers officieel de heerschappij over de Duitse gebieden in handen.

Een ander tapijt verbeeldde de rol van de Nassauers tijdens de derde kruistocht, in de late twaalfde eeuw. De Nassauer Walram I fungeerde daarin als onderhandelaar voor de illustere keizer Frederik Barbarossa. Hij werd ontvoerd maar bereikte toch het Heilige Land, waar hij medeoprichter werd van de militair-geestelijke Teutoonse Orde. Walram zou als Teutoons ridder grondgebieden op de heidenen veroveren.

In de jonge jaren van Willem waren de Nassauers allang niet meer zo machtig als in het verre verleden. Na het overlijden van Willems grootvader Jan V – afgebeeld op het (voorlopig) laatste tapijt – waren de Nederlandse en Duitse bezittingen verdeeld over zijn twee zoons. Als jongste zoon moest Willem de Rijke het doen met het Duitse landgoed aan de Dill, dat veel schulden met zich meebracht. Het is daarom tot op de dag van vandaag onduidelijk waarom Willem I van Nassau de bijnaam ‘de Rijke’ kreeg. Mogelijk werd hij zo genoemd omdat een van zijn voorvaders ook die bijnaam had, maar deze voorvader was daadwerkelijk rijk geweest. Het lijkt erop dat de bijnaam van ‘onze’ Willem slechts een schertsende referentie was.

Als graaf van Nassau-Dillenburg zou Willem de Rijke weinig kansen krijgen om zijn bijnaam eer aan te doen. Dit kwam vooral door de gespannen relatie tussen de Nassauers en de keurvorst van Hessen, die aasde op het Nassause grondgebied. Vanwege die dreiging liet Willem de Rijke zijn kasteel tot een ‘onneembare’ vesting verbouwen. Vanaf 1523 kwamen er nieuwe verdedigingswerken. Aan beide zijden verrezen hoge muren die kanonskogels konden weerstaan. Ze kostten de graaf 200.000 gulden, een immens bedrag. Na deze investering waande graaf Willem zich nu voorlopig weer veilig in zijn slot, maar veegde de financiële problemen liever onder het tapijt.

Niet alleen Willems inkomsten, maar ook de relatie met zijn vorst Karel V kwam in de jaren dertig extra onder druk te staan. Hierbij speelden nieuwe religieuze spanningen een belangrijke rol. De Rijke voelde zich namelijk nog steeds aangetrokken tot het lutheranisme en hij stelde zich bijzonder tolerant op tegenover protestantse predikers in het graafschap Nassau-Dillenburg. Hij nodigde enkelen van hen zelfs uit aan zijn hof. In 1536 zette hij dan eindelijk de grote stap. Op de derde verjaardag van de kleine Willem stapte het hele gezin over op het lutheranisme. Vader Willem de Rijke vroeg Luther persoonlijk om advies bij het vullen van zijn bibliotheek en liet zelfs een geestelijke overkomen uit het lutherse bolwerk Wittenberg. In 1538 was de transformatie compleet. De Rijke werd lid van het Schmalkaldische Verbond, een bondgenootschap van lutherse vorsten die zich tegen de katholieke keizer keerden. Een nieuwe weg was ingeslagen.

Een onverwachte erfenis

In de zomer van 1544 kreeg de familie een tragische meevaller. René van Chalon, een neef van Willem de Rijke, stierf op het slagveld. René was een machtig man geweest. Hij had in 1530 het vorstendom Orange geërfd en was onder meer heer van Breda en stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht. De prins stond op goede voet met de keizer, die hem belangrijke functies toevertrouwde. Zo was hij een van de opperbevelhebbers in Karels leger, voor wie hij een voortdurende oorlog tegen de Fransen voerde. René zou deze oorlog echter nooit kunnen navertellen. Op 25-jarige leeftijd werd hij in de noodlottige slag bij St. Dizier door een Franse kanonskogel in de rechterschouder geraakt, met een verregaande verbrijzeling tot gevolg. Kort daarna stierf hij, met de treurende keizer aan zijn zijde. Hij was de eerste Breda-Nassauer die in een veldslag om het leven kwam.

René van Chalon had alleen een bastaardzoon en was verder kinderloos gebleven. Omdat het zeer ongebruikelijk was dat bastaarden erfden, had René geen directe opvolger. Zijn oom Willem de Rijke was de meest voor de hand liggende erfgenaam, maar voor Karel lag dat gevoelig vanwege diens lutherse sympathieën. René was zich hiervan bewust geweest en had al een slimme overeenkomst gesloten met Karel V, een kleine maand voordat hij voor het laatst het strijdtoneel betrad. In een militair testament liet hij optekenen dat bij zijn overlijden niet de oudere maar de jongere Willem heer van Orange zou worden. Zo zouden de bezittingen binnen de familie blijven, zonder dat Luther-sympathisant Willem de Rijke meer macht zou krijgen. Niet veel later zou dit scenario in werking treden en was de kogel door de kerk.

Het nieuws van Renés onverwachte overlijden bereikte de Dillenburg al snel. De Nassauers en hun gevolg reisden op 20 augustus naar Breda om René ten grave te dragen. Vol spanning trokken ze vervolgens door naar Brussel voor een dringend overleg met Karel V. De keizer had weliswaar ingestemd met het testament, maar overwoog om de erfenis alsnog toe te wijzen aan Anna van Lotharingen, de lieftallige vrouw – nu weduwe – van René van Chalon. Aan die keuze kleefde wel een belangrijk risico voor de keizer. Anna zou dan namelijk kunnen hertrouwen met een machtige edelman, waarbij het niet ondenkbaar was dat een toekomstige erfgenaam hun beider gebieden zou verenigen. Voor de keizer, die constant in een machtsstrijd verwikkeld was met ambitieuze vazallen, was blokvorming het laatste wat hij kon gebruiken.

Het leek daarom een mooie oplossing om de jonge Willem prins te maken. Toch klonk er al snel kritiek, waarbij religieuze en politieke tegenstellingen aan de oppervlakte kwamen. Zo was de president van de Geheime Raad, een belangrijk adviesorgaan van Karel V, van mening dat de elfjarige Willem al zo lang in een lutherse omgeving had verkeerd dat hij net zo’n ketter was als zijn vader. En ketters, zo vervolgde de president, mochten volgens het recht in de Nederlanden niet erven. Karel kon dit bezwaar niet zomaar naast zich neerleggen. De keizer had grote behoefte aan eensgezindheid in zijn rijk vanwege de aanhoudende strijd tegen de Fransen en ook de Ottomanen, die keer op keer waardige opponenten bleken. Om de kalmte in de Nederlanden te bevorderen besloot de keizer daarom extra voorzorgsmaatregelen te nemen voordat hij de kleine Willem de erfenis van Chalon zou toewijzen.

Er kwam een nieuw, lijvig erfcontract en voor de Nassauers waren de concessies niet mals. De relatie tussen de ouders en hun zoon zou onherstelbaar op zijn kop worden gezet. Zo mocht zoon Willem niet meer terugkeren naar de lutherse Dillenburg. Hij werd telg van de Bredase Nassauers en officieel uit zijn eigen familietak geschrapt. Het familieslot en de heerschappij van Nassau-Dillenburg zouden aan hem voorbijgaan, ook al had zijn vader hem daar jarenlang op voorbereid. Die erfenis ging naar broer Jan. Daarnaast mocht Willem de Rijke zich niet langer bemoeien met de opvoeding van zijn elfjarige zoon. Karel V was van plan om van de jonge Willem een ‘waar’ katholiek te maken en zo alle bezwaren tegen zijn erfopvolging in de kiem te smoren.

Het was voor Willem de Rijke niet makkelijk om de aanpassingen te aanvaarden. Uiteindelijk lijken schulden de doorslag te hebben gegeven voor de noodlijdende graaf. Vader Willem behield het voorrecht om het reglement te schrijven voor de voogdijraad van de prins. Hij besteedde vooral veel aandacht aan het financiële plan voor de petit prince. Daarbij hield het pragmatische gezinshoofd vooral rekening met zijn eigen financiële omstandigheden.

Alleen in Breda

Op 6 september kwamen vader en zoon weer per koets uit Brussel terug bij het kasteel in Breda. Daar werden de Willems verwelkomd door Maria van Hongarije, de zus van keizer Karel V, en door Anna, de rouwende weduwe van René van Chalon. Anna had in plaats van het prinsdom Orange een groot deel van het Bredase meubilair toebedeeld gekregen en een weduwegeld van jaarlijks 14.000 gulden, tot het moment dat ze weer zou trouwen.

Het was voor de jonge Willem een vreemde situatie. Terwijl er officieel nog gerouwd werd om zijn overleden voorganger, was alles nieuw en veelbelovend voor de verse prins. Tegelijkertijd moest hij breken met alles en iedereen waaraan hij in zijn elfjarige leven verknocht was geraakt. Alleen zijn verre oom Adolf von Holstein-Schauenburg bleef in zijn omgeving. Deze machtige graaf zou toezien op zijn opvoeding. Ook reisden de jonge graven van Wester- en Isenburg naar Breda af, twee speelgenootjes die Willem al kende van de Dillenburg. Zij zouden samen met hem onderwijs volgen in Breda.

Al snel werd het de jonge Willem duidelijk dat hij niet alleen grote stukken grond had geërfd, maar ook hoge schulden. Bovendien had zijn vader geregeld dat een groot deel van de inkomsten van de kleine prins werd doorgestuurd naar de Dillenburg. De zoon moest opdraaien voor de vele kosten van zijn vader. De geërfde schulden waren zo hoog en er stroomde zoveel geld naar de Dillenburg, dat de jonge Willem zijn verblijf in het kasteel van Breda niet kon betalen. Hij had niet eens genoeg geld om in zijn levensonderhoud te voorzien. De voogdijraad besloot daarom dat hij zijn kasteel diende te verlaten en naar het hof van Maria van Hongarije in Brussel moest verhuizen, om daar te blijven wonen en onderwijs te volgen. De vanuit zijn ouderlijke huis weggetrokken Willem moest zo al snel voor een tweede keer verhuizen en wederom had hij geen keuze.

2

Hoveling

1545-1551

De nieuwe voogd van Willem was niet zomaar iemand. Maria van Hongarije behoorde tot de meest gerespecteerde leiders uit haar tijd. Als het jongere zusje van Karel was Maria geboren in Brussel, maar vanaf haar zestiende droeg ze de titel ‘van Hongarije’, nadat ze met de iets jongere prins Lodewijk van Hongarije trouwde. Dit huwelijk zat er al lang aan te komen, want de twee waren érg jong aan elkaar toegewezen, nog voordat Lodewijk geboren was en toen zijn sekse nog onbekend was. Maria’s ouders besloten om meteen ook haar oudere broer Ferdinand te laten trouwen met de oudere zus van Lodewijk, om zo de banden nog sterker te maken tussen hun bezittingen en Oostenrijk-Hongarije.

Maria en haar Hongaarse prins trouwden in 1522, maar na een huwelijk van slechts vier jaar stierf hij in een veldslag en liet haar kinderloos achter. Ondanks diverse huwelijksaanzoeken zou ze niet hertrouwen. Ze had te veel van Lodewijk gehouden. Een teruggetrokken bestaan lonkte voor de weduwe, die enkele malen het regentschap over gebieden als de Nederlanden of Hongarije weigerde, want ‘zulke taken moesten door een ouder en wijzer iemand geregeld worden’, zo stelde ze. In 1530 dwong haar oudere broer Karel haar om toch maar landvoogdes van de Nederlanden te worden, want ‘ik ben maar één persoon en ik kan niet overal tegelijkertijd zijn’, zo luidde zijn redenering. Maria vervulde haar taak als landvoogdes zo goed, dat Karel haar steeds meer verantwoordelijkheden gaf. Haar politieke taken konden haar echter nooit volledige voldoening geven. Persoonlijk hield Maria zich liever bezig met kunst. Ze bezat enkele meesterwerken van vroege Nederlandse schilders, waaronder de Kruisafneming van Rogier van der Weyden en het wereldberoemde Portret van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw van Jan van Eyck. Daarnaast trad zij op als mecenas voor nieuwe schilders. De kunsten floreerden onder haar heerschappij.

Lieveling

Aan dit Brusselse hof kreeg de jonge Willem van Oranje zijn vervolgopvoeding. De sfeer was familiair en ondanks zijn penibele financiële situatie beleefde hij hier gelukkige jaren. De prins danste graag en veel, soms zelfs zo enthousiast dat hij de maat kwijtraakte. Daarnaast stortte de prins zich met een ijver als nooit tevoren op zijn studie van het Latijn, de taal van de geleerden, en het Frans, de voertaal in de internationale politiek en aan het Habsburgse hof. Willem moest hard werken om het Frans onder de knie te krijgen en voelde zich soms onzeker als hij die taal gebruikte. Er is gespeculeerd dat Willem daarom regelmatig zweeg en zo aan zijn bijnaam ‘de Zwijger’ kwam. Uiteindelijk werd de Franse taal zo dominant in zijn denken dat hij zelfs zijn Duitse broer Jan bij voorkeur in het Frans schreef. Wilhelm von Nassau werd Guillaume d’Orange.

Verhalen melden niets dan goeds over de jonge hoveling, die braaf allerlei nieuwe lessen in zich opnam. Maria was als een moeder voor de jonge Oranjeprins. De landvoogdes was bovendien een uitzonderlijk intellectueel en nieuwsgierig persoon. Terwijl overal in Europa kettervervolgingen plaatsvonden en elke afwijking van het katholieke geloof met argwaan werd bekeken, verdiepte Maria zich in fundamentele vragen over het geloof en het leven. Ze onderhield zelfs een correspondentie met Desiderius Erasmus, een ook in die tijd al beroemde criticus van uitwassen binnen de katholieke Kerk. Ondanks deze open houding beschouwde niemand Maria als een gevaar voor de katholieke eenheid.

Als lieveling van Maria verliep Willems opvoeding en educatie aan het Brusselse hof gemakkelijk en vreedzaam. Maria nam hem vaak mee op reis langs de dorpen en steden in de Nederlanden, waardoor hij deze beter leerde kennen. Hij had een duidelijk streepje voor op zijn adellijke leeftijdsgenoten. Door de relatie die hij met de heersers opbouwde, bevond hij zich in een bevoorrechte positie. In deze tijd bepaalde de nabijheid tot de centrale machthebbers immers hoe invloedrijk iemand zelf was. Het sloot ook aan bij de belangrijkste les die Oranje al vanuit zijn ouderlijk huis had meegekregen: macht creëert macht. De edelman groeide idealiter niet ten koste van de vorst, maar dankzij de vorst.

Geweten versus beter weten

Terwijl Willem in relatieve rust richting volwassenheid groeide onder het tedere toezicht van Maria, was zijn keizer verwikkeld in minder vredige zaken. Een godsdienstoorlog met zijn vazallen stond op het punt om uit te breken. De katholieke en protestantse groepen begonnen steeds sterker tegenover elkaar te staan. Zo vergaderden de katholieken in het prinsdom Trente om een weerwoord op de kritiek van kerkhervormers als Luther te formuleren. Tijdens het grote Concilie van Trente werden de lutheranen openlijk verketterd. De katholieke Kerk zou hen opsporen en bestrijden. De protestantse vorsten van het Schmalkaldisch Verbond konden dit niet accepteren. De leiders Filips van Hessen en Johan Frederik van Saksen verklaarden dat zij het Concilie van Trente met militaire middelen zouden bestrijden en wel op de meest directe wijze. De keurvorsten richtten zich tegen de machtigste beschermheer van de katholieke Kerk, hun eigen keizer Karel V. Zo begon in 1546 de Schmalkaldische Oorlog.

Willem de Rijke, die zich in 1538 nog had aangesloten bij het Verbond, was inmiddels teruggekeerd in het kamp van de keizer, die hij als de machtigste partij beschouwde. Willem had wellicht niet de zijde gekozen die zijn religieuze geweten het meest bekoorde, maar hij had een duidelijk signaal gegeven aan Karel V: als het erop aankomt, kun je op mij vertrouwen. De Rijkes voormalige Schmalkaldische bondgenoten waren teleurgesteld en noemden Willem een verrader, een Judas. Anderen hadden meer begrip voor zijn keuze en vergeleken hem met de politiek behendige Machiavelli, wiens naam toen een minder negatieve bijsmaak had dan tegenwoordig.

De overstap bleek een verstandige zet want de Schmalkaldische vorsten werden binnen enkele maanden verslagen. De Nassauers zouden rijkelijk worden beloond voor Willems steun in tijden van nood. Bovendien kon Willem zich verkneukelen over de nederlaag van zijn grote vijand Filips van Hessen, die in het gevang belandde en daar een paar jaar zou blijven.

Doorbraken in Augsburg

In 1548 reisden van heinde en verre edelen en andere invloedrijke personen af naar Augsburg, waar Karel V een Rijksdag had afgekondigd. Daar moesten de Schmalkaldische Oorlog en de andere godsdienstconflicten in de Duitse gebieden worden afgehandeld. De Rijksdag resulteerde in het Interim van Augsburg, een keizerlijk decreet dat op 15 mei 1548 werd uitgevaardigd en dat protestanten gebood de katholieke gebruiken te aanvaarden. Een ander belangrijk wapenfeit van de Rijksdag was de Transactie van Augsburg. In deze overeenkomst werden de Habsburgse Nederlanden voor het eerst tot een staatkundige eenheid gemaakt. Dat was een grote stap, aangezien de Lage Landen in de Middeleeuwen tot dan toe weinig samenhang hadden vertoond. Bovendien werden de Nederlanden in hoge mate losgemaakt van de Duitse gebieden waarmee ze traditioneel veel banden hadden. Als het niet lukte om een sterke greep te krijgen op de Duitse vorstendommen, dan hoopte Karel op zijn minst in de Nederlanden een sterke centrale macht te vestigen.

Tegen de achtergrond van deze belangrijke besprekingen werd Willem van Oranje tijdelijk herenigd met zijn vader. De jonge prins was lid van een delegatie uit de Nederlanden, gestuurd door Maria van Hongarije. Een grote rol speelden de twee niet bij de onderhandelingen, zoals blijkt uit de schilderijen die Titiaan van de Rijksdag maakte. Alle belangrijke deelnemers werden vereeuwigd, maar de twee Nassauers niet. Voorlopig bevonden zij zich in de marge van de macht en was de plaats van de Nassauers duidelijk: buiten beeld.

Eeuwige trouw

Toen keizer Karel V na de Rijksdag in Augsburg triomfantelijk uit het Duitse Rijk naar de Nederlanden terugkeerde, werd hij vergezeld door Maximiliaan van Egmont, de graaf van Buren. Op 23 september 1548 werd deze hoge edelman plots ziek. De bekende Brabantse arts en anatoom Andreas Vesalius behandelde hem, maar het mocht niet baten. Maximiliaan had namelijk een tumor achter in zijn keel, die zodanig opgezwollen was dat hij amper zijn mond kon openen. Hij stierf dezelfde dag, maar vlak daarvoor verzocht hij zijn bedienden om hem in volledig harnas te hijsen en proostte hij nog eenmaal op de gezondheid van de keizer – zonder te drinken, want slikken lukte niet meer.

Ook liet de graaf nog weten dat het zijn wens was dat zijn enige kind en erfgenaam, Anna van Buren, zou trouwen met Willem van Oranje. Daarover had hij al overlegd met Willem de Rijke. Zelfs de wens van haar dode vader kon niet voorkomen dat er veel kapers op de kust waren. Anna bracht immers een grote erfenis met zich mee, die haar aantrekkelijk maakte voor veel huwelijkskandidaten. Het idee van een huwelijk tussen Anna en de prins van Oranje, zelf een grootgrondbezitter in de Nederlanden, was bovendien zorgwekkend voor veel partijen. De Egmonts werden al langer verdacht van ketterij en in combinatie met Willems lutherse verleden kon dit tot problemen leiden, zo redeneerde Willems voogd, de (in naam) zeer katholieke Jerôme Perrenot de Granvelle. Deze vertrouweling van Karel waarschuwde dat Anna en Willem een machtig blok konden vormen. Zouden beide jongelingen niet beter kunnen trouwen met Spaanse partijen?

Terwijl Karel V twijfelde over het huwelijk en Willem de Rijke hem probeerde over te halen om toe te stemmen, werd in Brussel de zelfstandigheid van de jonge Willem uitgebreid. Hij kreeg zijn eigen huishouding en een aanzienlijk groter hof. Omdat voogd Perrenot Willem nog te ‘Duits’ vond, werden de Duitse leden van zijn entourage naar huis gestuurd. Ook de twee jonge edellieden die in 1544 met Willem naar de Nederlanden waren gekomen, werden teruggestuurd naar hun Duitse families. Willem moest ‘habsburgiseren’.

Bevorderlijk voor de habsburgisering was dat Willem goed kon opschieten met Karel V. De jonge hoveling deed de ouder wordende en aftakelende keizer denken aan zijn jonge zelf. Karel was in de vijftig, had last van jicht en kon zijn enorme rijk steeds slechter besturen. Daarbij was zijn zoon Filips, zes jaar ouder dan de prins van Oranje, bepaald geen steun en toeverlaat. Gesprekken tussen de keizer en Filips waren vaak ongemakkelijk. Er vielen veel stiltes en vaak verzandden de conversaties in wederzijds onbegrip. Sommige bronnen stellen dat Karel en Filips elkaar tussen 1543 en 1549 niet zagen. Karel behandelde de jonge prins Willem steeds meer als een zoon, zoals zijn zus Maria ook had gedaan. Met Willem besprak hij politieke zaken en ook persoonlijkere en lichtzinnigere onderwerpen.

Willem was in die tijd nog een jonge knul en stelde zich vaak bescheiden op. Wanneer belangrijke politieke kwesties werden besproken, toonde Willem zich vaak bewust van zijn plaats en stond hij op om de kamer te verlaten en de gewichtige heren hun gang te laten gaan. ‘Demeurez, prince’, zou de keizer dan tegen hem gezegd hebben: blijf maar, prins.

Macht maakt macht

Eind december 1550 nam de keizer eindelijk een besluit over de huwelijkskwestie. Hij gaf zijn vertrouweling Willem toestemming om te trouwen met Anna van Buren. Politieke overwegingen over Gelre hadden een belangrijke rol gespeeld in zijn besluitvorming. Karel ondervond in zijn beleid veel tegenwerking uit het hertogdom, waar Anna van Buren belangrijke bezittingen had. Karel hoopte daarom dat haar toekomstige echtgenoot zijn belangen van binnenuit zou kunnen behartigen. Die taak vertrouwde hij graag toe aan Willem. Op 8 juli 1551 trouwden de twee achttienjarigen. Vanaf dat moment werden Buren, IJsselstein, Leerdam, Sint-Maartensdijk, Acquoy, Lannoy, Waasten en Tervuren – ook wel ‘Het Hof over het Water’ genoemd – toegevoegd aan de domeinen van de prins. Daarmee werd Willem van Oranje-Nassau de meest vooraanstaande lokale edelman in de Nederlanden. De waarde van al zijn bezittingen was bijna evenveel als die van de directe, persoonlijke eigendommen die Filips II als oudste zoon van Karel V zou erven.

Daarnaast kreeg Willem via zijn huwelijk veel nieuwe bondgenoten. Via machtige familieleden van Anna werd hij onderdeel van een netwerk dat zich uitstrekte over de Nederlanden. Van een ‘arme’ hoveling was hij een van de machtigste edellieden geworden. Karel V had Willem groot gemaakt en daar was Willem zich zeer van bewust. Hij deed zijn best het vertrouwen niet te beschamen en probeerde steeds te handelen in de geest van zijn heer. Maar dat zou spoedig lastig worden. De gelukkige en succesvolle jaren zouden omslaan in grimmige tijden vol intrige.