Voor Sarah

Thomas Weber

Hitlers metamorfose

Hoe een gewone soldaat de architect van nazi-Duitsland werd

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Vertaling Roelof Posthuma

© 2016 Thomas Weber

Oorspronkelijke uitgever Propyläen

Oorspronkelijke titel Wie Adolf Hitler zum Nazi wurde

© 2016 Nederlandse vertaling Roelof Posthuma en Nieuw Amsterdam Uitgevers

Vertaald uit de Engelse editie Metamorphosis

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Leo Polak

Ontwerp omslag Philip Stroomberg

Omslagfoto Heinrich Hoffmann/Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad

Foto auteur Deborah Heligman

NUR 686

E-BOOK ISBN 978 90 468 2123 7

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2016 met ISBN 978 90 468 2122 0

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 2122 0 (1e druk 2016)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/weber

Inhoud

Dankbetuigingen

Inleiding

Deel 1 – Zwerfhond

1 Coup d’état

(20 november – 5 december 1918)

2 Een goed soldaat tussen luie, ongedisciplineerde maten

(6 december 1918 – februari 1919)

3 Radertje in de machine van het socialisme

(februari – begin april 1919)

4 Gearresteerd

(begin april – 1 mei 1919)

Deel 2 – In de roedel

5 Een min of meer doelloos ronddolende straathond

(begin mei 1919)

6 Overloper

(midden mei – september 1919)

7 Hitlers Damascus-ervaring

(midden juli – september 1919)

8 Eindelijk een nieuw thuis

(september – oktober 1919)

9 Een familieruzie

(oktober 1919 – maart 1920)

10 Hitlers instrument

(maart – augustus 1920)

11 Genie

(augustus – december 1920)

12 Hitlers wending naar het Oosten

(januari – juli 1921)

Deel 3 – Leider van de roedel

13 De Beierse Mussolini

(juli 1921 – lente 1923)

14 De Ludendorff-putsch

(lente 1923 – lente 1924)

15 Lebensraum

(lente 1924 – 1926)

Noten

Bibliografie

Dankbetuigingen

Dit boek zag het levenslicht tijdens twee maaltijden, de eerste met Christian Seeger in Berlijn en een tweede met Robert Jan van Pelt in Toronto. Dankzij hun inspiratie begon ik aan mijn zoektocht om Hitlers verandering in een nazi te verklaren, en Münchens metamorfose tot de stad die de bakermat werd van de nazipartij.

Ik had die zoektocht niet kunnen voltooien zonder de intellectuele stimulans, steun en aanmoediging van mijn vrienden en collega’s in Aberdeen en Harvard. Het Center for European Studies, het Weatherhead Center for International Affairs en Lowell House in Harvard, alsmede het Department of History en het Centre for Global Security and Governance in Aberdeen, komen dicht in de buurt van wat ik mij onder het intellectuele paradijs voorstel.

Dankzij de grote vrijgevigheid van de Frits Thyssen Stiftung, de British Academy en de School of Divinity, History and Philosophy in Aberdeen kreeg ik gelegenheid om dit boek te schrijven.

Bijzondere dank ben ik verschuldigd aan Ulrich Schlie, Jonathan Steinberg, Cora Stephan en Heidi Tworek die het manuscript lazen en becommentarieerden. Ook heb ik bijzonder geprofiteerd van de op- en aanmerkingen op enkele hoofdstukken van Niall Ferguson, Carsten Fischer, Karin Friedrich, Robert Frost, Jamie Hallé, Tony Heywood, Carolin Lange, Richard Millman, Marius Mazziotti, Mishka Sinha, Niki Stein, en Daniel Ziblatt.

Dankbaar ben ik ook voor de feedback op presentaties over mijn onderzoek die ik gaf op Harvard, de Central European University, Cambridge University, Edinburgh University, de universiteiten van Aberdeen, Bonn, Freiburg en Mainz, op St. Andrews, University College Dublin, tijdens het Fritz Thyssen Stiftung Herbstfest, in de Oostenrijkse ambassade in Parijs, in de Hessische en Bayerische Landeszentralen für politische Bildung, de Weense Bibliotheek, tijdens het Hay Festival, voor de stad Neurenberg, de stad Stuttgart en het Körber Forum in Hamburg. Ook ben ik de helaas overleden Frank Schirrmacher zeer erkentelijk omdat hij mij ruimte gaf om een aantal van mijn langzaam uitkristalliserende opvattingen over Hitler in de Frankfurter Allgemeine Zeitung te publiceren.

Dit boek had niet geschreven kunnen worden zonder het onvermoeibare werk van mijn twee uitstekende onderzoeksassistenten, Marius Mazziotti en Calum White, en de vele gesprekken die ik in de loop van de jaren met mijn promovendus Kolja Kröger heb gevoerd. Ook heb ik bijzonder veel profijt gehad van het advies en de hulp van veel meer mensen dan ik hier kan opnoemen, onder wie Florian Beierl, Hanspeter Beisser, Ermenegildo Bidese, Robert Bierschneider, John Birke, Norman Domeier, Henrik Eberle, Helmut Eschweiler, Annette Fischer Hal Fisher, Peter Fleischmann, Bernhard Fulda, Jürgen Genuneit, Robert Gerwarth, Nassir Ghaemi, Cordula von Godin, Manfred Görtemaker, Adrian Gregory, Thomas Gruber, Franz Haselbeck, Andreas Heusler, Gerhard Hirschfeld, Peter Holquist, Michael Ignatieff, Harold James, Heather Jones, Mark Jones, Nicole Jordan, Hendrik Kafsack, Kevin Keogh, Sven Felix Kellerhoff, Michael Kloft, Michael Koß, Florian Krause, Sylvia Krauss, Gerd Krumeich, Klaus Lankheit, Jörn Leonhard, Christiane Liermann, Eberhard von Lochner, Birte Marquardt, Thomas McGrath, Charles Maier, Michael Miller, Jörg Müllner, Sönke Neitzel, Ernst Piper, Avi Primor, Wolfram Pyta, Nancy Ramage, Ralf-Georg Reuth, Joachim Riecker, Daniel Rittenauer, Thomas Schmid, Maximilian Schreiber, Eugene Sheppard, Brendan Simms, Nick Stargardt, Thomas Staehler, Reinout Stegenga, Guido Treffler, Paul Tucker, Antoine Vitkine, Dirk Walter, Alexander Watson, Susanne Wanninger, mijn naamgenoot en Gandhi-scholar Thomas Weber, Florian Weig, Calum White, Andreas Wirsching, Michael Wolffsohn, Benjamin Ziemann en Moshe Zimmermann.

Ik voel me bevoorrecht met de fantastische Clare Alexander en Sally Riley als mijn literair agenten. Een bijzonder woord van dank voor Matthew Cotton en Luciana O’Flaherty van Oxford University Press, Lara Heimert van Basic Books, Christian Seeger van Propyläen en Henk ter Borg van Nieuw Amsterdam die met hun respectieve teams mijn manuscript in een boek veranderden, en het werk daarbij op tal van manieren verbeterden.

Mijn allergrootste dank gaat uiteraard uit naar mijn geweldige vrouw en dochter. Dit boek is opgedragen aan Sarah, mijn vrouw, compagnon en beste vriendin, in liefde.

Inleiding

Het nationaalsocialisme is een kind uit het huwelijk tussen twee grote politieke ideeën uit de negentiende eeuw. Zijn vader was de in de tijd van de Verlichting ontstane emancipatiebeweging die ernaar streefde dynastieke staten in natiestaten te veranderen en die in de anderhalve eeuw na de Franse Revolutie dynastieke keizerrijken en koninkrijken ten val bracht. Zijn moeder, het socialisme, werd geboren toen de industrialisatie in Europa voet aan de grond kreeg en er een verarmde arbeidersklasse ontstond. De moeder werd volwassen in de nasleep van de grote crisis van het liberalisme, in 1873 ingeluid met de krach van de Weense aandelenbeurs.

Het nationaalsocialisme vond de meeste weerklank waar de economische grilligheden van de late negentiende en vroege twintigste eeuw zich voordeden in multi-etnische dynastieke rijken die in crisis verkeerden. Het is dan ook niet verrassend dat de eerste nationaalsocialistische partijen in de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie ontstonden. De Tsjechische Nationaalsocialistische Partij werd in 1898 opgericht. De Deutsche Arbeiterpartei die in 1903 in Bohemen was gevormd, veranderde haar naam in mei 1918 in Deutsche Nazionalsozialistische Arbeiterpartei, nadat ze was opgesplitst in twee takken, een in Oostenrijk en de ander in het Sudetenland, de Duitssprekende gebieden van Bohemen. Ook zionisten hadden het over hun ‘nationaalsocialistische’ dromen.

Het nationaalsocialisme was geen kind van de Eerste Wereldoorlog, maar beleefde tijdens die oorlog wel zijn puberteit en werd na het einde ervan volwassen. Het bereikte zijn politieke doorbraak toen socialisten in heel Europa tijdens de oorlog streden over de vraag of ze de oorlogsinspanningen van hun eigen natie al of niet moesten steunen. Sommige politici die evenzeer tegen het kapitalisme als tegen het internationalisme waren gekant, braken op dat moment met hun vroegere partijen.

De grote dag voor het nationaalsocialisme kwam op 14 december 1918, toen de eerste kandidaat van een partij van die snit in een nationaal parlement werd gekozen. Op die dag stemde 51,6 procent van het electoraat in het vooral door arbeiders bevolkte kiesdistrict van Silvertown, aan de Essexkant van de grens tussen Londen en Essex, voor John Joseph ‘Jack’ Jones van de National Socialist Party als hun vertegenwoordiger in het Lagerhuis. De doorbraak van het nationaalsocialisme kwam aldus in Groot-Brittannië tot stand, in het Palace of Westminster.

Duitsland was daarentegen een nakomertje in de geschiedenis van de beweging. Toen de National Socialist Party in 1916 in Groot-Brittannië werd opgericht, was de toekomstige leider van Duitslands nationaalsocialistische partij nog een onbeholpen eenling met veranderlijke politieke ideeën. Adolf Hitlers metamorfose tot een leider met vastomlijnde nationaalsocialistische ideeën begon pas in 1919, en vond plaats in een stad die, vergeleken met Silvertown en tal van steden in het Habsburgse Rijk, tot het einde van de Eerste Wereldoorlog politiek stabiel was gebleven.

Pas zes jaar na de verkiezing van Jack Jones in het Britse Lagerhuis werden de eerste nationaalsocialistische politici in Duitsland onder de vlag van de Nationalsozialistischen Freiheitspartei in de Rijksdag gekozen. En pas in 1928, tien jaar nadat Groot-Brittannië zijn eerste nationaalsocialistische parlementslid had gekregen, werden kandidaten van een partij onder aanvoering van Adolf Hitler voor het eerst in het nationale parlement gekozen.

Dit boek behandelt het late succes van het nationaalsocialisme in Duitsland. Het is de geschiedenis van Adolf Hitlers metamorfose van een onbeholpen eenling met veranderlijke politieke ideeën tot een charismatische leider met extreme politieke en antisemitische opvattingen. Het is bovendien de geschiedenis van de politieke transformatie van de stad waarin Hitler naar zijn prominente rol groeide.

Deel 1

Zwerfhond

1

Coup d’état

20 november – 5 december 1918

Op 20 november 1918 stond Adolf Hitler voor een keuze. Na zijn aankomst op het Stettiner Bahnhof in Berlijn, onderweg naar München, waar hij zich bij de Ersatz-eenheid van zijn regiment moest melden, kon hij verschillende routes nemen naar het Anhalter Bahnhof, het station vanwaar de treinen naar Beieren vertrokken. De meest voor de hand liggende route voor de 29-jarige soldaat was de kortste, via de Friedrichstraße door het centrum van Berlijn. Nam hij die route, dan zou hij in de verte waarschijnlijk vaag de grote socialistische publieke bijeenkomst en mars zien of horen, die direct naast het voormalige keizerlijke paleis plaatsvond ter nagedachtenis aan de arbeiders die anderhalve week eerder tijdens de revolutie waren gedood.

Hitler kon er ook voor kiezen om zo veel mogelijk afstand van de revolutionairen te houden door, zodra hij zich bewust werd van de socialistische bijeenkomst ten oosten van zijn route, in westelijke richting te lopen, waarna hij een van de parallelstraten van de Friedrichstraße naar het zuiden kon volgen. In dat geval zou hij zelfs geen tijd verliezen omdat het Anhalter Bahnhof toch al westelijk van de Friedrichstraße lag. Een derde mogelijkheid was om juist een omweg naar het oosten te maken en van nabij getuige te zijn van de socialistische machtsdemonstratie.

De eerste twee mogelijkheden waren de enige plausibele, en de tweede was de waarschijnlijkste, als we tenminste de logica volgen van Hitlers verslag in Mein Kampf over hoe hem een week eerder het nieuws van de revolutie ter ore was gekomen, nog tijdens zijn verblijf in het militair hospitaal dicht bij de Oostzee, waaruit hij net was ontslagen.

In zijn quasi-autobiografische Mein Kampf uit 1925 beschreef Hitler zijn reactie toen de als geestelijk verzorger van het militaire hospitaal in Pasewalk fungerende dominee vertelde dat de revolutie was uitgebroken, ‘dat het Huis van Hohenzollern niet langer de Duitse keizerlijke kroon mocht dragen’, en dat de oorlog voorbij en verloren was. Hitler was volgens zijn eigen verslag de zaal al uitgerend terwijl de predikant de patiënten nog toesprak: ‘Het was mij onmogelijk om langer te blijven. Terwijl alles zwart begon te worden voor mijn ogen, baande ik mij struikelend een weg terug naar de slaapzaal, gooide me op mijn bed en begroef mijn gloeiende hoofd in de lakens en kussens.’

Hitlers beschrijving in Mein Kampf van de terugkeer van zijn blindheid, die hij eerder, half oktober, aan het westelijk front had gekend in de nasleep van een Britse gasaanval, vormt het hoogtepunt van zijn vermeende paulinische Damascus-ervaring, de dramatische bekering die hem tot een rechtse politieke leider zou hebben gemaakt. Hij beschreef dat hij in de nachten en dagen na het nieuws over de socialistische revolutie, met ‘alle pijn in mijn ogen’, een besluit over zijn toekomst nam: ‘Maar ik besloot nu politicus te worden.’

De voorafgaande 267 bladzijden van Mein Kampf vormden de opmaat tot deze ene zin. Zij beschreven, volgens de conventies van de Bildungsroman, hoe Hitlers kinderjaren in het landelijke Oostenrijk, zijn jaren in Wenen en, bovenal, de vierenhalf jaar aan het westelijk front bij het 16e Beierse Reserve-infanterieregiment – meestal het List-regiment genoemd, naar de eerste commandant Julius List – hem in een nationaalsocialist en van een onbekende soldaat in de personificatie van dé Duitse Onbekende Soldaat hadden veranderd. Ze beschreven met andere woorden Hitlers metamorfose tot een persoon die alleen al bij de gedachte aan een socialistische revolutie blind werd, en vervolgens tot een radicaal-rechtse, antisemitische en antisocialistische politieke leider in de maak.

Maar op 20 november 1918 deed Hitler in Berlijn niets om de manifestatie van de socialisten te vermijden. In schril contrast met de door hem beschreven terugkeer van zijn blindheid en het sluiten van zijn ogen voor de revolutie, zocht hij de linkse revolutionairen juist op om ze met eigen ogen te zien naast het paleis waaruit de keizer kort daarvoor was gevlucht.

Elders in Mein Kampf bekende Hitler ongewild dat hij die dag in Berlijn letterlijk van zijn pad afweek om het socialistische machtsvertoon te zien: ‘Na de oorlog maakte ik in Berlijn een marxistische massademonstratie mee voor het keizerlijk paleis en in de Lustgarten,’ schreef hij. ‘Een oceaan van rode vlaggen, rode halsdoeken en rode bloemen gaven de demonstratie, waaraan naar schatting 120.000 mensen deelnamen, althans naar buiten toe een krachtige indruk. Ik kon zelf voelen en begrijpen hoe makkelijk de gewone man kon bezwijken voor de suggestieve charme van zo’n groots en indrukwekkend spektakel.’

Kortom, in plaats van de kortste route naar het Anhalter Bahnhof te nemen of zich zo ver mogelijk van de linkse manifestatie te houden, maakte Hitler een omweg en liep hij naar het keizerlijk paleis en de Lustgarten om het socialisme in actie te zien.

De tegenstrijdigheid tussen Hitlers verslag en acties zou alleen logisch te verklaren zijn door aan te nemen dat zijn vermeende Damascus-ervaring zo intens was dat hij binnen een paar dagen radicaal veranderde van iemand die bij het noemen van de revolutie met blindheid werd geslagen in een man die de socialistische revolutionairen doelbewust opzocht om te zien hoe hij hen zo goed mogelijk kon bestrijden. Een zo plotselinge ommekeer is onwaarschijnlijk. Veel voor de hand liggender is dat Hitler nog geen diepe antipathie voor de socialistische revolutionairen had ontwikkeld.

Toen de soldaat Hitler uiteindelijk in de trein naar München zat, keerde hij terug naar een stad waar hij gemengde gevoelens over had.

Nadat hij uit Wenen was vertrokken, vrijwel zeker ook om aan de Oostenrijkse dienstplicht te ontkomen, vestigde Hitler zich in 1913 in de Beierse hoofdstad. Hij had er een jaar gewoond toen hij zich als vrijwilliger voor het Beierse leger meldde en naar het front vertrok. Tijdens de oorlog was hij blijven corresponderen met zijn kennissen in München, maar de contacten waren in de loop van de tijd verwaterd. De winter van 1916 op 1917 bracht hij in München door nadat hij tijdens de slag aan de Somme gewond was geraakt aan zijn dij. In die maanden had hij het katholieke, anti-Pruisische, particularistisch Beierse sentiment dat toen in München heerste buitengewoon onaangenaam en vervelend gevonden.

In München had hij vooral contact gehad met wapenbroeders uit de ondersteunende dienst van het regimentshoofdkwartier van zijn eenheid, die net als hij van verwondingen herstelden. Verder had hij de correspondentie met zijn kameraden aan het front onderhouden, in plaats van zijn vooroorlogse sociale netwerk nieuw leven in te blazen. Hitler had bovendien geprobeerd zo snel mogelijk naar zijn regiment in Frankrijk terug te keren, in tegenstelling tot veel andere soldaten van zijn eenheid die terugkeer naar het front zo lang mogelijk probeerden uit te stellen. Later had hij nog tweemaal verlof gekregen om Duitsland te bezoeken, maar hij had niet de minste interesse getoond om München aan te doen. Beide keren bracht hij zijn vrije tijd in Berlijn door.

De voorkeur voor de hoofdstad van Pruisen boven München betekende een dubbele afwijzing van de laatste stad: het was niet alleen een negatieve keuze tegen München en Beieren, maar ook een positieve voor Berlijn en Pruisen, in een tijd waarin Pruisen nergens in Duitsland intenser gehaat werd dan in Beieren. Veel Beiers waren in die tijd van oordeel dat Pruisen Duitsland in de oorlog had meegesleept en dat het de schuld van Pruisen was dat de strijd nog steeds doorging. In Beieren waren de manifestaties van anti-Pruisische sentimenten tijdens de oorlog nu en dan geprononceerder dan de vijandschap jegens de landen die op de slagvelden van Europa tegenover Duitsland stonden.

Hitler was dan ook niet uit een bijzondere voorliefde in de trein naar München gestapt, maar om twee verschillende redenen:

Allereerst moest hij, ongeacht wat hij van München vond, terug naar de hoofdstad van Beieren omdat daar het Reservebataljon van het 2e Infanterieregiment lag, de demobilisatie-eenheid van Hitlers List-regiment. De tweede reden was dat hij in München de meeste kans zou hebben om het contact met zijn surrogaatfamilie te herstellen.

Hitler was op zijn achttiende wees geworden en had het contact met zijn zus, halfzus, halfbroer en verder nog in leven zijnde familie lang voor die tijd verbroken. Voor hen en zijn sociale contacten in het vooroorlogse München waren de collega’s bij de ondersteunende dienst van het hoofdkwartier van het List-regiment in de plaats gekomen, als zijn nieuwe surrogaatfamilie.

De meeste kameraden in het regimentshoofdkwartier beschouwden Hitler in feite als niet veel meer dan een eenling die ze wel mochten. Hij was een soldaat die niet helemaal in de groep paste, die vaak alleen in een hoek van de barak zat te lezen of te tekenen en die op groepsfoto’s meestal aan de zijkant stond. In de ogen van zijn superieuren was hij niettemin een betrouwbare en gewetensvolle soldaat geweest, bij wie overigens niemand ooit leiderschapskwaliteiten had ontdekt, zodat hij al die jaren nooit de leiding over wie dan ook had gekregen. De hele oorlog hadden zijn superieuren hem gezien als het prototype van iemand die commando’s opvolgt in plaats van ze uit te delen.

Toch had Hitler zich thuis gevoeld in het regimentshoofdkwartier. Hoewel hij misschien niet meedeed met zijn kameraden in de cafés en de bordelen van Noord-Frankrijk en er de voorkeur aan gaf straatscènes te tekenen of te lezen, had hij zich in het hoofdkwartier geaccepteerd gevoeld zoals hij was. Toen hij na herstel van de verwonding die hij aan de Somme had opgelopen naar een andere eenheid zou worden overgeplaatst, had hij zijn superieuren dan ook vertwijfeld en met succes gesmeekt om hem naar zijn eigen eenheid en dus naar zijn surrogaatfamilie in het regimentshoofdkwartier te laten terugkeren.

Op het moment dat Hitler vanuit Berlijn met de trein naar München reisde, lag het List-regiment nog in België, maar het was alleen een kwestie van tijd voordat de mannen van het regimentshoofdkwartier ook naar München zouden terugkeren. Terwijl de trein dampend door de velden en valleien van Midden- en Zuid-Duitsland denderde, kon Hitler uitkijken naar een snelle hereniging met zijn surrogaatfamilie.

Na aankomst in de Beierse hoofdstad ging Hitler op 21 november naar de kazerne van zijn eenheid aan het Oberwiesenfeld, in het noordwesten van München. Hij trof onderweg een stad aan die de sporen droeg van meer dan vier jaar oorlog en twee weken revolutie. De 29-jarige soldaat liep langs vervallen gevels en door straten vol gaten, in een stad waar de verf van de meeste oppervlakken afbladderde, waar het gras ongemaaid woekerde en parken bijna niet meer te onderscheiden waren van de wildernis. München moet er ontmoedigend hebben uitgezien voor iemand als Hitler, die ervoor gekozen had zichzelf als Duitser te zien, niet als Oostenrijker. Opvallend genoeg waren overal de blauw-witte Beierse vlaggen uitgestoken om terugkerende oorlogshelden te verwelkomen, terwijl er nauwelijks Duitse vlaggen te zien waren. Het was een teken dat München zijn Beierse identiteit nog steeds benadrukte boven de Duitse, zoals Hitler ook in de winter van 1916 op 1917 al tot zijn ongenoegen had gemerkt.

Lopend door de straten trof hij nu een stad aan waarin de revolutie van de week daarvoor een radicaler karakter had gehad dan in Berlijn. Het lag er niet aan dat de bevolking van München of Beieren in het algemeen radicaler van instelling was geweest dan die van Berlijn en Pruisen, maar in Berlijn werd de revolutie geleid door gematigde sociaaldemocraten (de SPD), in München door de radicalere, linkse afsplitsing van de Onafhankelijke Sociaaldemocraten (de USPD). De radicaal-linkse vleugel had weliswaar veel minder draagvlak onder de bevolking, maar zegevierde niettemin door veel vastberadener op te treden.

Waarom uitgerekend Beieren Hitler een podium bood om zijn politieke carrière te lanceren toen zijn metamorfose zich eenmaal had voltrokken, valt niet te begrijpen zonder kennis van de bijzondere eigenschappen waardoor de revolutie in Beieren afweek van die in het grootste deel van Duitsland. Welke struikelblokken van voor de oorlog in de rest van Duitsland de succesvolle overgang naar een democratie ook konden blijven belemmeren, in het geval van Beieren waren het de gebeurtenissen van eind 1918 die de omstandigheden creëerden waaronder Hitler uiteindelijk naar voren kon komen als nationaalsocialist.

In november 1918 was de dominante stroom van gematigde Beierse sociaaldemocraten nog niet hersteld van het recente vertrek van Georg von Vollmar, die zich na 24 jaar partijleider te zijn geweest om gezondheidsredenen terugtrok. Een generatie lang was hij een leider geweest die met succes voor geleidelijke in plaats van revolutionaire hervormingen had gepleit, en die erin was geslaagd bruggen over de politieke kloof te slaan. Tijdens zijn periode als partijleider werd het model van de Beierse SPD wel gekscherend ‘de koninklijke Beierse sociaaldemocratie’ genoemd.

Het ontbrak de sociaaldemocraten dus aan een ervaren leider en bovendien waren ze opgevoed in het geloof in geleidelijkheid, zodat ze eenvoudig niet wisten hoe ze de plotseling ontstane revolutionaire situatie van 7 november konden uitbuiten. Dat werd duidelijk tijdens een politieke manifestatie op de Theresienwiese, het decor van de jaarlijkse Oktoberfeste, waaraan op de middag van die zonnige novemberdag 40.000 tot 60.000 mensen deelnamen.

De bijeenkomst was georganiseerd om onmiddellijke vrede en het aftreden van de Duitse keizer Wilhelm II te eisen, maar niet om een revolutie te ontketenen of, zoals vaak wordt beweerd, om het einde van de monarchie als instituut af te dwingen.

De net uit de oorlog teruggekeerde Rudolf Buttmann, die als bibliothecaris bij het Beierse parlement werkte en van 1925 tot 1933 voorzitter zou worden van de nazipartij in datzelfde parlement, zag grote groepen mensen langs het koninklijk paleis trekken, op weg naar de Theresienwiese. Hij nam daarbij echter geen antimonarchistische politieke sentimenten waar: ‘De [groep arbeiders van de Krupp-fabriek] liep door de Brienner Straße, langs het paleis van de Wittelsbachs. Ik heb geen enkele antiroyalistische demonstratie opgemerkt,’ schreef hij een paar dagen na de gebeurtenissen in zijn dagboek. ‘Slechts weinig demonstranten leken opgewekt; ik zag geen fanatisme, en geen vastberaden kalmte. Het was een bedrukt geschuifel, somber en apathisch.’

Tijdens de bijeenkomst waren de gematigden ver in de meerderheid ten opzichte van de radicalen, maar plotseling was Felix Fechenbach, een activist van de Onafhankelijke Sociaaldemocraten en naaste medewerker van Kurt Eisner, de leider van de Beierse USPD, met een rode vlag in zijn hand opgestaan om de menigte toe te spreken: ‘Broeders! De soldaten hebben geen toestemming gekregen om naar deze vreedzame bijeenkomst te komen; zij worden opgesloten gehouden in hun kazernes. Volg mij, broeders, laten we de poorten voor hen openen.’

De gematigde sociaaldemocratische leiders werden door Fechenbachs actie op het verkeerde been gezet. Het lukte hun niet adequaat op de radicale activist te reageren en het initiatief te herwinnen. Ze hadden eenvoudig toegestaan dat Fechenbach en Eisner met hun aanhang van onafhankelijke sociaaldemocraten de kans waarnamen en naar de militaire kazernes in München trokken, terwijl de gematigde sociaaldemocraten net als de meerderheid van de aanwezigen bij de manifestatie naar huis waren gegaan om te eten en onder de wol te kruipen.

Toen Fechenbach, Eisner en hun volgelingen het militaire complex bereikten, had de oude orde net toegegeven. Achteraf bezien leidde de optelsom van individuele beslissingen die op die avond werden genomen tot het instorten van de oude orde, zonder dat degenen die met die beslissingen gehoor gaven aan de acties van de USPD dat zo hadden bedoeld of opgevat.

Mensen reageerden vaak volkomen rationeel op de plaatselijke gebeurtenissen, maar zonder het grotere plaatje te zien, laat staan te begrijpen, en dus zonder de gevolgen van hun acties te kunnen overzien. Verzet tegen de acties van Eisner en zijn volgelingen leek bijvoorbeeld laat op de avond van 7 november begrijpelijkerwijs overbodig, aangezien die het welzijn van het staatshoofd niet onmiddellijk in gevaar brachten: koning Ludwig III was eerder die avond met zijn gezin uit München vertrokken, met als enige bagage de doos sigaren die hij in zijn hand hield. De vorst dacht dat hij München slechts tijdelijk zou verlaten om de storm te laten overwaaien.

Met de koning buiten de stad en alle regeringsambtenaren veilig in hun huizen, dreigde er geen onmiddellijk gevaar voor het welzijn van de koninklijke familie of de overheid. Toen de revolutionairen van de USPD de eerste militaire kazernes bereikten, zagen de onderofficieren die ’s avonds en ’s nachts de leiding hadden dan ook niet in wat voor zin het zou hebben om een gevecht te beginnen. Zij gaven de soldaten die dat wensten toestemming om de kazernes te verlaten en zich bij de revolutionairen in de straten van München aan te sluiten.

Behalve bij de Türkenkaserne, van waaruit Hitler in 1914 naar de oorlog was vertrokken, speelden zich bij alle kazernes van München soortgelijke taferelen af, ook bij die waarin Hitlers eenheid van dat moment lag. Her en der klonk er ook een schot.

Het was nog steeds onduidelijk waar dit alles toe zou leiden. Niemand gaf bevelen, niemand nam de leiding. ‘De stad was vol op drift geraakte mensen die wisten dat er iets moest gaan gebeuren, maar ze wisten niet wat,’ aldus Rahel Straus over de stemming in München op de avond van 7 november. De arts en zionistische activiste die geschiedenis had geschreven als Duitslands eerste volwaardig ingeschreven vrouwelijke student, schreef verder: ‘De bevolking van München is een vrolijk, levenslustig slag, zodat het bijna carnaval leek, zonder serieuze bedoelingen.’

Er waren over het algemeen geen tekenen geweest dat mensen specifieke veranderingen wensten in de stad waarnaar soldaat Hitler op 21 november terugkeerde. Niet de gematigde sociaaldemocraten, maar een beperkt aantal doortastende en idealistische radicaal-linkse leiders, dromers in de beste zin van het woord, had laat op de avond van 7 november, nadat het overgrote deel van München naar bed was gegaan, hun moment gegrepen. In de woorden van Straus: ‘Slechts een handjevol mensen, naar verluidt nauwelijks honderd, benutte het moment en zette de revolutie in gang.’

Nadat zich bij een aantal kazernes soldaten bij hen hadden aangesloten, gingen Eisner, Fechenbach en hun aanhangers uiteindelijk naar een van de bierhallen van München, de Mathäserbräu aan de Karlsplatz, halverwege het centraal station en de kathedraal, waar een revolutionaire arbeiders- en soldatenraad werd opgericht. Vanuit de bierhal waren de revolutionairen vervolgens naar het Beierse parlementsgebouw getrokken, een paar minuten lopen ten noorden van de kathedraal, alwaar Eisner bijna om middernacht, toen vrijwel iedereen in München in diepe slaap was, snel de Freistaat Beieren proclameerde. Daarna was hij met zijn aanhang naar de drukkerijen van de Münchense kranten gegaan waar hij verzocht de persen stil te zetten, en zijn proclamatie omtrent de stichting van de Beierse republiek aan de kranten van de volgende dag toe te voegen.

In de vroege ochtend van 8 november zagen mensen soldaten met wapens en volle bepakking achter rode vlaggen marcheren.

Achteraf bezien is het verleidelijk eenvoudig om ons voor te stellen dat de revolutie onder aanvoering van Eisner wel moest plaatsvinden, omdat die plaatsvond. Ook kent het westerse denken een traditie om alles te idealiseren wat iemand deed voordat hij of zij slachtoffer werd van onrechtvaardigheid. Op die manier worden veel revolutionaire leiders van München nog altijd op een bijna hagiografische manier vereerd. Maar zo’n benadering, hoe goed bedoeld en eerzaam ook, is onhistorisch en getuigt van ongerechtvaardigd retroactief en teleologisch determinisme.

Hoewel Eisner theoretisch gesproken een gematigde socialist was; hoewel hij zichzelf in de traditie zag van Immanuel Kant, de grote filosoof van de Verlichting; hoewel hij het bolsjewisme afwees; hoewel München nog radicalere socialistische facties dan de USPD kende en hoewel hij de allerbeste bedoelingen had, het feit blijft bestaan dat Kurt Eisner op 7 november 1918 in München de aanvoerder was van extreem-links en niet van gematigd links. De Beierse revolutie was in werkelijkheid een linkse coup d’état die slechts weinig mensen hadden verwacht en nog minder hadden zien aankomen. Het was geen door Eisner geleide algemene uitbarsting van protest die de revolutie had gebracht; Eisner had juist gewacht tot de grote menigte en de leiders naar bed waren gegaan voordat hij de macht greep. Zoals het persbureau van de nieuw opgerichte arbeiders-, soldaten- en boerenraad naar de Neue Zürcher Zeitung telegrafeerde: ‘Letterlijk van de ene op de andere dag, in de nacht van donderdag op vrijdag, werd de slim opgezette coup na een grote massabijeenkomst gerealiseerd.’

Nog op de dag voor de revolutie was het voor koning Ludwig III veilig geweest om zonder noemenswaardige bescherming zijn dagelijkse wandeling door het centrum van München te maken. Ook de Zwitserse fotografe Renée Schwarzenbach-Wille, die haar vriendin en minnares Emmy Krüger in de dagen voor de revolutie in München had bezocht, was op 7 november weer uit de Beierse hoofdstad naar Zwitserland vertrokken zonder enig idee dat er later die dag een revolutie zou kunnen uitbreken. De moeder van Renée noteerde na de terugkeer van haar dochter in haar dagboek dat zij ‘niets had gemerkt, en die avond hadden we een republiek in Beieren!’

Josef Hofmiller, leraar aan een middelbare school in München en een gematigd conservatieve essayist, had zich zelfs bij het zien van de grote mensenmassa’s die van de bijeenkomst op de Theresienwiese terugkeerden niet gerealiseerd wat er stond te gebeuren en was gewoon naar huis gegaan. Zoals hij de volgende dag in zijn dagboek noteerde: ‘Ik zag dat de mensen rustig waren, dus ik stond verder niet meer stil bij deze dingen.’

Toen München de volgende ochtend wakker werd voor een nieuwe dag, realiseerden de meeste mensen zich in eerste instantie niet dat het geen gewone dag zou worden. Dat gold bijvoorbeeld voor Obersthofmeister Wilhelm baron Leonrod, de chef-staf van de koning, die de krant nog niet had gelezen en dus naar het koninklijk paleis liep om aan het werk te gaan, zoals hij de voorgaande jaren elke ochtend had gedaan. En Ernst Müller-Meiningen, een van de leiders van de Beierse liberalen, zei tegen de vrouw die hem op 8 november ’s morgens opbelde om het nieuws over de revolutie te vertellen dat het niet de tijd van het jaar was om 1-aprilgrappen te maken.

Pas op de school waar hij les gaf, hoorde Josef Hofmiller van een paar collega-leraren over de revolutie en het uitroepen van de republiek. De essayist en leraar wist nog nagenoeg niets over de nieuwe leider van Beieren en toen hij later die dag weer thuiskwam, moest hij in een handboek opzoeken wie Kurt Eisner eigenlijk was.

Hofmiller was niet de enige die onbekend was met Eisner. Nadat hij de dag voor de revolutie naar München was teruggekeerd van het front, had prins Adalbert von Bayern, zoon van een neef van de koning, in zijn dagboek genoteerd dat iemand hem bij aankomst in München had verteld dat ‘een zekere Kurt Eisner een grote bijeenkomst van socialisten hield op de Theresienwiese’. Koning Ludwig III zelf, die na zijn vertrek uit München naar Schloß Wildenwart dicht bij de Chiemsee was gegaan, hoorde pas in de middag van 8 november dat hij een koning zonder koninkrijk was geworden.

Hofmiller schreef: ‘München was als de hoofdstad van het koninkrijk Beieren naar bed gegaan, maar werd wakker als de hoofdstad van een Beierse “Volksstaat”.’ Daaraan kan toegevoegd worden dat Hitler met zijn trein uit Berlijn terugkeerde naar een stad en regio met een tamelijk gematigde politieke traditie. Het München waarin de toekomstige dictator aankwam had weliswaar recent een radicale machtsgreep meegemaakt door het resolute optreden van een sektarische minderheid, maar was een onwaarschijnlijke kandidaat om de bakermat te worden van een politieke beweging die de wereld in ongekende diepten van dood en verderf zou storten.

Toen Hitler zich uiteindelijk op 21 november 1918 bij de Ersatz-eenheid van zijn regiment meldde, stond hij opnieuw voor een keuze. Hij kon kiezen voor demobilisatie en naar huis gaan, wat de verwachte standaardprocedure was nu de oorlog was afgelopen, zeker voor leden van een reserve-eenheid als Hitlers List-regiment. Soldaten die zich bij terugkeer in München bij hun Ersatz-eenheid meldden, kregen zelfs ‘voorgedrukte ontslagpapieren’ aangereikt, uitgegeven door het kantoor van de Staatskommisar für Demobilmachung, de Joodse officier Kurt Königsberger, die in de eerste dagen van de revolutie ook minister van Oorlog en opperbevelhebber van het Beierse leger was geweest.

Een tweede mogelijkheid was dat Hitler zou kiezen voor demobilisatie en zich vervolgens zou aansluiten bij een van de rechtse vrijkorpsen die in het Oosten tegen etnische Polen en Russische bolsjewieken vochten, of de zuidgrens van Duitsland bewaakten. Het zou een keuze zijn die verwacht kon worden van iemand die zich zogenaamd door het uitbreken van de socialistische revolutie in het harnas liet jagen en was gepolitiseerd.

De derde, ongebruikelijke keuze die Hitler kon maken, was verzoeken om niet gedemobiliseerd te worden en dus in dienst te treden van het nieuwe revolutionaire regime. Dat was wat hij deed. Hitler werd nu ingedeeld bij de 7e Ersatz-compagnie van het 1e Ersatz-bataljon van het 2e Infanterieregiment, dat niet in de hoofdkazerne van het regiment aan het Oberwiesenfeld lag, maar in de Luisenschule, een school iets ten noorden van het centraal station van München.

In de woorden van Josef Hofmiller waren het vooral ‘adolescenten, boerenpummels en werkschuwen’ die net als Hitler ervoor kozen het leger niet te verlaten, in tegenstelling tot ‘de goede, volwassen, hardwerkende soldaten die naar huis gaan’. De meeste soldaten, zo noteerde hij, ‘gaan gewoon naar huis. Ons volk is immens vredelievend. De lange oorlog heeft de mensen aan het front uitgeput.’

Groepen soldaten die zich in het postrevolutionaire München niet hadden laten demobiliseren, zwierven door de stad. Hun kleurrijke verschijning verschilde hemelsbreed van het gedisciplineerde uiterlijk dat ze tijdens de oorlog aan het thuisfront hadden gehad. ‘Hun ronde veldpetten stonden roekeloos scheef op hun hoofd, op schouder en borst droegen ze rode en blauwe versierselen als linten, banden en bloemetjes,’ noteerde de Joodse academicus Victor Klemperer naar aanleiding van zijn bezoek aan München in december 1918. Hij voegde eraan toe: ‘Alleen de combinatie zwart-wit-rood [de kleuren van het keizerlijke Duitsland] was nergens te zien, zoals ook op de veldpet de rijkskokarde ontbrak en alleen die van Beieren overbleef.’