ANNA PASTERNAK

LARA

HET AANGRIJPENDE
LIEFDESVERHAAL ACHTER
DOKTER ZJIVAGO

Nieuw Amsterdam Uitgevers

In liefdevolle herinnering aan mijn moeder,
Audrey Pasternak

Vertaling Aad Janssen en Pon Ruiter

© 2016 Anna Pasternak

Oorspronkelijke titel Lara

Oorspronkelijke uitgever William Collins

© 2016 Nederlandse vertaling Aad Janssen en Pon Ruiter /

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Tekstredactie Theo Veenhof

Register Ansfried Scheifes

Ontwerp omslag Paul Pollmann (op basis van het originele ontwerp)

Omslagbeeld Ullstein Bild / Getty Images (Julie Christie als Lara in de film Doctor Zhivago)

Foto achterzijde Anna Pasternak

Foto auteur © Pippa Hart

Kaart en stamboom © Martin Brown

Illustraties © Mondadori Portfolio/Getty; courtesy of the Estate of Boris Pasternak; © ullstein bild/Getty; © Bettmann/Getty; overige foto’s courtesy by the author

Citaten uit Dokter Zjivago naar: Dokter Zjivago, vertaald uit het Russisch en van aantekeningen en een nawoord voorzien door Aai Prins. Amsterdam: Uitgeverij Van Oorschot, 2016. ‘De gedichten van Joeri Zjivago’ in deze uitgave zijn vertaald door Margriet Berg en Marja Wiebes.

NUR 686

E-BOOK ISBN 978 90 468 2136 7

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2016 met ISBN 978 90 468 2135 0

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 2135 0 (1e druk 2016)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

ISBN 978 90 468 2135 0

www.nieuwamsterdam.nl/lara

.

INHOUD

Kaart

Stamboom

Proloog: Spinnewebben ontwarren

1  Een meisje uit andere kringen

2  Moederland en wonderpapa

3  De wolkenbewoner

4  Stroomgeleiders

5  Marguerite in de kerker

6  Kraanvogels boven Potma

7  Een sprookje

8  De Italiaanse engel

9  De poppen aan het dansen

10  De zaak-Pasternak

11  Een getergd dier

12  De waarheid achter hun pijn

Epiloog: Denk dan aan mij

Woord van dank en een opmerking over de bronnen

Noten

Bibliografie

Illustraties

‘Schrijvers zijn te verdelen in twee typen: meteoren en vaste sterren. De eersten zorgen voor een kortstondig effect: je kijkt op en roept: “Kijk, daar!” – en dan zijn ze voorgoed weg. Vaste sterren daarentegen zijn onveranderlijk, staan onbeweeglijk en schitteren met een eigen licht. Ze beïnvloeden iedereen in gelijke mate, horen bij het universum. Maar juist omdat ze zo hoog staan, duurt het vele jaren voor hun licht het oog van de mensen op aarde bereikt.’

Arthur Schopenhauer

‘Jij staat niet voor niets aan het einde van mijn leven, mijn verborgen, verboden engel, onder een hemel van oorlogen en opstanden; ooit verrees jij net zo aan het begin ervan onder de vredige hemel van mijn kindertijd.’

Joeri Zjivago tegen Lara, Dokter Zjivago

Kaart

Stamboom

PROLOOG

Spinnewebben ontwarren

Gemeten naar de maatstaven die we vandaag de dag voor roem hanteren, is bijna niet te bevatten hoeveel faam Boris Pasternak vanaf de jaren twintig van de twintigste eeuw in Rusland genoot. In het Westen dankt hij zijn reputatie hoofdzakelijk aan het liefdesverhaal Dokter Zjivago, dat hem de Nobelprijs opleverde, maar in Rusland heeft hij vooral naam gemaakt – en is hij nog steeds beroemd – door zijn poëzie. Hij is in 1890 geboren. Al toen hij begin dertig was, had hij een grote reputatie, en algauw liepen grote zalen vol met jonge studenten, revolutionairen en kunstenaars die kwamen luisteren naar de gedichten die hij voorlas. Als hij even zweeg, om een bepaald effect te bereiken of omdat zijn geheugen hem in de steek liet, schreeuwde het publiek de volgende regel, net zoals nu bij popconcerten de tekst woordelijk wordt meegezongen.

‘In Rusland kon je zeker spreken van echt contact tussen dichter en publiek, veel meer dan waar ook in Europa,’ schreef Pasternaks zuster Lidia over deze tijd. ‘In elk geval meer dan in Engeland. Dichtbundels werden in enorme oplagen gedrukt en waren binnen een paar dagen uitverkocht. In de hele stad werden affiches opgehangen als dichters uit eigen werk kwamen voorlezen, en iedereen die belangstelling had voor poëzie (en wie in Rusland hoorde daar niet bij?) kwam luisteren naar zijn of haar favoriete dichter.’ In de Russische samenleving hadden dichters enorm veel invloed. Het waren onrustige tijden, en geloofwaardige politici waren er niet. Dan hebben mensen ontzag voor schrijvers. Literaire tijdschriften hadden enorm veel invloed en waren hét podium voor politiek debat. Boris Pasternak was niet alleen een populaire dichter vanwege zijn moed en oprechtheid. Hij genoot groot respect vanwege zijn onverschrokken stem.

Al in zijn jonge jaren wilde Pasternak heel graag een grote roman schrijven. In 1934 scheef hij aan zijn vader: ‘Niets van wat ik tot dusverre heb geschreven, is van enig belang. In grote haast probeer ik mij om te vormen tot een schrijver als Dickens, en later – als ik daar de kracht voor heb – wil ik een dichter worden als Poesjkin. Denk niet dat ik mij met hen durf te vergelijken. Ik noem hun naam alleen maar om u een idee te geven van wat er in mij aan het veranderen is.’ Pasternak vond van zijn gedichten in eerste instantie dat ze te gemakkelijk te schrijven waren. Hij boekte onverwacht veel succes met zijn eerste bundel Poverch barjerov (Boven de barrières), die al in 1917 verscheen. Het werd een van de invloedrijkste bundels die ooit in het Russisch waren verschenen. Critici waren vol lof over de biografische en historische thematiek, en bewonderden het contrast tussen lyriek en epiek. In Kniga i revoljoetsia roemde A. Manfred de ‘nieuwe expressieve helderheid’ van een auteur ‘die tegelijk met de Revolutie volwassen zou worden’. Pasternaks tweede bundel, Mijn zuster het leven, uit 1922, werd door de critici ongekend hoge lof toegezwaaid. De opgetogenheid sprak lezers zeer aan, omdat die de opwinding en het optimisme van de zomer van 1917 zo goed weergaf. Pasternak schreef dat de Februarirevolutie ‘als was ze een vergissing’ had plaatsgevonden, waarna iedereen zich plotseling vrij voelde. Het was ‘zijn mooiste bundel’, schreef zijn zuster Lidia. ‘Ontwikkelde jonge Russen met belangstelling voor poëzie vonden het prachtige gedichten.’ Vooral het feit dat zijn liefdeslyriek was vervat in intieme beelden oogstte lof. Na het lezen van Mijn zuster het leven zei Osip Mandelstam, zelf dichter: ‘De poëzie van Boris Pasternak lezen staat gelijk aan het schrapen van je keel om beter adem te kunnen halen en je longen met frisse lucht te vullen. Dit soort poëzie biedt zeker een remedie tegen tbc. Geen poëzie is vandaag de dag gezonder dan deze. Hij is als koemis [paardenmelk] na gesteriliseerde melk.’

‘De gedichten van mijn broer zijn zonder uitzondering strikt ritmisch en voor het grootste deel in klassiek metrum geschreven,’ merkte Lidia later op. ‘Net als Majakovski, de revolutionairste dichter die Rusland heeft gekend, heeft Pasternak niet één regel aritmische poëzie geschreven. En dat is niet omdat hij pedant vasthoudt aan achterhaalde klassieke regels, maar omdat een instinctief gevoel voor ritme en harmonie een onlosmakelijk onderdeel was van zijn genialiteit en hij gewoon niet anders kón schrijven.’ In een gedicht dat hij kort na het uitkomen van Mijn zuster het leven schreef, neemt Pasternak afscheid van de dichtkunst: ‘Adieu, poëzie, mijn manie, ik heb een afspraak met je in een roman.’ Maar voorlopig zette hij het schrijven van proza nog op een voetstuk door te zeggen dat het te moeilijk was. Toch zijn de twee genres intrinsiek met elkaar verweven in zijn werk, ongeacht het genre. In zijn autobiografie Vrijgeleide, uit 1931, een gemaniëreerd verslag van het eerste deel van zijn leven, reizen en persoonlijke relaties, schrijft hij: ‘We vervatten alledaagse dingen in proza omwille van de poëzie. We vervatten proza in poëzie omwille van de muziek. Dat alles noem ik kunst, in de breedst mogelijke zin van het woord.’

In 1935 had Pasternak het voor het eerst over zijn plannen om zijn artistieke potentieel te benutten voor het schrijven van een epische roman. Mijn grootmoeder, zijn jongere zuster Josefine,*was de eerste wie hij dat toevertrouwde, de laatste keer dat ze elkaar spraken, in het treinstation Friedrichstraße in Berlijn. Bij die gelegenheid vertelde hij haar dat de eerste ideeën voor een boek vaste vorm begonnen aan te nemen in zijn hoofd: een iconisch, aansprekend liefdesverhaal uit de tijd tussen de Russische Revolutie en de Tweede Wereldoorlog.

Dokter Zjivago is gebaseerd op Pasternaks relatie met zijn grote liefde, Olga Vsevolodovna Ivinskaja. Zij zou het model worden voor Lara, de levendige heldin van de roman. Het centrale thema van de roman is de hartstochtelijke liefdesrelatie tussen Joeri Zjivago, arts en dichter (een verwijzing naar Tsjechov, die ook arts was), en Lara Guichard, de heldin, die verpleegster wordt. Het is een getormenteerde relatie, want Joeri is getrouwd, net als Pasternak. Zijn toegewijde vrouw Tonja is gebaseerd op Pasternaks tweede echtgenote, Zinaïda Neuhaus. Joeri Zjivago is een semi-autobiografische held. Dit is het boek van een man die zich staande weet te houden.

Van het boek zijn miljoenen exemplaren verkocht, maar het liefdesverhaal erachter is nooit volledig uit de doeken gedaan. De rol die Olga Ivinskaja in het leven van Pasternak heeft gespeeld is door de familie Pasternak en Pasternaks biografen steeds naar de achtergrond gedrukt. Keer op keer is ze weggezet als ‘avonturierster’, als ‘verleidster’, als een vrouw die op jacht was naar succes, die een klein bijrolletje heeft gespeeld in het leven van de man en het ontstaan van het boek. Toen Pasternak aan Dokter Zjivago begon, kende hij Olga nog niet. Het trauma dat Lara opliep toen ze als tiener werd verleid door de veel oudere Viktor Komarovski, is een echo van wat Zinaïda overkwam toen ze in handen viel van haar neef, een rokkenjager. Maar toen Pasternak Olga ontmoette en verliefd op haar werd, veranderde zijn Lara en bloeide ze als personage op, tot ze volledig met Olga samenviel.

Olga en haar dochter Irina hebben bij mijn familie altijd een slechte reputatie gehad. De Pasternaks hebben de rol die Olga in zijn leven en bij zijn literaire werk heeft gespeeld steeds zo klein mogelijk willen voorstellen. Ze hadden zo veel respect voor hem dat het feit dat hij twee vrouwen heeft gehad (Jevgenia en Zinaïda) en er ook nog openlijk een maîtresse op na hield, onverteerbaar voor hen was. Als ze de rol hadden moeten aanvaarden die Olga in het leven en het hart van Pasternak heeft gespeeld, hadden ze nog meer moeten erkennen dat hij in moreel opzicht de nodige tekortkomingen vertoonde.

Kort voor Josefine Pasternak overleed, zei ze woedend tegen me: ‘Het is volstrekt onjuist dat deze... kennis van hem een personage is geworden in Zjivago.’ Over ‘die verleidster’ dacht ze zelfs zo negatief dat ze weigerde haar met name te noemen. Ze ontkende alles, verblind door haar respect voor haar broer. Ook al vertelde Boris in zijn laatste brief aan haar, geschreven op 22 augustus 1958, dat hij hoopte ‘met Olga’ een reis te maken in Rusland, waaruit duidelijk blijkt hoe belangrijk zijn maîtresse in zijn leven was, toch weigerde Josefine haar bestaan te erkennen. Jevgeni Pasternak, de zoon van Pasternaks eerste vrouw, was pragmatischer. Hij mocht Olga niet erg en deed zeker niet hartelijk tegen haar, maar aanvaardde de situatie wel. ‘Mijn vader mocht van geluk spreken dat hij Lara’s liefde had,’ zei hij tegen me, kort voor hij in 2012 op negenentachtigjarige leeftijd overleed. ‘Mijn vader had haar nodig. Hij zei weleens: “Lara bestaat. Ga eens naar haar toe.” Dat was een compliment.’

Pas in 1946, toen Pasternak zesenvijftig was, speelde het toeval hem haar toe. Later schreef hij in Dokter Zjivago: ‘Zoals na een verschrikkelijke storm, die de zee tot op de bodem heeft omgewoeld, [...] zo ben jij in de storm van het leven bij mij aangespoeld, mijn trots.’ In het kantoor van het literaire tijdschrift Novy Mir liep hij de vierendertigjarige Olga Ivinskaja tegen het lijf, die daar op de redactie werkte. Ze was blond en engelachtig mooi, met korenbloemblauwe ogen en een mooie, bijna doorschijnende huid. Ze gedroeg zich bekoorlijk – fel en intens, maar daaronder kwetsbaar, met toch ook sporen van haar taaie overlevingsdrang. Ze was al een groot liefhebber van de ‘heldhaftige poëet’ Pasternak. Ze voelden zich onmiddellijk tot elkaar aangetrokken, en het is makkelijk te zien waarom. Ze waren beiden melodramatische romantici, die zich graag overgaven aan uitzinnige fantasieën. ‘Toen stond hij naast mijn bureau, bij het raam,’ schreef ze later, ‘de vrijgevigste man ter wereld, aan wie het was gegeven om te spreken uit naam van de sterren, de sterren en de wind, die ook woorden met eeuwigheidswaarde had gevonden voor menselijke hartstochten en de zwakte van de vrouw. Mensen zeggen dat hij de sterren aan tafel noodt en de hele wereld aan zijn bed.’

Ik ben gefascineerd geraakt door het verhaal rond de grote liefde van mijn oudoom en ben er met mijn hele hart zeker van dat zonder Olga Dokter Zjivago niet alleen nooit zou zijn voltooid, maar zelfs nooit zou zijn verschenen. Olga Ivinskaja betaalde een zeer hoge prijs voor haar liefde voor ‘haar Borja’. Ze is een pion geworden in een sterk gepolitiseerd spel. Haar leven is een verhaal van onvoorstelbare moed, loyaliteit, lijden, tragedie, drama en verlies.

Toen Stalin in 1924 na de dood van Lenin aan de macht gekomen was, werd het beleid dat onder het communisme geen ‘individuele neigingen’ zouden worden toegestaan. Stalin, een anti-intellectueel, noemde schrijvers ‘ingenieurs van de ziel’ en was de mening toegedaan dat ze een zo krachtige invloed konden hebben dat die moest worden gereglementeerd en ingezet voor het collectieve belang van de staat. Hij zette een collectivisatie van het hele land in gang, die gepaard ging met massale terreur. Dichters en schrijvers die uitdrukking wilden geven aan hun individuele creativiteit, kregen te maken met een steeds verstikkender sfeer. Na 1917 werden bijna vijftienhonderd schrijvers wegens het overtreden van ‘voorschriften’ terechtgesteld of kwamen ze om in de goelag. Onder Lenin waren lukrake arrestaties deel van het systeem geworden, omdat men vond dat het opsluiten van honderd onschuldigen te verkiezen was boven het in vrijheid laten van één vijand van het regime. Een sfeer waarin de angst regeerde, waarin mensen collega’s of voormalige vrienden uit de literaire wereld aangaven, werd actief bevorderd tijdens Stalins verstikkende bewind, waarbij iedereen zijn uiterste best moest doen om te overleven. Veel schrijvers en andere kunstenaars waren zo bang voor vervolging dat ze een eind aan hun leven maakten. Pasternaks semi-autobiografische held Zjivago sterft in 1929. Pasternak zelf overleefde deze periode, al weigerde hij te buigen voor de literaire en politieke dictaten van zijn tijd.

Stalin, die Pasternak zeer bewonderde, zette de controversiële auteur niet gevangen. In plaats daarvan pakte hij diens minnares aan. Olga werd twee keer naar een werkkamp gestuurd. Ze werd ondervraagd over het boek waaraan Pasternak werkte, maar weigerde de man van wie ze hield te verraden. De milde manier waarop Stalin met Pasternak zelf omging, maakte diens verontwaardiging over de leider van zijn land er niet minder op. Stalin was, morde hij, ‘een verschrikkelijke man, die Rusland in bloed drenkte’. Naar schatting zijn in deze periode van terreur twintig miljoen mensen vermoord en achtentwintig miljoen naar werkkampen gestuurd om slavenarbeid te verrichten. Olga was een van de miljoenen die zonder iets misdaan te hebben in de goelag zijn beland. Kostbare jaren zijn haar ontnomen omdat ze een relatie had met Pasternak.

In 1934 hield Aleksej Soerkov, dichter en aankomend partijfunctionaris, een toespraak op het Eerste Congres van de Russische Schrijversbond, waarin het standpunt van de Partij duidelijk werd verwoord: ‘Het immense talent van B.L. Pasternak zal pas tot volle bloei komen als hij zich volledig heeft vereenzelvigd met de grootse, rijke, gloedvolle onderwerpen die door de Revolutie worden aangedragen, en hij zal pas een groot dichter worden als hij die Revolutie heeft geïnternaliseerd.’ Toen Pasternak de ware aard van de Revolutie zag, waarbij het dak van zijn geliefde Rusland eraf werd gerukt, zoals hij het zelf omschreef, poneerde hij in Dokter Zjivago zijn eigen versie van de geschiedenis. Daarin zegt Joeri tegen Lara:

De eigenmachtige revolutionairen zijn niet als booswichten zo verschrikkelijk, maar als stuurloze mechanismen, als ontspoorde machines.

     [...]

     Voor de inspiratoren van de revolutie blijkt de chaos van alle veranderingen en omgooiingen hun enige natuurlijke habitat te zijn, en voor alles wat niet het kaliber van de wereldbol heeft, halen ze hun neus op. Het creëren van werelden, overgangsperioden – het is voor hen een doel op zich. Iets anders hebben ze niet geleerd, iets anders kunnen ze niet.

In de vorige eeuw zijn er niet veel boeken geweest die voor zo veel rumoer hebben gezorgd als Dokter Zjivago. Pas in 1957, meer dan twintig jaar nadat hij Josefine over zijn plannen voor een roman had verteld, kwam dat boek daadwerkelijk uit, in eerste instantie in Italië. Het werd meteen een internationale bestseller, en Pasternak werd gezien als de grootste Russische schrijver van zijn tijd, maar toch zou het nog tot 1988 duren voor zijn boek, bij verschijnen gebrandmerkt als antirevolutionair en niet-vaderlandslievend, in zijn geliefde ‘Moedertje Rusland’ zou verschijnen. Cultuurcriticus Dmitri Lichatsjov, die eind vorige eeuw werd beschouwd als dé deskundige op het gebied van de Oudrussische taal en literatuur, zei dat Dokter Zjivago eigenlijk geen traditionele roman was, maar ‘veeleer een soort autobiografie’ van het innerlijke leven van de dichter. De held, vond hij, was geen actief personage, maar een venster waardoor je zicht had op de Russische Revolutie.

In 1965 maakte David Lean filmgeschiedenis met zijn versie van Pasternaks roman. Julie Christie was Lara, Omar Sharif was Joeri Zjivago. De film werd genomineerd voor tien Oscars en kreeg er vijf. Dankzij Leans Hollywoodklassieker zijn miljoenen mensen beelden bijgebleven die een even magische zeggingskracht hebben als Pasternaks proza. Robert Bolt, die een Oscar kreeg voor zijn scenario, zei over zijn bemoeienis met Pasternaks werk: ‘Ik heb nog nooit iets gedaan wat zo moeilijk was. Alsof ik spinnewebben zat te ontwarren.’ Omar Sharif zei over de film: ‘Dokter Zjivago omvat generaties, maar houdt steeds de menselijke maat in het oog. Dat is Pasternaks grote gave.’ Over de blijvende waarde van het verhaal zei hij: ‘Hij laat zien dat ware liefde tijdloos is. Dokter Zjivago zal altijd een klassieker blijven, elke generatie weer.’

Een gevleugeld Russisch spreekwoord zegt: ‘Je kunt Rusland niet met je hoofd leren kennen. Je kunt het alleen via je hart leren begrijpen.’ Toen ik bij mijn eerste bezoek aan Rusland door Moskou liep, voelde ik me heel beklemd, omdat ik niet het gevoel had dat ik daar als toerist rondwandelde, maar dat ik thuis was gekomen. Niet dat Moskou me vertrouwd voorkwam, maar ik voelde me ook geen buitenstaander. Op een winteravond in februari liep ik door de sneeuw over de brede Tverskajastraat om in restaurant Café Poesjkin te gaan eten, me er acuut van bewust dat Boris en Olga deze route ook vele malen hadden gevolgd. Toen hun relatie tot bloei kwam, meer dan zestig jaar geleden, hadden ook zij hier gelopen.

In het flakkerende kaarslicht van het restaurant, dat is ingericht als het huis van een Russische aristocraat rond 1820, met vrijstaande en tegen de muren geplaatste boekenkasten, uitbundige kroonlijsten, met fresco’s versierde plafonds en een monumentale inrichting, voelde ik de hand van de geschiedenis licht op mij drukken. Het restaurant ligt niet ver van het oude kantoor van Novy Mir aan het Poesjkinplein, waar Olga heeft gewerkt. Ik stelde mij voor dat ze langs deze plek liepen, hun hoofd gebogen tegen de sneeuw, weggedoken in een dikke jas, hun hart vol verlangen.

Toen ik vijf jaar later weer in Moskou was, ging ik naar het in 1898 opgerichte standbeeld van Poesjkin, waar Pasternak en Olga in het begin van hun relatie vaak afspraken. Hier bekende hij voor het eerst hoe diep zijn gevoelens voor haar gingen. In 1950 werd het enorme standbeeld van de ene kant van het plein naar de andere verplaatst, dus hun relatie is aan de westkant begonnen en later aan de oostkant voortgezet. Daar zag ik de gigantische bronzen plooien van Poesjkins majestueuze cape over zijn rug vallen. Mijn gids Marina, een fan van Poetin en zijn regime, zag hoe ik daar stond, aan de voeten van Poesjkin, en me verbeeldde dat Pasternak op dezelfde plek had gestaan, en ze zei: ‘Pasternak verblijft in de hemel. Hij is een idool voor heel veel Russen, ook als die geen belangstelling hebben voor poëzie.’

Die eerbied klonk ook door in een gesprek dat ik een paar maanden eerder in Parijs had gehad met Olga’s dochter Irina Jemeljanova. ‘Ik ben God dankbaar dat ik die grote dichter heb ontmoet,’ zei ze tegen me. ‘We waren al verliefd op de dichter voor we de man leerden kennen. Ik ben altijd dol geweest op poëzie, en mijn moeder vond zijn gedichten geweldig. Je kunt je niet voorstellen hoe bijzonder het was om Boris Leonidovitsj** niet alleen als dichter te kennen, maar hem ook van dag tot dag mee te maken.’

Irina werd in Dokter Zjivago de dochter van Lara, Katjenka. Toen ze wat ouder was, kreeg ze een buitengewoon hechte band met Pasternak. Hij hield van haar als van de dochter die hij nooit had gehad, en voor haar was hij meer een vaderfiguur dan andere mannen in haar leven. Irina stond op van de tafel waaraan we zaten en pakte een van de vele boeken in haar huis. Het was een vertaling van Faust, het toneelstuk van Goethe, die ze op haar zeventiende van Boris had gekregen. Op de titelpagina had hij in zijn stevige, ronde handschrift, door Olga ooit vergeleken met ‘kraanvogels die over de pagina zwierden’, met zwarte inkt een opdracht geschreven: ‘Irotsjka, dit boek is voor jou. Ik vertrouw op je en ik geloof in je toekomst. Wees onverschrokken in je geest en je ziel, in je dromen en plannen. Vertrouw op de natuur, op je lotsbestemming, op zaken die echt van belang zijn en op de paar mensen die duizend keer zijn beproefd en je vertrouwen waardig zijn.’

Trots las Irina de laatste woorden voor die Pasternak daaronder had geschreven: ‘Bijna als een vader, je BP. 3 november 1955, Peredelkino.’ Liefdevol aaide ze met haar hand over de pagina en zei treurig: ‘Jammer dat de inkt zal verbleken.’

Het was een tijdloos ogenblik en we staarden beiden naar de pagina en bedachten misschien dat alles wat waardevol is in het leven uiteindelijk zijn kracht verliest. Irina sloeg het boek dicht, rechtte haar schouders en zei: ‘Je hebt er geen idee van hoe ons leven is veranderd doordat we Boris Pasternak hebben leren kennen. Iedereen op school, niet alleen mijn vriendinnen, maar ook mijn leraar Engels en zijn collega’s, waren afgunstig. “Ken jij Boris Leonidovitsj?” zeiden ze vol ontzag. “Kun je misschien aan zijn nieuwste gedicht komen?” Dan vroeg ik zijn typiste of ik een regel kon krijgen. Soms kreeg ik een gedicht van hem om uit te delen. Dat leverde me op school heel veel prestige op. In zekere zin straalde zijn roem op mij af.’

Dat de Russen zo veel eerbied voor Pasternak hadden en nog steeds hebben, komt niet alleen doordat zijn werk nog steeds heel krachtig is, maar ook doordat hij zijn hele leven trouw is gebleven aan Rusland. Het Moederland was zijn grote liefde, en als het erop aankwam, was die liefde sterker dan wat ook. Hij weigerde de Nobelprijs voor de Literatuur toen de Sovjetregering dreigde hem niet meer in Rusland toe te laten als hij naar Stockholm ging. En hij is nooit uit Rusland vertrokken. Na de Revolutie van 1917 weigerde hij met zijn ouders mee te gaan, die eerst naar Duitsland en daarna naar Engeland vertrokken.

Toen ik naar de schrijverskolonie Peredelkino ging, vijftig minuten met de auto van het centrum van Moskou, waar Pasternak bijna twee decennia aan Dokter Zjivago had geschreven, voelde ik me heel bedroefd. Aan zijn bureau in de werkkamer op de bovenste verdieping van zijn datsja volgde ik met mijn vinger de vage kringen die zijn koffiekopjes daar vijftig jaar geleden hadden achtergelaten. Buiten hingen er ijspegels aan het raam, wat me herinnerde aan de film en de beelden van Varykino, het verlaten landgoed waar Joeri zijn laatste dagen met Lara doorbrengt, glinsterend in de zon en de sneeuw; de ragfijne patronen van rijp op de bevroren ramen, de kristallijnen magie die die beelden op het bioscoopscherm oproepen; Julie Christie als zijn Lara, moeiteloos mooi onder haar bontmuts. Ik dacht aan hoe mijn oudoom Boris uit het raam had gekeken naar de tuin waar hij zo van hield, langs de dennen naar de kerk van de Transfiguratie. In de verte ligt het kerkhof van Peredelkino, waar hij is begraven. Eerder die dag waren mijn vader, van wie Pasternak een oom is, en ik samen door een dikke laag sneeuw geploeterd om een bezoek te brengen aan het graf. Daar trof ik iets aan wat me ontroerde: een bevroren boeket roze rozen, zorgvuldig tegen de steen gezet. Dat moest door een liefhebber van zijn werk zijn gebeurd. Het trof me dat in de steen geen woorden van Pasternak zijn gebeiteld. Alleen zijn gezicht. Het is krachtig in zijn eenvoud; woorden zijn niet meer nodig.

Ik leunde achterover in zijn stoel en dacht aan de vele keren dat hij zijn blik moet hebben losgemaakt van het golvende landschap buiten en weer naar het vel papier zal hebben gekeken om, geïnspireerd door wat hij buiten had gezien, verder te schrijven (hij schreef met de hand) aan een scène vol verlangen tussen Joeri en Lara. Toen ik daar was, sneeuwde het zacht, wat de stilte nog versterkte. Het vertrek is bijna pijnlijk eenvoudig. In een hoek staat een klein smeedijzeren ledikant. Er hangt een schets van Tolstoj boven, en aan weerszijden hangen tekeningen die zijn vader Leonid van zijn gezin heeft gemaakt. Met zijn sprei, in een saai grijs patroon, en het roodachtige stuk vloerbedekking ernaast zou het zo uit een kloostercel kunnen komen. Ertegenover een boekenkast: een bijbel in het Russisch, werken van Einstein, de verzamelde gedichten van W.H. Auden, T.S. Eliot, Dylan Thomas, Emily Dickinson, romans van Henry James, de autobiografie van Yeats en alle werken van Virginia Woolf (de favoriete auteur van Josefine Pasternak), en ook Shakespeare en geschriften van Jawaharlal Nehru. Tegenover het bureau, op een grote ezel, een grote zwart-witfoto van Boris zelf, in een zwart pak, een wit overhemd en met een donkere das. Hij was toen ongeveer van mijn leeftijd, denk ik, halverwege de veertig. Pijn, passie, vastberadenheid, berusting, angst en furie – dat alles spreekt uit zijn ogen. Zijn lippen zijn bijna op elkaar geklemd van overtuiging. Dit heiligdom had niets zachts of toegeeflijks; zijn sensualiteit bewaarde hij voor zijn proza.

Ik dacht aan zijn moed. De moed die het hem mogelijk maakte om daar te zitten en zijn waarheid over Rusland op te schrijven. De moed waarmee hij de confrontatie met de Sovjetautoriteiten aanging, al eisten de felle manier waarop hij werd aangepakt en de doodsbedreigingen uiteindelijk wel hun tol. Ik dacht ook aan andere dingen. Dat hij Stalin had overleefd en een enorme literaire prestatie op zijn naam had gebracht, maar toch zijn laatste jaren hier in isolement doorbracht, permanent in de gaten gehouden en gevolgd door de autoriteiten. Zijn werkkamer werd zijn persoonlijke quarantaineruimte. Daar zat hij te schrijven, terwijl zijn vrouw Zinaïda beneden al kettingrokend zat te kaarten of keek naar de primitieve Russische tv, een van de eerste die in de USSR waren gemaakt.

En ik beeldde me zijn minnares Olga Ivinskaja in, die in de laatste jaren van Pasternaks leven elke middag bezorgd op hem wachtte in het ‘Kleine Huis’ in Izmalkovo, een kilometer verderop, aan de overkant van het meer. Daar bracht ze hem tot rust, bood ze hem steun, sprak ze bemoedigende woorden en tikte ze uit wat hij had geschreven. In zijn huis is ze niet zichtbaar. Geen favoriete foto, geen geschilderd portret. Het is een pijnlijke leemte. Want wat is het liefdesverhaal uit Dokter Zjivago anders dan een hartstochtelijke liefdesverklaring aan Olga? Ik dacht aan hoe ze hem keer op keer had verzekerd dat hij talent had toen de autoriteiten honend zeiden dat dat talent er niet was; aan het plezier en de tederheid die zij in zijn leven bracht in een tijd waarin alles strategisch, rauw, politiek en beladen was. Ze had hem liefgehad, maar ook, en dat is zeker zo belangrijk, ze had hem begrepen. Veel kunstenaars zijn egoïstisch en hebben geen zelfkennis, en dat gold ook voor hem. Het zou al te gemakkelijk zijn om tot de conclusie te komen dat hij Olga heeft gebruikt. Wat ik wil laten zien, is dat zijn grote fout juist was dat hij haar rotsvaste loyaliteit en morele kracht niet heeft kunnen of willen evenaren. Hij heeft het enige wat wél in zijn vermogen lag niet gedaan: hij heeft haar niet gered.

Toen ik in zijn kamer voor het laatst om me heen keek, wist ik dat ik een boek wilde schrijven waarin ik wilde proberen uit te leggen waarom hij zich moreel laf heeft gedragen, terwijl dat juist niets voor hem was, door zijn eerzucht zwaarder te laten wegen dan zijn hart. Als ik zijn handelwijze zou kunnen begrijpen en inzicht zou kunnen krijgen in zijn leed en zelfkritiek, zou ik hem dan zijn verraad aan zichzelf en zijn grote liefde kunnen vergeven? Het feit dat hij Olga nooit openlijk zijn minnares heeft genoemd of met haar is getrouwd, terwijl zij wel door haar liefde voor hem haar leven in de waagschaal stelde? In Dokter Zjivago schreef hij: ‘O, wat hield hij van haar! Wat was ze mooi! Precies zoals hij zich altijd gedacht en gedroomd had, zoals hij nodig had. [...] Het was die weergaloos simpele en gedreven lijn waarmee ze in haar geheel, met één pennenstreek van boven tot onder door de Schepper was neergezet, en in die goddelijke omlijning was zij aan zijn ziel overhandigd, zoals een kind na het baden in een stevig omgeslagen handdoek wordt gewikkeld.’

* Josefine is getrouwd met haar neef Frederik Pasternak, vandaar dat haar kinderen ook die naam kregen.

** Elke Rus heeft drie namen: een voornaam, een patroniem en een achternaam. Het patroniem wordt afgeleid van de voornaam van de vader. Volwassenen spreken elkaar doorgaans aan met voornaam en patroniem.