DE KLOTEN VAN DE MUS

Voor Dennis – mijn lieve vrouw

Kees Moeliker

DE KLOTEN VAN DE MUS

Nog meer beesten door de bril van een bevlogen bioloog

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Van dezelfde auteur verschenen bij Nieuw Amsterdam:

De eendenman. Over homoseksuele necrofilie en ander opmerkelijk diergedrag (2009)

De bilnaad van de teek. Beesten door de bril van een bevlogen bioloog (2012)

© Kees Moeliker 2016

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Omslagfoto Natuurhistorisch Museum Rotterdam

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de afbeeldingen

in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen.

Degenen die desondanks menen zekere rechten te doen gelden, kunnen zich tot de uitgever wenden.

NUR 430; 942

ISBN 978 90 468 2151 0

www.nieuwamsterdam.nl

www.moeliker.com

De kloten die het omslag sieren zijn afkomstig uit een potje op alcohol geconserveerde ‘vogeltestikels ongesorteerd’ uit de collectie van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam. Ze komen qua structuur en formaat aardig overeen met voorjaarsmussenkloten. De auteur van dit boek kan echter niet garanderen dat ze ook werkelijk aan Passer domesticus toebehoren.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met
ISBN 978 90 468 2150 3

Inhoud

Ten geleide: Een mus heeft wel degelijk kloten

1 Okamura’s mini-evolutie (Japanse mini-eend Archaeoanas japonica & Nagaiwa-minimens Homo sapiens minilorientalis)

2 Broodje muis? (huismuis Mus musculus)

3 Valse penis (buffelwevers Bubalornis niger / albirostris)

4 Trektelwalhalla (pimpelmees Parus caeruleus)

5 Perronspreeuw (spreeuw Sturnus vulgaris)

6 Snelle luizen (schaamluis Pthirus pubis)

7 Kotbröckchen (dwergvleermuis Pipistrellus pipistrellus)

8 Kromsnavel (zanglijster Turdus philomelos)

9 Rudolfs neus (rendier Rangifer tarandus) 3

10 Schadelijke exoot? (huiskraai Corvus splendens)

11 Luizennieuws (schaamluis Pthirus pubis & hoofdluis Pediculus capitis)

12 Nieuwe hangplek (slechtvalk Falco peregrinus)

13 Apenkruis (Javaanse langoer Trachypithecus auratus sondaicus)

14 Poepluiaards (tweevingerige luiaard Choloepus didactylus)

15 Nuttige necrofilie (neuspad Rhinella proboscidea)

16 Insluiper (huiswinterkoning Troglodytes aedon)

17 Zwanenschade (knobbelzwaan Cygnus olor)

18 Raamzwaan (knobbelzwaan Cygnus olor)

19 Schaduwboksen (merel Turdus merula)

20 Majestueus? (krooneend Netta rufina)

21 Winkelwagenmussen (huismus Passer domesticus)

22 Mussenparadijs (huismus Passer domesticus)

23 Dead Duck Day (wilde eend Anas-platyrhynchos)

24 Homoseksuele nieuwkomers (Kaapverdische mus Passer iagoensis)

25 Zeehond 3172 (gewone zeehond Phoca vitulina)

26 Tweetkrekels (huiskrekel Acheta domesticus)

27 Slechtvalkenvoer (post- en sierduif Columba livia domestica)

28 Slawants (sierlijke schildwants Eurydema ornata)

29 Oerplatje (gorillaluis Pthirus gorillae)

30 Rotterdamse kwallen (zoetwaterkwal Craspedacusta sowerbii)

31 Johns kinkajoe (rolstaartbeer Potus flavus)

32 Uil met bruidsroep (Omaanse uil Strix omanensis)

33 Nice beaver! (bever Castor fiber & beverkever Platypsyllus castoris)

34 Laatste maaltijd (bever Castor fiber)

35 Homoseksuele papegaaien (ivooraratinga Aratinga canicularis)

36 Containerspinnen (bruine weduwe Latrodectus geometricus)

37 Lesbische albatrossen (laysanalbatros Phoebastria immutabilis)

38 Verstandskies (mens Homo sapiens)

39 Uit de mouw geschud (Florentijnse muurspin Segestria florentina)

40 Roofspinnenbolwerk (Florentijnse muurspin Segestria florentina)

41 Het hart van de trekduif (trekduif Ectopistes migratorius)

42 Smulpaap (goudvis Carassius auratus auratus)

43 Tuinvrouw (koereiger Bubulcus ibis)

44 Stropparkiet (halsbandparkiet Psittacula krameri)

45 Deense platjes (schaamluis Pthirus pubis)

46 Moeilijke vogels (feetirannen Empidonax sp.)

47 De moeder aller vogelgidsen (brilvogels Zosterops sp.)

48 Gevallen eend (wilde eend Anas platyrhynchos)

49 Moerasschildpadden (rood- en geelwangschildpad Trachemys scripta)

50 Shoarmavos (vos Vulpes vulpes)

51 Makaakkaak (Maasvlakte-aap Macaca sylvanus florentina)

52 WK-sprinkhaan (reuzensprinkhaan Tropidacris violaceus)

53 Hondenluis (schaamluis Pthirus pubis)

54 Han jokker på deg (auerhoen Tetrao urogallus)

55 Slakkengevaar (woestijnslak Xerocrassa seetzenii)

56 Windmolenpelikaan (roze pelikaan Pelecanus onocrotalus)

57 Zeemeeuw r-k6 (zilvermeeuw Larus argentatus)

58 Shafiks rat (laboratoriumrat Rattus norvegicus)

59 Kraaienvoer (zwanenmossel Anodonta cygnea)

60 Osteofilie (vierteenschildpad Testudo horsfieldii)

61 Dubbel interessant (zwarte rat Rattus rattus)

62 Oefenmateriaal (zeebeer Arctocephalus gazella & koningspinguïn Aptenodytes patagonicus)

63 Vinextapuit (witkruintapuit Oenanthe leucopyga)

64 Boompatrijs (grote lijster Turdus viscivorus)

65 Vleermuis A4030 (ruige dwergvleermuis Pipistrellus nathusii)

66 Spekjeshagedis (kuifanolis Anolis cristatellus)

67 Glasmeeuwen (zilvermeeuw Larus argentatus & kleine mantelmeeuw Larus fuscus)

68 Moddervet (nijlgans Alopochen aegyptiaca)

69 Paalgans (nijlgans Alopochen aegyptiaca)

70 Stadsuil? (oehoe Bubo bubo)

71 Rackelhaan (korhaan Tetrao tetrix x auerhoen Tetrao urogallus)

72 Veren tellen (wilde eend Anas platyrhynchos)

73 Schroefrat (bruine rat Rattus norvegicus)

74 Tijdloos ongemak (anushorentje Cerithiella fenestrata & zee-egel Echinocorys sulcata)

75 Krakeend! (krakeend Anas strepera)

76 Piepende remmuis (huisspitsmuis Crocidura russula)

77 Verlangen naar Lapland (morinelplevier Charadrius morinellus)

78 Nationale vogel (roodborst Erithacus rubecula)

79 Uitgestorven wintergast (reuzenalk Pinguinus impennis)

80 Vitale slakken (cocolishi di kalakoena Cerion uva)

81 De kloten van de mus (huismus Passer domesticus)

82 MH370-eendenmossel (Lepas anatiferea / australis)

83 Indianentooi (nijlgans Alopochen aegyptiaca)

84 Straatloper (bonte strandloper Calidris alpina)

85 Vliegenvanger (koikarper Cyprinus carpio & wesp Vespa vulgaris)

86 Diergedrag (kokmeeuw Chroicocephalus ridibundus)

87 Museumstuk (eekhoorn Sciurus vulgaris)

88 Vis-in-inktvis (kleine pieterman Echiichthys vipera & pijlinktvis Loligo vulgaris)

89 Coolsingelsnip (houtsnip Scolopax rusticola).

90 Vraatzucht (museumkever Anthrenus verbasci)

91 Terreurvogels (zwartrugfluitvogel Gymnorhina tibicen)

92 Onderzeebootjagers (zeemeeuw Larus sp.)

93 Vinvispenistas (gewone vinvis Balaenoptera physalus)

94 Knutselen met dolfijnenwervels (tuimelaar Tursiops truncatus & bruinvis Phocoena phocoena)

95 Vlinderman (schaaruil Hada plebeja)

96 Gewichtsloze wip (Japanse boomkikker Hyla japonica)

97 Homoseksuele necrofilie (oeverzwaluw Riparia riparia)

98 Knopenvogel (Kaapse ibis Geronticus calvus)

99 Eendenbal (wilde eend Anas platyrhynchos)

100 Menseneter (nijlkrokodil Crocodylus niloticus)

101 Necrofilie? (goudhaantje Regulus regulus)

102 Nestkapers (zwarte havik Accipiter melanoleucus & nijlgans Alopochen aegyptiaca)

103 Buurtkonijn (konijn Oryctolagus cuniculus)

104 Kikkerstandje 8 (groene kikker Pelophylax sp. & geelwangschildpad Trachemys scripta)

105 Raus, raus! (Duitse reiger Ariër stannus gigantus)

106 Zandspringers (strandvlo Talitrus saltator)

107 Jos de Albatros (zwartvoetalbatros Phoebastria nigripes)

108 Pechvogels (winterkoning Troglodytes troglodytes)

109 Zoemvogels (kolibries [Trochilidae])

110 Gemiste kans (treursijs Carduelis tristis)

Dankwoord

Bronnen

Register

If a cock-sparrow is killed in winter, before the days have begun to lengthen, the testicle will be found very small.

John Hunter

Observations on certain parts of the animal œconomy, 1786

Een door John Hunter in alcohol geconserveerde huismus met vrijgeprepareerde testikels in voortplantingsconditie; collectie Hunterian Museum Londen, catalogusnummer 2461. (Kees Moeliker)

Ten geleide

EEN MUS HEEFT WEL DEGELIJK KLOTEN

Terwijl de meeste bezoekers zich in het Hunterian Museum vergapen aan het imposante skelet van de Ierse Reus of het rectum van de aartsbisschop van Durham, ga ik altijd eerst naar vitrine 40-02 getiteld ‘Organs of generation’. Daar staan onder de catalogusnummers 2457-2462 zes huismussen (Passer domesticus) waarbij de testikels zijn vrijgeprepareerd. Het zijn wonderschone achttiende-eeuwse vloeistofpreparaten met vrij zicht op de twee teelballen, die intern nabij de nieren tegen het bekken liggen. Bij de mussen 2457 tot en met 2460 zijn de kloten klein en onaanzienlijk. Ze variëren in grootte van een maanzaadje tot een erwt. Bij 2461 en 2462 hebben ze echter het imposante formaat van een bruine boon. Ik kan er met gemak een half uur naar kijken, mijmerend over het tijdperk waarin de ontdekkingen nog voor het oprapen lagen en men zorgeloos onderzoek deed.

De mussen zijn geprepareerd en bewaard door John Hunter (1728-1793), die duizenden andere organen, lichaamsdelen en skeletresten van mens en dier bijeenbracht en beschreef. Het Royal College of Surgeons beheert en exposeert die belangwekkende anatomische collectie in Londen. Ik laat geen gelegenheid onbenut om dat museum te bezoeken en de mussenkloten te bekijken.

John Hunter conserveerde de mussen niet voor niets. Hij had ze in verschillende maanden geschoten en hun testikels opgemeten. In zijn boek Observations on certain parts of the animal œconomy (1786) constateerde hij: ‘[…] een mannetjesmus, doodgemaakt in de winter, voordat de dagen beginnen te lengen, heeft heel kleine testikels. Als dat orgaan bij andere mussen bekeken wordt wanneer de buitentemperatuur stijgt en ermee doorgegaan wordt tot in het broedseizoen, dan is het verschil in testikelgrootte zeer opvallend.’ Met de mussen en hun kloten op sterk water in een museumcollectie kan iedereen dat – zelfs twee eeuwen later – met eigen ogen zien en verifiëren.

Spermacompetitie

Aristoteles had de veranderende grootte van vogeltestikels al eerder opgemerkt. Hij schreef in het jaar 350 voor Christus in zijn Historia Animalium: ‘De testikels van vogels zijn zeer klein of volkomen onzichtbaar wanneer de vogels niet opgewonden zijn, maar juist groot als ze vol van verlangen zijn. Dit is zo opmerkelijk bij duiven en patrijzen dat sommigen veronderstelden dat ze in de winter geen testikels hebben.’ De pionier op het gebied van de zoölogie was opmerkzaam. Zelfs de grondlegger van de moderne vogelkunde John Ray bouwde in 1678 nog voort op Aristoteles’ constatering toen hij mussenkloten onder ogen kreeg: ‘Zijn testikels zijn groot, als bij een wulpse vogel.’ Het lijkt er verdacht veel op dat al die oude natuurvorsers elkaar napraatten. Ook de Zweed Carolus Linnaeus noteerde in 1758 in zijn beschrijving van de wetenschappelijke naam van de huismus: ‘Zeer geil, hij paart wel twintig keer’, maar hij ging er verder niet op in waarom.

Het was John Hunter die – in 1786, ruim een eeuw na Ray – als eerste mussenkloten opmat en de relatie tussen teelbalgrootte, daglengte en temperatuur legde. Drie jaar na Hunter zag Godfried Tannenberg een verband tussen de enorme groottetoename van testikels en de formidabele paringsfrequentie van huismussen. Het zou daarna nog ruim een eeuw duren voordat de vogelteelbalcyclus volledig beschreven en gekwantificeerd werd, met de huismus als modelvogel. Het gortdroge proefschrift van Franz Etzold uit 1891 geldt daarvoor nog steeds als de standaard. De Duitse geleerde komt voor medio mei op een maximale lengte van 11,9 millimeter en een gewicht van 414,5 milligram, en berekende dat een gemiddelde mussenteelbal in mei ruim driehonderd keer zwaarder is dan in januari. Gelukkig weet Etzold deze imposante getallen te relativeren: ‘Zou de mens een net zo sterk ontwikkeld geslachtsapparaat hebben als de mus, dan zou – bij een gemiddeld lichaamsgewicht van 65 kilo – zijn testikel een inhoud van 0,8 liter en een gewicht van 2,5 pond hebben. Daarmee zou het scrotum monsterlijke dimensies vertonen.’

Contourtekeningen van de groei van Parijse huismustestikels tussen 10 februari en 25 maart; op ware grootte. (Gustave Loisel)

Een kleine tien jaar later krijgt Franz Etzold concurrentie van Gustave Loisel, die de meetlat langs Parijse mussenkloten legde. Hij publiceerde een instructief plaatje, dat hier op ware grootte is gereproduceerd. De huismus die hij op 27 mei 1899 opofferde voor de wetenschap heeft een linkertestikel van 17 x 15 x 10 millimeter en is op papier nog steeds recordhouder.

Het duurde uiteindelijk nog een eeuw voordat men doorhad waarom huismussen en andere vogelsoorten zulke enorme teelballen hebben: omdat hun vrouwtjes promiscue zijn. Om ervoor te zorgen dat je eigen zaad en niet dat van een concurrerend mannetje nageslacht verwekt, moet je veel en langdurig paren en daarmee zo veel mogelijk sperma inbrengen. Mannetjes met grote (vollere) testikels zijn daarbij in het voordeel ten opzichte van mannetjes met kleinere teelballen. ‘Spermacompetitie’ noemen ze dat in de voortplantingsbiologie. De Britse ornitholoog Tim Birkhead en de Deense bioloog Anders Møller verrichtten baanbrekend werk op dit gebied. Tim Birkheads meesterwerk De wijsheid van vogels (2008) vat de geschiedenis van dit onderzoek zeer leesbaar samen.

Dit is geen klotenboek

Mocht u nu denken dat dit boek slechts het hamer-en-klokkenspel van de mus uiteenrafelt, dan kan ik u geruststellen: De kloten van de mus gaat niet uitsluitend over mussen en nog minder over kloten. Van de 110 stukjes hebben er vier de huismus als onderwerp en welgeteld drie gaan er over testikels – één over (John Hunters) mussenkloten, één over eendenballen en één over de rattenbalzak. Meer aandacht voor geslachtsklieren zou te veel van het goede zijn, zeker als u bedenkt dat alles wat dit boek biedt oorspronkelijk tussen 17 juli 2012 en 16 augustus 2016 onder de rubriektitel ‘Beest’ op de Achterpagina van nrc Handelsblad heeft gestaan. De krantenlezer zou snel uitroepen ‘Daar heb je hem weer!’ en onmiddellijk uitwijken naar Fokke & Sukke en het Ikje. Boeklezers die ik nu teleurstel, verwijs ik graag naar Darwins peepshow* van Menno Schilthuizen. Dat boek (een aanrader) gaat uitsluitend over geslachtsorganen.

Wat dan wel?

Thematisch gezien gaat 19 procent van dit boek over dierenseks, 32 procent over een dood dier en 7 procent over de combinatie seks en dood – dat zijn vaste ingrediënten waar ik persoonlijk niet aan ontkom en de lezer dus ook niet. Bijna de helft (49 procent) valt in de categorie ‘overig’ en daarmee biedt dit boek toch voor elk wat wils. Anatomisch gezien hebben gewervelde dieren met 81 procent de overhand, maar zorgt 19 procent gedierte zonder ruggengraat voor de nodige afwisseling. Fossielenliefhebbers komen er bekaaid af met slechts drie stukjes – 3 procent als ik het dik naar boven afrond.

De inhoud van dit boek in één oogopslag: (A) thematisch, (B) anatomisch, (C) naar geologische ouderdom en (D) diersystematisch (n=110). De 7 procent ‘overige dieren’ bij D betreft vissen, amfibieën en een reptiel; de categorie ‘ongewerveld’ bestaat voor meer dan de helft uit insecten. (Kees Moeliker)

Diersystematisch hebben vogels vanwege mijn eigen voorliefde de overhand met 54 procent. Zoogdieren komen met 20 procent op de tweede plaats. In die categorie gaan opvallend veel stukjes over knaagdieren. Ongewervelde dieren volgen met 19 procent: elf stukjes over insecten (vijf over luizen), drie over spinnen, drie over weekdieren, twee over kreeftachtig gedierte en een over een kwal. De 7 procent ‘overig’ betreft vis, kikker, schildpad, hagedis en pad. Voor de meer visueel ingestelde lezer vatten de hier afgebeelde taartdiagrammen deze statistieken samen.

Niet in de taartdiagrammen verwerkt is het Natuurhistorisch Museum Rotterdam, waar ik werk en ook voor dit boek weer veel inspiratie gevonden heb. In totaal 39 stukjes (35 procent) gaan over beesten die in dat museum worden bewaard of er een plaats in de collectie hebben gekregen. Dat verklaart ook het relatief hoge thematische aandeel ‘dood’ in dit boek – dode dieren en planten zijn immers het handelsmerk van elk zichzelf respecterend natuurhistorisch museum.

Voor het museum heb ik consequent de volksnaam Het Natuurhistorisch gebruikt, en als er een museumbeest ter sprake komt, volgt er altijd een catalogusnummer dat begint met de officiële afkorting nmr. Met het tot vervelens toe gebruiken van die nummers hoop ik dat er over tweehonderd jaar* nog eens iemand het museum bezoekt en vraagt: ‘Mag ik nmr 9989-00232 even zien?’ Zo ben ik zelf ook met de mussenkloten van John Hunter te werk gegaan.

Achter de bilnaad van de teek

De kloten van de mus is de opvolger van De bilnaad van de teek – het boek dat in 2012 mijn eerste 115 stukjes ‘Beest’ uit nrc bundelde. Het sluit inhoudelijk naadloos aan. De verhouding gewerveld/ongewerveld is identiek en dat geldt ook voor de droevige ondervertegenwoordiging van het fossiele beest. Er is niettemin een aantal verschillen. Het aandeel ‘seks’ nam toe van 9 naar 19 procent (nog steeds aanvaardbaar) en de suprematie van vogels steeg van 48 naar 54 procent, met zes in plaats van drie stukjes over eenden. Insecten moesten iets inleveren, ten faveure van weekdieren en kreeftachtigen. De enige zakpijp uit De bilnaad van de teek heeft in dit boek plaatsgemaakt voor een zoetwaterkwal.

Net als in De bilnaad van de teek heb ik de stukjes bijna allemaal op volgorde van oorspronkelijke publicatiedatum geplaatst en doorgenummerd van 1 tot en met 110, ‘simpelweg omdat ik geen enkele consistente thematiek in het geheel heb kunnen ontdekken die de een of andere indeling rechtvaardigt’.* Nummer 110 is overigens een uitbijter van 2 oktober 2007 die ik uit het oog verloren was, maar dit boek passend afsluit.

Dat de lengte van de stukjes varieert, heeft te maken met de vormgeving van de krant. Na een opfrisbeurt (meer witruimte) zakte ‘Beest’ van 220 naar 190 woorden. Langere stukken zijn het gevolg van de vakantie van Frits Abrahams, waardoor er tijdelijk een zee aan ruimte op de Achterpagina ontstond. De tekst heb ik hier en daar aangepast aan de langere levensduur van een boek. Waar dat nuttig of nodig was, zijn de stukjes van een update voorzien.

De onderwerpkeuze weerspiegelt grotendeels mijn fascinatie voor het ongewone en onwaarschijnlijke in de dierenwereld. Komt u mensen in dit boek tegen, dan zijn dat meestal volhardende vorsers en verzamelaars zonder wie ik De kloten van de mus niet had kunnen schrijven.

* Meer in filosofie geïnteresseerde lezers beveel ik Kloten van de engel van Tijs Goldschmidt aan. Dat boek gaat helemaal niet over kloten.

* Eerder mag natuurlijk ook.

* Zelfplagiaat uit De bilnaad van de teek, pagina 15.

1

OKAMURA’S MINI-EVOLUTIE

Japanse mini-eend (Archaeoanas japonica)
Nagaiwa-minimens (Homo sapiens minilorientalis)

De Japanse paleontoloog Chonosuke Okamura bestudeerde fossielen van algen en ongewervelde dieren. Zijn publicaties, hoewel doorwrocht, brachten hem geen roem. Dat veranderde toen hij slijpplaatjes van 425 miljoen jaar oud kalksteen uit het Nagaiwa-gebergte bestudeerde. Onder de microscoop ontdekte hij het bewijs dat alle thans bekende gewervelde dieren afstammen van (miniatuur)organismen die er hetzelfde uitzien als hun huidige opvolgers, maar dan niet groter zijn dan een paar millimeter. Dat nieuwe inzicht gaf hem het aanzien dat hij verdiende en leverde hem in 1996 ook de Ig Nobelprijs* voor Biodiversiteit op.

In een serie publicaties getiteld ‘Original Report of the Okamura Fossil Laboratory’ beschreef hij bijvoorbeeld gefossiliseerde minigorilla’s, minikamelen, minivissen, minihonden, mini-eenden en niet te vergeten de minimens. In totaal vele honderden nieuwe soorten en ondersoorten, die hij netjes volgens de regels van de biologische naamgeving introduceerde.

Zijn beschrijving, in deel XIII, van de Japanse mini-eend Archaeoanas japonica heeft mij altijd bijzonder geïntrigeerd. Het fossiel meet niet meer dan 9,2 millimeter maar is toch een volledig uitgegroeid individu. De overblijfselen zijn volgens Okamura ‘in een verkrampte houding gefossiliseerd, nadat de eend 425 miljoen jaar geleden tijdens het Siluur in shock werd bedolven’. De lijntekening die de paleontoloog van de ligging van de skeletdelen en veervelden maakte, getuigt van uitzonderlijk vakmanschap. De anatomische details van de mini-eend, van staartwervels tot teenkootjes en van snavel tot anus, zouden zonder Okamura’s studie onherkenbaar gebleven zijn.

Het fossiel van de Japanse mini-eend op de vindplaats (Fig. 1) en de ligging van zijn skeletdelen en veervelden (Fig. 2). (Chonosuke Okamura)

Over de Nagaiwa-minimens (Homo sapiens minilorientalis) meldt hij: ‘Het lichaam van de mens is sinds het Siluur onveranderd gebleven, met uitzondering van de lichaamslengte, die is toegenomen van 3,5 tot 1700 millimeter.’ De publicatie waarin Okamura de minimens introduceert, is geïllustreerd met vele honderden foto’s die zijn ontdekking kracht bijzetten. Op sommige afbeeldingen herkent hij gelaatsuitdrukkingen, zoals die van een vrouw ‘die pijn lijdt nadat ze levend begraven is in kokende modder’. Bepaalde aspecten zijn ook voor de leek herkenbaar, zoals de verbluffende gelijkenis tussen de schedel van de minimens en die van de mens van nu.

De 1 millimeter grote gezichten van de fossiele Nagaiwa-minimens (a-g), met daarnaast het gezicht van een circa 30 jarige Nagaiwa minivrouw; onder: sterk vergrote schedel van de minimens (a), vergeleken met die van die van de huidige mens (b) en een oermens (c). (Chonosuke Okamura)

Het laatste ‘Original Report of the Okamura Fossil Laboratory’ verscheen in 1987 en ook van Chonosuke Okamura is nadien niets meer vernomen.

28 augustus 2012

* De Ig Nobelprijs beloont sinds 1991 onderzoek dat eerst aan het lachen maakt en daarna aan het denken zet.

2

BROODJE MUIS?

huismuis (Mus musculus)

‘Het moet ergens rond 1970 geweest zijn, in Salt Lake City. Een oudere vrouw eet een portie Kentucky Fried Chicken. Ze vertrouwt het niet en pelt de korst van de kip. Het blijkt een krokant gefrituurde rat te zijn. De vrouw krijgt van schrik een hartaanval en sterft.’

Dit is een van de vele versies die er bestaan van het verhaal over de ‘Kentucky Fried Rat’. Het is een van de hardnekkigste urban legends. Broodjeaapverhalen, zoals wij ze noemen, gaan vaak over vreemde voorwerpen in voedsel, en dan met name in etenswaren geproduceerd door marktleiders. De oorsprong van deze verhalen ligt in de Verenigde Staten. In Europa zijn Chinese restaurants meestal de boosdoeners. Zij zouden kat serveren. Echte horrorverhalen over vreemde beesten in ons voedsel zijn zeldzaam. Verder dan een kikker in een pot augurken komen we niet.

Toen er in de zomer van 2012 over een dode muis in een zak met Hamka-zoutjes werd getwitterd, wilde ik daar het fijne van weten. Na een paar tweets en een telefoontje was het geregeld. Ik kreeg de muis voor onderzoek en opname in de collectie ‘Dode-dieren-met-een-verhaal’ van Het Natuurhistorisch en de chipsfabrikant kreeg de verpakking. Onderzoek wees uit dat het een huismuis (Mus musculus) betrof, een hooguit tien dagen oud mannetje met de oogjes nog dicht. In die levensfase zijn ze immobiel en worden ze gezoogd. Broodje aap, deze zoutjesmuis?

De pasgeboren zoutjesmuis (nmr 9990-003095); de vierkantjes op de achtergrond (Hamka’s) zijn gemiddeld 4 x 4 millimeter. (Kees Moeliker)

Op zich is het vreemd dat een hulpeloze, pasgeboren muis in een zak met zoutjes terechtkomt. Hij zou er tijdens het productieproces uit het nest in gevallen kunnen zijn, maar dat is onwaarschijnlijk. Er zou dan in de dichte zak, ondanks de kurkdroge omgeving, toch zeker enige vorm van bederf opgetreden moeten zijn. Dat was niet het geval: het muisje was en rook versdood. Mijn vermoeden is dat de pasgeborene op een of andere manier kort voor consumptie aan de verpakking gekleefd zat en met het uitschudden van de inhoud samen met de zoutjes in een bakje terechtgekomen is. Iets vergelijkbaars vond plaats in december 2010 in een supermarkt in Birmingham. Daar rolde een half dozijn babymuizen uit het schap met chipszakken.

11 september 2012

3

VALSE PENIS

buffelwevers (Bubalornis niger / albirostris)

Van de ongeveer 10.000 soorten die de vogelwereld telt, hebben er slechts 300 een penis. Bij de rest moeten zowel de mannetjes als de vrouwtjes het doen met een cloaca, de multifunctionele lichaamsopening waardoor en waarmee zowel ontlasting, urine als genitale afscheidingen (eieren, sperma) worden afgegeven en ontvangen.

Twee soorten, de roodsnavelbuffelwever (Bubalornis niger) en de witsnavelbuffelwever (Bubalornis albirostris), hebben behalve een cloaca ook een zogenaamde valse penis. Dit stijve, vlezige, deels bevederde en gemiddeld 16 millimeter lange, stompe aanhangsel bevindt zich tussen de poten. Het heeft vogelkundigen ruim anderhalve eeuw voor een raadsel gesteld. Pas in 1983 stelde men vast, door er een door te snijden en onder de microscoop te bekijken, dat er slechts piepkleine vaatjes doorheen lopen die nooit voor een erectie kunnen zorgen. Ook ontbreekt een kanaal voor de zaadafvoer. Geen echte penis dus. Men speculeerde dat het mannetje zijn valse penis zou inbrengen bij het wijfje of zou vasthaken aan haar veel kleinere valse penis, zodat de paring langer duurt. Maar niemand had dat ooit gezien.

Roodsnavelbuffelwever met valse penis. (David Beadle)

Pas rond 1990 werd dankzij nauwkeurige observaties van de Britse ornitholoog Tim Birkhead en collega’s duidelijk hoe de vork in de steel zit. De valse penis wrijft bij de paring over de cloaca van het wijfje en veroorzaakt na gemiddeld een half uur bij het mannetje een heftig schokkend lichaam en verkrampte poten, waarmee hij het wijfje naar zich toe trekt. Bij geen enkele andere vogelsoort is ooit een orgasme vastgesteld.

25 september 2012

4

TREKTELWALHALLA

pimpelmees (Parus caeruleus)

Elk jaar in september barst de najaarstrek los. Vogels verlaten hun broedgebieden in het noorden van Europa om de winterkou en het bijbehorende voedselgebrek achter zich te laten. Een deel van de trekvogels vliegt zo ver zuidelijk als Zuid-Afrika, anderen blijven rond de Middellandse Zee hangen, of nog noordelijker. Bij deze exodus zijn ontelbare vogels betrokken. Dankzij het trektellen hebben we steeds meer inzicht in de soorten trekvogels en hun aantallen. Trektellers kiezen een uitzichtpunt en tellen alle vogels die in zuidelijke richting langs- of overvliegen. Omdat vogels liever geen grote watermassa’s oversteken, hopen de aantallen zich op daar waar de passage het smalst is.

Falsterbo, gelegen in het zuidelijkste puntje van Zweden, is een trektelwalhalla. Daar steken grote aantallen vogels de Oostzee over naar West-Europa. Trektellers van het Falsterbo Fågelstation noteerden eind september en begin oktober 2012 aantallen die nooit eerder geteld zijn. Ronduit waanzinnig was het aantal pimpelmezen, een soort die normaal gesproken niet massaal uit Scandinavië wegtrekt. Alleen al op 1 oktober werden er 87.400 geteld, een verdriedubbeling van het oude dagrecord. Hiervan werden er 2018 gevangen en geringd, ook een record. De pimpelmezenexodus is vermoedelijk het gevolg van een extreem hoog broedsucces in combinatie met voedselschaarste door lage zaadproductie van bomen. De pimpelmezen komen onze kant op: ik zou vast pindaslingers gaan rijgen.

De pimpelmees die het record brak. (Stephen Menzie)

9 oktober 2012

Bovenstaand advies aan Nederlandse vogelliefhebbers bleek onnodig. Er werden in de winter 2012-2013 niet noemenswaardig meer pimpelmezen gezien dan in andere winters.

5

PERRONSPREEUW

spreeuw (Sturnus vulgaris)

Ze waren weg, verjaagd door bouwactiviteiten en gebrek aan beschutting. Maar sinds de overkapping van de perrons van het nieuwe Rotterdam Centraal klaar is, zijn de spreeuwen terug. Ik telde er zeker vijftig. Ze zitten hoog, poepstrepen verraden hun vaste stekken op de draagbalken. Voor wat voer landen ze op de perrons, waar ze brutaal tussen de reizigers rondstappen. En ze zingen het hele jaar door.

Het lijkt alsof de spreeuw van perron 9 nooit weggeweest is. Hij zit er eigenlijk altijd, bij de kiosk. Bijna niemand heeft er oog – laat staan oor – voor. Zelf ga ik altijd vlak bij de spreeuw staan om naar zijn binnensmonds gezang te luisteren. Hij zingt heel zacht, een beetje aandoenlijk zelfs, maar wel met opstaande keelveren, de maat slaand met afhangende vleugels. Hoe het klinkt? De meeste vogelboeken vatten het zo samen: ‘Een onsamenhangende mengeling van kwetterende, klikkende, klokkende en ratelende geluiden en heldere fluittonen.’ Altijd wordt ‘de vuurpijl’ geroemd – een zeer luid en aflopend piiuuuuu-errr – en tussendoor klinkt (alleen hoorbaar als je er op let) ‘gesnap en geklepper van de snavel’.

De spreeuw van perron 9 op station Rotterdam Centraal. (Kees Moeliker)

En dan zijn er nog de perfecte imitaties van talloze andere vogels en van omgevingsgeluiden. Vroeger waren dat het scherpen van een zeis of het piepen van een pompzwengel. De spreeuw van perron 9 laat treinen die nog nergens te bekennen zijn sissend vertrekken.

23 oktober 2012

In januari 2016 plaatste de NS een laserapparaat op het perron om de spreeuwen diervriendelijk te verjagen. Borden die de reizigers informeerden over het doel van de rondflitsende groene laserstralen meldden: ‘De aanwezigheid van vogels op dit station is een bron van overlast voor reizigers.’ Treinreizigers ondervinden, afgezien van een enkel spreeuwenpoepje op de jas, geen enkele hinder van vogels, en de spoorwegen gingen volkomen voorbij aan het plezier dat wachtende treinreizigers beleven aan perronspreeuwen.

De Rotterdamse stadsecoloog André de Baerdemaeker van Bureau Stadsnatuur nam het in de media op voor spreeuwen en treinreizigers. Hij kreeg veel bijval. Een maand later stopte de NS met het experiment.