VERRE ONTMOETINGEN

Zambia, 1997

Andrew Solomon

VERRE ONTMOETINGEN

REIZEN DOOR EEN WERELD IN VERANDERING

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Vertaling

Chiel van Soelen, Pieter van der Veen, Josephine Ruitenberg en Kitty Pouwels

Van dezelfde auteur:

Ver van de boom. Als je kind anders is (2013)

Demonen van de middag. Een persoonlijke geschiedenis van depressie
(geactualiseerde editie, 2014)

© 2016 Andrew Solomon

Oorspronkelijke titel Far and Away. Reporting from the Brink of Change:

Seven Continents, Twenty-Five Years

Oorspronkelijke uitgever Scribner, Simon & Schuster, New York

© 2016 Nederlandse vertaling Chiel van Soelen en Pieter van der Veen (pp. 5-415, 511-535, 553-578), Josephine Ruitenberg (pp. 451-509, 542-551), Kitty Pouwels (pp. 416-450, 536-542) / Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Marianne Tieleman

Register Ansfried Scheifes

Ontwerp omslag Bureau Beck

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Omslagfoto: Andrew Solomon leert rijden op een rendier, met zijn Tsaatangastheren in de provincie Khövsgöl, Mongolië (foto Eliot Bikales)

Auteursfoto Annie Leibovitz

Frontispice: foto Luca Trovato

NUR 508

ISBN 978 90 468 2153 4

www.nieuwamsterdam.nl/andrewsolomon

www.andrewsolomon.com

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met ISBN 978 90 468 2152 7

voor Oliver, Lucy, Blaine en George,
die mij een reden hebben gegeven om thuis te blijven

Think of the long trip home.

Should we have stayed at home and thought of here?

Where should we be today?

(…)

Continent, city, country, society:

The choice is never wide and never free.

And here, or there. No. Should we have stayed at home, wherever that may be?

Elizabeth Bishop, ‘Questions of Travel’

Inhoud

BERICHTEN VAN VERRE

Sovjet-Unie

HET WINTERPALET

Sovjet-Unie

DRIE DAGEN IN AUGUSTUS

Rusland

DE SCHAAMTELOZE DECADENTIE VAN JONG RUSLAND

China

CHINA’S IRONIE, HUMOR (EN KUNST) KUNNEN HET LAND REDDEN

Zuid-Afrika

DE KUNSTENAARS VAN ZUID-AFRIKA: APART EN GELIJK

Verenigde Staten

VLADI’S VEROVERINGEN

Taiwan

‘KOM NIET AAN ONS CULTUREEL ERFGOED!’

Taiwan

OP ELK PALET EEN KEUR VAN POLITIEKE KLEUREN

Turkije

ZEILEND NAAR BYZANTIUM

Zambia

BETOVEREND ZAMBIA

Cambodja

DE DRIE STAPPEN VAN PHALY NUON

Mongolië

DE OPEN VLAKTES VAN MONGOLIË

Groenland

HET GESPREK AANGAAN

Senegal

NAAKT, ONDER HET RAMSBLOED, MET EEN COLA EN EEN ONTZETTEND GOED GEVOEL

Afghanistan

ONTWAKEN NA DE TALIBAN

Japan

MUSEUM ZONDER MUREN

Solomoneilanden

LOFLIED OP DE SOLOMONS

Rwanda

KINDEREN VAN SLECHTE HERINNERINGEN

Libië

KRING VAN VUUR: BRIEF UIT LIBIË

China

AL HET ETEN IN CHINA

China

UITERLIJKE WEELDE VOOR INNERLIJKE VREDE: QIANLONG, DE TUIN DER AFZONDERING

Antarctica

AVONTUREN IN ANTARCTICA

Indonesië

WANNEER IEDEREEN GEBARENTAAL GEBRUIKT

Brazilië

RIO, STAD VAN DE HOOP

Ghana

IN BED MET DE PRESIDENT VAN GHANA?

Roemenië

HOMO, JOODS, PSYCHISCH ZIEK EN SPONSOR VAN ZIGEUNERS IN ROEMENIË

Myanmar

MOMENTUM IN MYANMAR

Australië

VERLOREN AAN DE HORIZON

Dankwoord

Noten

Bibliografie

Register

BERICHTEN VAN VERRE

Ik was een jaar of zeven toen mijn vader me vertelde over de Holocaust. We reden in onze gele Buick over highway 9A in de staat New York en ik had hem gevraagd of Pleasantville inderdaad een plezierig dorpje was. Ik weet niet meer waarom een paar kilometer later het gesprek op de nazi’s kwam. Wat ik me wel herinner, is dat hij dacht dat ik al van de vernietiging van de Joden wist en dat hij daarom niet uitgebreid inging op de concentratiekampen. Hij zei dat dit mensen was overkomen omdat ze Joods waren. Ik wist dat wij ook Joods waren en trok de conclusie dat het, als we destijds daar waren geweest, ons ook zou zijn overkomen. Ik vroeg mijn vader minstens vier keer om het uit te leggen, want ik dacht almaar dat iets me in het verhaal ontging, iets waardoor ik het beter zou begrijpen. Ten slotte zei hij kortaf, om een punt achter het gesprek te zetten, dat het hier ging om ‘het zuivere kwaad’. Maar ik had nog één vraag: ‘Waarom zijn die Joden niet gewoon vertrokken toen het mis ging?’

‘Ze konden nergens heen,’ antwoordde hij.

Op dat moment besloot ik ervoor te zorgen dat ik altijd ergens heen zou kunnen. Dat ik niet hulpeloos, afhankelijk of goedgelovig zou zijn. Ik zou er nooit vanuit gaan dat omdat altijd alles goed was gegaan, dat ook zo zou blijven. Het gevoel dat ik thuis absoluut veilig was, was ik voorgoed kwijt. Ik zou vertrekken voordat de muren rond het getto zich zouden sluiten, voordat de spoorlijnen klaar waren, voordat de grenzen waren afgegrendeld. Als er ooit midden in Manhattan een genocide zou dreigen, zou mijn paspoort gereed liggen, zodat ik naar een plek kon gaan waar ik welkom was. Mijn vader had gezegd dat sommige Joden door niet-Joodse vrienden waren geholpen, daarom was het zaak altijd vrienden te hebben die anders dan ik waren en die me onderdak of hulp konden bieden. Dus ging dat eerste gesprek met mijn vader natuurlijk vooral over verschrikking, maar tegelijk ook over liefde. Geleidelijk begon ik te beseffen dat vriendschappen buiten je eigen kleine wereld je redding konden zijn. Mensen waren omgekomen omdat ze niet verder keken dan die eigen wereld. Dat zou mij niet overkomen.

Toen ik een paar maanden later met mijn moeder in een schoenenwinkel was, merkte de verkoper op dat ik platvoeten had en daardoor op latere leeftijd last van mijn rug kon krijgen (wat helaas klopte), maar misschien ook zou worden afgekeurd voor militaire dienst.¹ De oorlog in Vietnam beheerste de krantenkoppen en het idee had bij me postgevat dat ik na de middelbare school zou moeten gaan vechten. Een vechtpartij in de zandbak ging me al slecht af en ik moest er niet aan denken dat ik met een geweer in de jungle gedropt zou worden. Mijn moeder vond de oorlog in Vietnam een verspilling van jonge levens. De Tweede Wereldoorlog daarentegen was het voeren waard geweest en elke goede Amerikaanse jongen had zijn aandeel geleverd, al dan niet met platvoeten. Dat verschil wilde ik begrijpen. Waarom waren sommige oorlogen zo gerechtvaardigd dat mijn eigen moeder vond dat ik mijn leven daarvoor in de waagschaal diende te stellen, terwijl andere ons om de een of andere reden niet aangingen? Oorlogen vonden niet in Amerika plaats, maar wel kon Amerika je, terecht of ten onrechte, elders in de wereld de oorlog in sturen. Platvoeten of niet, ik wilde die plekken leren kennen, zodat ik mijn eigen oordeel kon vormen.

Ik was bang voor de wereld. Al hoefde ik gelukkig niet in militaire dienst en wist het fascisme tijdens het Nixon-tijdperk geen vaste voet te krijgen, een nucleaire aanval was altijd mogelijk. Ik had nachtmerries over een atoomaanval door de Sovjets op Manhattan. Hoewel toen nog niet bekend met de legende van de Wandelende Jood, maakte ik voortdurend vluchtplannen en zag ik een leven voor me waarin ik van haven tot haven trok. Ik stelde me voor dat ik ontvoerd zou worden. En als mijn ouders een keer erg vervelend deden, verbeeldde ik me dat dat al was gebeurd, dat ik uit het huis van aardiger mensen in een aangenamer land was weggehaald en in dit nest van Amerikaanse waanzin was gedropt. Zo werd al vroeg bij mij de basis gelegd voor een angststoornis in mijn pubertijd.

Iets heel anders dan mijn preoccupatie met vernietiging en ondergang was mijn groeiende liefde voor Engeland, ook al was ik er nog nooit geweest. Mijn liefde voor alles wat Engels was, begon toen ik twee was en mijn vader me Winnie the Pooh begon voor te lezen. Later was dat Alice in Wonderland, daarna The Five Children and It en vervolgens The Chronicles of Narnia. Voor mij werd de magie van deze verhalen evenzeer bepaald door Engeland als door de meeslepende fantasie van de schrijvers. Ik ontwikkelde een grote voorliefde voor marmelade en voor de Engelse geschiedenis die zo veel verder terugging. Als ik weer een van mijn nukken had, was de gebruikelijke reactie van mijn ouders dat ik niet moest denken dat ik de prins van Wales was. Ik begon te fantaseren dat als ik maar in Engeland wist te komen, me allerlei voorrechten ten deel zouden vallen (iemand om mijn speelgoed op te rapen, het duurste gerecht op het menu). Ik associeerde dat niet zozeer met afkomst als wel met de locatie. Zoals bij alle vluchtfantasieën ging het hierbij niet alleen om de bestemming, maar ook om wat ik wilde ontvluchten. Ik was een homoseksuele jongen die zich nog niet bewust was van zijn andere geaardheid en dus niet over een woordenschat beschikte om dat gevoel te duiden. Zelfs thuis voelde ik me een vreemde. Hoewel ik dat toen nog niet onder woorden kon brengen, begreep ik dat op een plek waar ik ook werkelijk een vreemdeling was, het intiemere karakter van mijn anders-zijn de mensen zou ontgaan.

Mijn ontluikende liefde voor alles wat Engels was, werd gestimuleerd door een babysitter. Als baby had ik last van buikkrampen, dus was mijn moeder op zoek gegaan naar iemand die haar één dag in de week wat verlichting kon geven. Ze plaatste een advertentie en maakte afspraken met verschillende sollicitanten. Op een dag ging de bel terwijl er niemand werd verwacht. Tot mijn moeders verrassing stond er een Schotse vrouw van middelbare leeftijd voor de deur. Ze was even breed als lang en kondigde aan: ‘Ik ben de oppas. Ik kom voor de baby zorgen.’ In de veronderstelling dat ze een afspraak was vergeten, nam mijn moeder Bebe mee naar mijn kamer, waar ik al na een paar seconden rustig werd en mijn beste maaltijd tot dan toe verorberde. Bebe werd ter plekke aangenomen. Pas later bleek dat ze op de verkeerde verdieping uit de lift was gestapt en niet bij ons op 11E maar bij de familie op 14E had moeten zijn. Maar toen was het al te laat. Tien jaar lang kwam Bebe op donderdag naar ons toe, maakte sherrytrifle voor ons en vertelde verhalen over haar jeugd op het eiland Mull. Als klein meisje had ze een portemonneetje gehad met daarop de namen Parijs, Londen en New York en ze had tegen haar oma gezegd dat ze op een dag al die plaatsen zou bezoeken. Haar oma had erom moeten lachen, maar Bebe heeft ze niet alleen alle drie bezocht, maar er ook gewoond.

Net als de personages in mijn geliefde Engelse boeken had Bebe iets excentrieks en magisch. Ze had zelf ook iets van een kind en raakte nooit geïrriteerd, teleurgesteld of boos. Ze leerde me hoe ik mijn r’s moest rollen. Haar scherpste terechtwijzing was af en toe een ‘Gently, Bentley!’ wanneer mijn broer en ik het al te bont maakten. Ik stelde me voor dat iedereen in Groot-Brittannië net zo dol op me zou zijn en dat daar kinderen bij de maaltijd zich nog een tweede keer van het toetje mochten bedienen, zelfs als ze hun groenten niet hadden opgegeten of hun huiswerk niet af hadden.

Ik was ook ontroerd door een verhaal over een ander Engeland, een verhaal dat me geruststelde als ik dacht aan de mensen die waren omgekomen omdat ze nergens heen konden. Onze naaste buren, Erika Urbach en haar moeder, mevrouw Offenbacher, waren Tsjechische Joden die een Engels inreisvisum hadden weten te bemachtigen toen de nazi’s steeds repressiever werden.² Maar ze kregen dat visum voor hun reis door Europa pas toen hun Engelse papieren waren verlopen. Desondanks stapten ze in Praag op de trein. In Nederland wilde een functionaris hun de toegang ontzeggen, omdat ze niet in Engeland zouden worden toegelaten, maar mevrouw Offenbacher stond erop dat ze doorgelaten zouden worden, omdat hun transitvisum geldig was. Toen hun veerboot in Dover was aangemeerd en ze van boord waren gegaan, stond mevrouw Offenbacher een uur lang te kijken hoe de mensen door de grenscontrole gingen om te zien welke douanebeambte haar het vriendelijkst voorkwam. Ten slotte koos mevrouw Offenbacher (een mooie vrouw, zoals ook Erika een mooi kind was) weloverwogen voor een bepaalde rij. Toen de douanier opmerkte: ‘Uw inreisvisum voor het Verenigd Koninkrijk is verlopen,’ antwoordde ze kalm: ‘Ja. Maar als u ons terugstuurt, worden we vermoord.’ Er viel een stilte en ze bleven elkaar een hele tijd aankijken. Toen stempelde hij beide paspoorten en zei: ‘Welkom in Engeland.’

Ik was dus op zoek naar een buitenlands toevluchtsoord, maar was tegelijk intens nieuwsgierig naar diezelfde wereld die ik zo bedreigend vond. Hoewel Engeland altijd het meest tot mijn verbeelding sprak, wilde ik ook weten wat Chinezen als ontbijt aten, hoe Afrikanen hun haar kapten, waarom mensen in Argentinië zo veel polo speelden. Ik verslond boeken en dompelde me onder in Indiase sprookjes, Russische volksverhalen en Tales of a Korean Grandmother.³ Mijn moeder bracht een doos Kleenex mee waarop mensen in lokale klederdrachten stonden afgebeeld. Ik veronderstelde dat iedereen in Nederland op klompen rond kloste en alle Peruanen zwierige bolhoeden droegen. Ik stelde me voor hoe ik ze allemaal zou ontmoeten en toen de tissues op waren bewaarde ik de doos. Ik wilde elk land in de wereld minstens eenmaal bezoeken, alsof voet aan land zetten in China of India op hetzelfde neerkwam als een bezoek aan Gambia of Monaco, of een tussenstop maken op de Bahama’s.

Ik had het geluk dat mijn moeder van reizen hield. Ze bezocht Europa voor het eerst vlak na de Tweede Wereldoorlog. Ze was toen 22 en een bezoek aan het geteisterde continent gold toen nog als zoiets bijzonders dat haar vertrek vermeld werd in de krant van haar woonplaats. De eerste grote reis van ons gezin naar het buitenland ging naar Engeland, Frankrijk en Zwitserland. Ik was toen elf en in de jaren daarop vergezelden we vaak mijn vader op zijn Europese zakenreizen. Hij was nooit bijzonder geïnteresseerd in nieuwe plaatsen, maar in mijn moeder brachten onze toeristische trips het beste naar boven. Voordat we een plek bezochten, kregen we er van haar onderricht over. We lazen boeken die van belang waren, leerden over de lokale geschiedenis, verdiepten ons in wat voor eten we voorgeschoteld zouden krijgen en in de bezienswaardigheden die we zouden bezoeken. Mijn moeder plande alles. Voor elke dag stelde ze een reisplan op, zelfs hoe laat we moesten opstaan en naar het hotel zouden terugkeren. Een zo precies schema lijkt op het eerste gezicht misschien niet leuk, maar het was eigenlijk heel ontspannend, want zo konden we ons helemaal door de plek zelf laten verrassen. We hadden nooit haast. Mijn moeder zei dat je altijd ergens naartoe moest gaan alsof je er weer terug zou komen. Als je dacht dat het je enige bezoek was, zou je proberen alles te zien en daarom niet echt iets zien. ‘Laat altijd iets over voor een volgende keer, iets wat je teruglokt,’ zei ze.

Maar pas op de middelbare school begon ik deze geografische avonturen te verbinden met een meeslepender verhaal. Meester Donadio, mijn leraar geschiedenis in de eerste klas, was dol op gezwollen taalgebruik. Zo zei hij over een aantal belangrijke figuren (Ramses II, Pontius Pilatus, Catharina de Grote, Napoleon, Thomas Jefferson) dat ze op ‘een kruispunt van de geschiedenis’ hadden gestaan. Dus stelde ik me ze voor als dappere mannen en vrouwen die zich niets van verkeerslichten aantrokken en links- of rechtsaf sloegen terwijl alle anderen rechtdoor wilden gaan. Ik begon te beseffen dat zulke mannen en vrouwen weliswaar keuzes hadden gemaakt die het aanzien van de wereld hadden veranderd, maar dat die keuzes evenzeer door de omstandigheden waren bepaald. Volgens een andere leraar was het onmogelijk vast te stellen of dergelijke leiders bewust geschiedenis hadden geschreven of alleen maar aan de eisen van het moment gehoor hadden gegeven. Ik weet nog dat ik in de eerste klas ook op kruispunten van de geschiedenis wilde staan, in de hooggestemde hoop die een puber eigen is dat als ik de gebeurtenissen op zo’n kruispunt zou kunnen beschrijven, ik zelfs de loop ervan zou kunnen beïnvloeden.

In 1980, tijdens mijn eerste jaar op de middelbare school, zou onze zangclub optreden in de Sovjet-Unie, maar de Sovjets waren een paar maanden eerder Afghanistan binnengevallen, dus gingen we in plaats daarvan naar Roemenië en Bulgarije. (Mijn debuut als solist, dat bijna mijn zwanenzang werd vanwege mijn sonore maar nogal luide bariton, bestond uit het zingen van het Spaanse volksliedje ‘Ríu Ríu Chíu’ in een verpleeghuis buiten Pleven, de op zes na grootste stad van Bulgarije.) Ik had nog nooit gehoord dat iemand deze landen had bezocht. Vóór ons vertrek kreeg ik van diverse docenten te horen dat Bulgarije een marionettenstaat van de Sovjet-Unie was en een vreselijke plek, maar dat Roemenië een moedige, onafhankelijke leider had, Nicolae Ceausescu, die weigerde aan de leiband van Moskou te lopen. Maar eenmaal in Bulgarije viel ons alleen maar een welgemeende warmte ten deel. Zelfs toen onze stersopraan Louise Elton en ik korte tijd door een groep zigeuners werden meegenomen, bleef de stemming vrolijk. In Roemenië daarentegen zagen we elke dag tekenen van onderdrukking die in schril contrast stonden met de pogingen van onze gastheren ons ervan te overtuigen dat het een vrij en tolerant land was. Een patiënt achter een ziekenhuisraam wilde naar ons zwaaien maar werd ruw weggetrokken door een bewaker in legeruniform die onmiddellijk de jaloezieën liet zakken. Bedrukt ogende Roemenen benaderden ons op straat. Ze vroegen ons brieven voor hen het land uit te smokkelen, maar durfden geen gesprek aan te knopen. Op elke straathoek zag je grimmig kijkende soldaten. We mochten Boekarest niet verkennen omdat ‘we hier in Roemenië geen leuk uitgaansleven hebben’, een opmerking die we met groot plezier de rest van de reis bleven herhalen.

Toen we terug waren, vertelde ik dat Bulgarije een prettig land was maar Roemenië een griezelige politiestaat. Veel betweters vertelden me dat ik het helemaal bij het verkeerde einde had. Toen later de regimes ten val kwamen, bleek dat de Ceausescu’s niet veel bewondering verdienden en dat het regime van Roemenië hoogstwaarschijnlijk het meest repressieve van Oost-Europa was. Dat was een goede les over intuïtie: oorden die op het eerste gezicht plezierig lijken, kunnen sinister blijken te zijn, maar oorden die sinister aandoen blijken zelden plezierig.

Bijna dertig jaar later interviewde ik Saif al-Islam Kadhafi, de zoon van de Libische leider Muammar Kadhafi. Hij maakte in sommige opzichten een overtuigende indruk: hij droeg een prachtig Savile Row-pak, sprak vloeiend Engels, had goede maatschappelijke connecties en was elegant op een chique manier. Minder veelbelovend was dat hij ook egocentrisch was en een aperte leugenaar. Zijn luchthartige verhaal over het leven in Libië stond op zo gespannen voet met wat ik zelf gezien en gehoord had dat het wel performancekunst leek. Een paar jaar na mijn bezoek werd ik uitgenodigd voor een ontbijt dat een prestigieus genootschap op het gebied van buitenlandse politiek voor Saif Kadhafi had georganiseerd. Na zijn twintig minuten durende rede werden we allemaal uitgenodigd een vraag te stellen. Ik was verbaasd over de eerbied die de vragenstellers, veelal doorgewinterde diplomaten, aan de dag legden. Toen het mijn beurt was, zei ik: ‘Wat u allemaal beloofd hebt te gaan doen is hetzelfde als wat u vijfjaar geleden beloofde en daarvan is tot nu toe niets terecht gekomen. Waarom zouden we er nu dan wel waarde aan moeten hechten?’ Naderhand werd mij kwalijk genomen dat ik onbeleefd was geweest tegen een ‘talentvol politicus’ op wie de ‘hoop voor Noord-Afrika’ was gevestigd. Saif Kadhafi zit inmiddels gevangen en het Internationaal Strafhof heeft een arrestatiebevel tegen hem uitgevaardigd wegens misdaden tegen de menselijkheid na zijn rampzalige optreden tijdens de Libische revolutie, toen hij aankondigde dat er ‘rivieren van bloed’ zouden vloeien als er geen einde aan de volksopstand kwam. Een ooggetuige kan waardevoller zijn dan een politiek analist. Een buitenstaander die ooggetuige is, niet behept met vooropgezette ideeën, ziet soms de waarheid het best. Men moet zich nooit laten verblinden door een mooi pak.

De zomer na mijn eindexamen bezocht ik mijn vriendin Pamela Crimmins, die een baantje had bemachtigd als privéfotograaf van de Amerikaanse ambassadeur in Marokko. In die tijd waren er in Marokko geen mobiele telefoons en weinig vaste lijnen, dus hadden we van tevoren afgesproken dat Pamela me zou afhalen van de luchthaven van Rabat, de hoofdstad. Het was de eerste keer dat ik zo’n reis naar onbekende contreien alleen aandurfde. Het was nacht toen ik landde, maar er was niemand om me te begroeten. Ik was ten einde raad. Een man met een aftandse auto bood aan me naar Pamela’s appartementencomplex te brengen. Terwijl ik de trappen beklom, riep ik op elke verdieping ‘Pamela’, tot ik ten slotte een slaperige stem hoorde antwoorden: ‘Andrew?’ Achteraf gezien stelde het niet veel voor wat er die avond gebeurde, maar ik herinner me nog goed hoe bang ik werd toen ik op die onbekende plek niet wist wat ik moest doen. En die angst had evenveel te maken met mijn eigen onbeholpenheid als met eventueel dreigende gevaren.

Toen ik de volgende ochtend wakker werd, enthousiast over onze plannen om een toer door het land te maken, kreeg ik te horen dat Pamela een dringende opdracht had gekregen. Maar Ahmed El Houmaidi, een chauffeur van de ambassade, wilde zijn tante in Marrakesh bezoeken en ze stelde voor dat ik met hem mee zou gaan. De volgende dag nam ik samen met hem de bus. Ahmeds tante woonde aan de rand van de stad in een huis van B2-blokken dat rond een binnenplaats met een granaatappelboom gebouwd was. Voor haar was de komst van een vreemdeling een grootse gebeurtenis en zij maakte haar kamer voor mij vrij.

Die week liep ik elke avond met de mannen van het huishouden mee naar het Djemaa el Fna, het grote plein in Marrakesh, dat overdag één toeristenmassa is en ’s avonds het middelpunt van het lokale sociale leven. Een paar van Ahmeds neven werkten er, dus bij het invallen van de avond hingen we er met zijn allen wat rond bij de goochelaars, verhalenvertellers en dansers. Bij thuiskomst wachtte ons een tajine-maaltijd. De vrouwen, altijd gesluierd, waren de hele dag bezig geweest met schoonmaken en koken. Nadat ze water over de handen van de mannen hadden gegoten, trokken ze zich terug en pas als wij klaar waren kwamen ze weer tevoorschijn om op te eten wat er over was. Het huis had geen stromend water en geen elektriciteit. Het dierbaarste bezit van Ahmeds tante was een radio op batterijen. Op onze laatste dag zei ze tegen Ahmed dat ze wilde weten wat de woorden van haar favoriete liedje betekenden en omdat Ahmeds te weinig Engels kende om ze te verstaan, riep hij mijn hulp in. ‘Je tante zal wel moeite hebben om dit liedje te begrijpen,’ antwoordde ik. ‘Het heet “Girls Just Wanna Have Fun”.’

Twee jaar later maakte ons gezin een reis naar de Galapagoseilanden, omdat mijn broer evolutiebiologie studeerde. Bij onze boottickets was ook een rondreis door Ecuador inbegrepen. Mijn ouders waren er niet in geïnteresseerd en de andere cruisepassagiers evenmin. Dus hadden mijn broer en ik een gids alleen voor ons tweeën. Na bezichtiging van Quito gingen we naar Cuenca om de Incaruïnes van Ingapirca te bekijken.⁴ Onze gids waarschuwde dat het onrustig was in het gebied, maar als we er toch heen wilden zou hij met ons meegaan. De weg was bijna leeg en op een enkele lama na waren we de enige bezoekers van de ruïnes. Op de terugweg moesten we plotseling stoppen voor een groot rotsblok midden op de steile weg. Enkele seconden later sprong een stel opgewonden mensen van achter een struik tevoorschijn en rende op onze auto af. Een van hen sneed de banden door, een ander sloeg de voorruit in en weer een ander zwaaide dreigend met een geweer. Volgens de gids konden we maar het best zo snel mogelijk uitstappen. We werden met onze gids in een hok opgesloten en de bestuurder begon met de revolutionairen te onderhandelen. Die waren in opstand gekomen omdat ze geen belasting wilden betalen. Wij maakten via de bestuurder duidelijk dat wij ook niet graag belasting betaalden. De bestuurder zei blijkbaar tegen hen dat het Amerikaanse leger weleens hun dorp zou kunnen komen bombarderen en hun gewassen vergiftigen en na een paar uur werden we vrijgelaten. We sjokten de berg af tot we uiteindelijk een lift terug kregen naar Cuenca. Ik was al aardig veranderd sinds mijn verblijf in Marokko: dit veel beangstigender incident had me veel minder aangegrepen.

Wonen in een ander land is iets totaal anders dan er doorheen reizen. Ik ging studeren in Engeland en ontdekte dat zelfs Engeland een plek was met irritant vreemde gewoontes, mijn fantasieën over mijn geestelijk thuiskomen ten spijt. Het overnemen van het accent en het aanleren van wat andere woorden maakten me nog niet cultureel ingeburgerd. Ik moest me nieuwe regels eigen maken die golden voor intimiteit en conversatie, voor kleding en gedrag, voor humor en respect.

Ik had een kamer in een huis van de universiteit toegewezen gekregen dat ik moest delen met andere Amerikanen en een paar Australiërs. Volgens de beheerder zou ik me ‘vast meer op mijn gemak voelen’ met mijn ‘eigen soort’. Maar ik was niet de oceaan overgestoken om met landgenoten te gaan samenwonen. Mijn dringende verzoeken om andere behuizing werden beleefd maar kordaat afgewimpeld. Toen ik bleef aandringen, werden de afwijzingen minder beleefd en kordater. Toen ik twee weken na het begin van het studiejaar een vervelende verkoudheid kreeg, ging ik langs de universiteitsverpleegkundige, zuster George. Volgens haar zat de pas gelegde synthetische vloerbedekking in mijn huis vol giftige stoffen. ‘Misschien heb je een allergie voor je kamer ontwikkeld?’ opperde ze. Ik rook mijn kans en vroeg haar dit, hoe onwaarschijnlijk ook, onder de aandacht van de beheerder te brengen. Die riep me de volgende dag bij zich op zijn kantoor en zei met een diepe zucht: ‘Goed, meneer Solomon. U hebt gewonnen. Ik heb voor u een kamer in het universiteitsgebouw gevonden.’

Het duurde een tijdje voordat ik doorhad dat in Engeland een opleiding vaak werd beschouwd als een aangename bijkomstigheid, in plaats van een noodzaak om hogerop te komen. Ik had niet beseft hoe broos de macht van een meritocratie is in een door klassen gespleten samenleving. Ik begreep niet waarom zo veel eten zo lang werd gekookt. Ook had ik geen idee hoeveel zelfvertrouwen families ontleenden aan het feit dat ze eeuwenlang op hetzelfde land hadden geleefd en gezwoegd, noch van de gewoonte om met subtiele humor harde waarheden te maskeren, noch van de geruststellende bestendigheid die het land in alles uitstraalde. Ik was verbaasd hoeveel van mijn favoriete schrijvers mijn Engelse kennissen niet hadden gelezen en van hoeveel van hun favoriete dichters ik nog nooit had gehoord. Een gemeenschappelijk taal die veel minder gemeenschappelijk bleek dan ik had verondersteld verdeelde ons. Ik vond de alom aanwezige pracht en praal geweldig, en ook de voor mij nieuwe gedachte dat plezier even belangrijk was als succes. Ik hield van de extra vrije dagen, de bank-holidays, en de theepauzes. Ik vond het heerlijk dat religie hier verheven en ritualistisch was in plaats van veroordelend, en niet telkens opnieuw werd uitgevonden. Wat me ook trof was dat de Engelsen veel onverschrokkener reizigers waren. Hun onderzoekende manier van reizen, waarbij ze veel meer opgaan in het land of de cultuur, zette me op het spoor waarvan dit boek de weerslag is. Ik ging van Engeland houden om andere redenen dan waarom ik op jonge leeftijd anglofiel was geworden.

Na het afsluiten van mijn eerste postdoctoraal besloot ik een tijdje in Engeland te blijven. Ik schreef open sollicitaties aan uitgeverijen en tijdschriften en toen mijn ouders mij die lente bezochten, liet ik hun luchtigjes weten dat ik een baan zocht in Londen. Toen ik ze dat in een pub in Grantchester vertelde, ontstak mijn vader in woede en sloeg zo hard met zijn vuist op tafel dat alle andere bezoekers stilvielen. Hij gaf me te verstaan dat daar niets van inkwam, waarop ik repliceerde dat hij niet meer in de positie verkeerde om mij dingen te verbieden. We komen allemaal in opstand tegen onze ouders, maar wat me achteraf frappeert is dat het bij mij verband hield met een plek.

Dat ik besloot te blijven was deels om mijn band met mijn nieuwe thuis te versterken en deels om te laten zien dat ik het ook zonder mijn oude thuis kon. Ik was 23, homo en bezig uit de kast te komen (zij het nog niet helemaal bewust), en dat kon ik niet doen in New York, waar ik naar mijn gevoel weer meegezogen zou worden in een draaikolk van verwachtingen en aannames. Ik moest me losmaken van Amerika om ademruimte te krijgen, niet om mezelf te zijn, nog niet, maar om erachter te komen wie ik eigenlijk was. Zoals veel jonge mensen meende ik dat ik door mijn bijzondere positie als buitenstaander kon doen en laten wat ik wilde. De erkenning van een pas ontdekte identiteit was me niet voldoende, ik wilde ook een nieuw personage creëren en beroemd worden om de ongelofelijke verbeeldingskracht waarmee ik dat deed. Ik droeg buitenissige kleren die naar mijn idee iets van de elegantie van een vervlogen tijdperk weerspiegelden. Ik bezigde archaïsche taal en was sociaal promiscue: geen uitnodiging sloeg ik af. Deze poging om me een eigen identiteit aan te meten, hoewel uiteindelijk nuttig zoals tegenslag in je jeugd dat kan zijn, irriteerde vaak anderen. Wat ik voor originaliteit hield, neigde vaak naar aanstellerij. Ik was aanmatigend in de wijze waarop ik gestalte gaf aan mijn nieuwe Engelse identiteit maar ook hypocriet door vast te houden aan de waarden van mijn geboorteland. Ik ontkende mijn bevoorrechte positie en de autonomie die het me gaf, maar weigerde ook mijn innerlijke verwarring onder ogen te zien. Mijn onzekerheid over mijn seksualiteit uitte zich in mijn ambiguïteit ten aanzien van mijn nationaliteit.

Zoals veel homo’s in mijn tijd zocht ik houvast in vriendschappen en in een vertrouwde plek. Maar gaandeweg ging ik beseffen dat ik mijn Engelse vriendschappen met een raar soort beginnersarrogantie onderhield en dat ik niet had begrepen dat er wel wat anders voor nodig was om indruk op hen te maken. Ik vond het geweldig dat mijn Engelse vrienden zo Engels waren en ik veronderstelde dat zij het prachtig vonden dat ik zo Amerikaans bleef. Maar ik had gekozen voor een nieuw leven en zij niet. Een aantal mensen op wie ik erg gesteld was, beledigde ik diep door mijn gedrag. Misschien zouden die vriendschappen toch wel gestrand zijn. Ik was jong, had weinig oog voor wat in anderen omging en zat verstrikt in het solipsisme van een ontluikende depressie. Ik bleef ook ongetrouwd, terwijl veel oude vrienden trouwden, waardoor ik me een beetje aan de kant voelde staan. Tegenwoordig zijn veel van mijn beste vrienden Engelsen die in New York wonen of Amerikanen die in Londen wonen. Ontheemding wordt een vergevingsgezind thuisland, iets wat je gemeen hebt met anderen.

Was mijn verhuizing naar Engeland het begin van mijn triomfantelijke ballingschap, mijn verblijf in Moskou vormde er de apotheose van. De trip van de zangclub van mijn middelbare school werd geannuleerd vanwege de inval in Afghanistan. Het enkele jaren later geplande gezinsuitstapje naar de Sovjet-Unie werd op het laatste moment geannuleerd vanwege de kernramp in Tsjernobyl.⁵ Zo veel van mijn favoriete schrijvers waren Russen, dat ik me net als Tsjechovs befaamde zusters vol zelfbeklag afvroeg of ik ooit nog in Moskou zou komen.⁶ Toen ik in 1988 als kunstcorrespondent werkte voor het Britse maandblad Harpers & Queen, zou Sotheby’s voor het eerst een veiling van eigentijdse Russische kunst organiseren.⁷ Na het vooruitgestuurde werk bekeken te hebben was ik tot de conclusie gekomen dat hier op cynische wijze werd geprobeerd een stel rijke verzamelaars te belazeren met verschrikkelijke kunst. Ik stelde voor een onthullend artikel te schrijven over die treurige vertoning met dat idiote jetsetgedoe.

Zo arriveerde ik in Moskou. Op mijn derde dag daar had ik een interview gepland met een groep kunstenaars die werkten in ateliers in een kraakpand in de Foermannisteeg, maar mijn tolk kwam niet opdraven. Ik wilde niet onbeleefd zijn, dus ging ik er alleen op af. Ze vonden het best als ik er wat bleef rondhangen. Aanvankelijk was de communicatie miniem: ik sprak geen Russisch en zij geen Engels. Na een paar uur kwam er iemand langs die Frans sprak en was er wat contact mogelijk, ook al spreek ik het gebrekkig. Weer een paar uur later kwam er iemand langs die Engels sprak. Wat ik toen nog niet besefte was hoe belangrijk die uren waren waarin ik niet verbaal met ze kon communiceren. Daardoor had ik de tijd om te zien hoe ze met elkaar omgingen. Als ze elkaar hun werk toonden, merkte ik dat ze er dingen in zagen die mij ontgingen. Later kwam ik erachter dat ze hun werk met opzet een onopvallend voorkomen gaven, om geen ongewenste aandacht van de KGB te trekken, maar dat ze het vol hadden gestopt met verborgen betekenissen. De sleutel tot het begrijpen van die betekenissen lag in de persoonlijke relaties tussen de kunstenaars, die geen van allen verwachtten dat ze ooit voor een groter publiek zouden exposeren. Het werk zat vol grappen voor ingewijden. Belangrijker nog was dat er een diepe mystiek uitsprak: deze kunstenaars geloofden dat zij de integriteit beschermden tegen een regime dat erop uit was de waarheid te ondermijnen.

Als mijn tolk die ochtend was gekomen, zou ik daar nooit achter zijn gekomen. Het Westen was nieuwsgierig naar deze kunstenaars. Ik ontdekte al snel dat zij net zo nieuwsgierig naar het Westen waren maar een referentiepunt misten omdat elke uitwisseling verboden was. Ik kwam hun leefwereld binnen met enige kennis van de westerse kunstwereld, en ze zochten iemand als ik die hen kon gidsen. Totaal niet vertrouwd met hun leefwereld, wist ik niet wat ik ervan moest maken, maar ze waren aardig tegen me en geleidelijk begon er een band tussen ons te ontstaan.

De zomer daarna keerde ik voor een maand terug naar Moskou voor onderzoek. Ik weet nog dat ik op de luchthaven van Heathrow door paniek werd bevangen. Ik wilde mijn Russische vrienden weerzien. Ik had besloten mijn eerste boek aan hen te wijden, maar ik voelde weer die angst voor het onbekende opkomen die ik vier jaar eerder in Marokko had gevoeld. Mijn zelfvertrouwen was nog steeds fragiel en afhankelijk van de constante geruststelling die alleen een vertrouwde omgeving biedt. Alles in Moskou was anders: wat ik at, waar ik sliep, waarover we praatten.

In het begin woonde ik in een datsja met een groep Duitse kunstenaars, maar ik eindigde in een wat ongemakkelijk onderkomen in het kraakpand aan de Foermannisteeg. Ik beschouwde mezelf als een waarnemer, maar begon in te zien dat mijn kunstvrienden me bij alles wat er gebeurde als een van hen beschouwden, niet alleen omdat levens veranderen als ze worden vastgelegd, maar ook omdat de aanwezigheid van een buitenstaander nooit neutraal is. Er woonden op dat moment meer dan honderd kunstenaars in het gebouw. Hoewel er op verschillende plekken toiletten waren, was er maar één badkamer die goed werkte, aan de andere kant van de binnenplaats. In tegenstelling tot de kunstenaars nam ik elke dag een bad. Ik leende een rode badstof badjas van de schilderes Larisa Rezoen-Zvezdotsjetova. Omdat Larisa nog geen 1,50 meter lang is, hing de badjas nogal merkwaardig rond mijn slungelige lichaam. In een Russische documentaire van enkele jaren daarna, over de kunstwereld in die late Sovjetperiode, is mijn dagelijkse gang over de binnenplaats in Larisa’s badjas, die als het ware aan de dagen een vast ritme gaf, van bovenaf te zien.

Toen ik naar Moskou ging, was ik bekend met de duistere kant van de Sovjetheerschappij, maar ik had er niet op gerekend dat het verzet zo heroïsch zou zijn en dat een langdurige ideologische crisis tot zo’n sterke onderlinge verbondenheid kon leiden. De vertrouwelijkheid van deze Russen met elkaar hing samen met het disfunctioneren van hun samenleving. Ik had al lang gedagdroomd over hoe kunst de wereld zou kunnen veranderen, maar ik was er ook altijd van uitgegaan dat kunst eigenlijk slechts entertainment was. Maar voor de Russen was het veranderen van de wereld de belangrijkste reden om kunst te maken. ‘Je moet begrijpen,’ zei de kunstenaar Nikita Aleksejev tegen me, ‘dat het ons er niet om gaat grote kunstenaars te zijn, maar boodschappers.’⁸ Nu ze werden geconfronteerd met een westers marktsysteem en ze aan commerciële verwachtingen moesten voldoen, produceerden sommigen werk dat in de smaak viel bij verzamelaars en musea. Anderen bleven hun oorspronkelijke morele doel trouw en schiepen kunst waar nauwelijks een markt voor was. Weer anderen zeiden de kunst geheel en al vaarwel.

Ironie was sinds de Stalintijd hun beste verdediging geweest en ironie was het harnas waarin ze de nieuwe wereldorde tegemoet traden. De kunstenaar Kostja Zvezdotsjetov moest begin jaren tachtig voor straf in militaire dienst als een van de vele Russen die eerst vrijgesteld waren maar later alsnog werden opgeroepen. Deze vorm van straf trok minder aandacht in het Westen dan verbanning naar de goelag, maar diende hetzelfde doel. Kostja kwam terecht bij een stel dieven en moordenaars in Kamtsjatka, het schiereiland ten oosten van Siberië en ten noorden van Japan. Zijn bataljon moest de fundering uitgraven van een gebouw dat op smeltend ijs was gebouwd. Kostja, die een zwak gestel heeft, werd herhaaldelijk ziek. Zijn superieuren beseften ten slotte dat hij een begenadigd tekenaar was en lieten hem propagandaposters maken. Jaren later, op zijn eerste tentoonstelling in West-Europa, vertelde hij me dat hij destijds verder naar het oosten gestuurd was dan hij ooit had kunnen dromen of gewild had, en dat hij daar in een ruimte was gezet en verf en andere benodigdheden had gekregen met de opdracht kunst te vervaardigen. Al had hij niets op met het doel van die kunst, hij had het gedaan omdat het hem vrijwaarde van zware lichamelijke arbeid. Nu, vertelde hij, was hij verder westelijk dan hij ooit had kunnen dromen of gewild had en opnieuw was hij in een ruimte gezet met verf en andere benodigdheden, opnieuw met de opdracht kunst te vervaardigen. En ook dit keer vermoedde hij dat wat hij deed een ideologie ondersteunde die hij niet onderschreef, maar ook nu zou hij het doen als het hem vrijwaarde van zware lichamelijke arbeid.

Toen mijn boek The Irony Tower: Soviet Artists in a Time of Glasnost in juni 1991 verscheen, vroegen mensen of er ook een Russische vertaling van zou komen. Ik antwoordde dat de Russen niet bepaald zaten te wachten op een buitenlander die hun kwam vertellen wat er in hun eigen land gebeurde. In 2013 verscheen er echter een Russische vertaling met een inleiding van Kostja.⁹ Inmiddels was het politieke en artistieke landschap van het land volledig veranderd en was het leven dat we hadden geleid van historisch belang. Daardoor voelde ik me oud, maar besefte ik ook dat mijn jongensdroom om bij veranderingen betrokken te zijn wellicht was uitgekomen, dat door de veranderingen te boekstaven ik er deel van was gaan uitmaken.

In november 2015 dineerde ik met een van deze kunstenaars, mijn vriend Andrej Roiter. Ik vertelde hem over dit boek en haalde herinneringen op aan gedeelde gebeurtenissen die ik erin beschreef. ‘Weet je nog hoe hoopvol we gestemd waren?’ vroeg hij. Ik vroeg me af of hij spijt had van de dromen die niet in vervulling waren gegaan. Hij zei: ‘Zelfs al was de hoop ongegrond, dan nog heeft die hoop die ik toen voelde al mijn denken, al mijn schilderen, alles wat ik ben geworden, bepaald.’ We spraken onze zorg uit over de rechteloosheid in het Rusland van Poetin, maar hij zei: ‘Zelfs dat geweld is anders omdat er hoop aan voorafging.’ Tijdens ons gesprek begon ik te begrijpen dat hoop iets is als een gelukkige jeugd, die maakt dat je de trauma’s die onvermijdelijk volgen aankunt. Het is een oergevoel, net als liefde. Totdat ik naar Moskou ging, had ik me weinig met politiek beziggehouden, maar toen ik daar was begon het ook mijn leven te raken omdat de integriteit op het spel stond. Ik betitelde dat toen nog niet als doel, maar de in dit boek beschreven reizen zijn allemaal het gevolg van die hooggestemde gevoelens. Het gevoel van optimisme onder die Sovjetkunstenaars bleek grotendeels op fictie gebaseerd te zijn, maar het was een echt gevoel, ook al had het betrekking op een verbeelde werkelijkheid. Hoop die de bodem wordt ingeslagen heeft een adeldom die pure hopeloosheid niet kent.

Ik verhuisde van Londen en Moskou naar huis toen mijn moeder op sterven lag, zodat ik de laatste maanden van haar leven bij haar in de buurt kon zijn. Mijn vertrek uit New York had me onafhankelijkheid gebracht, maar de dood van mijn moeder liet weinig heel van mijn zelf gecreëerde identiteit. Mijn onafhankelijkheid had eruit bestaan dat ik me los had gemaakt van enerzijds de Verenigde Staten en anderzijds mijn eigen familie. Geconfronteerd met de ziekte van mijn moeder kwam ik tot de conclusie dat ik het belang van die onafhankelijkheid had overschat. Ik ging terug naar huis om bij haar te zijn en bleef er, want ik kon eindelijk accepteren dat ik min of meer Amerikaans was. Niemand had me echter gewaarschuwd dat als je een flinke tijd in het buitenland woont, het idee van thuis nooit meer hetzelfde is. Je zult altijd een andere plek missen en nooit meer het gevoel hebben dat je maar in één land thuishoort.

Een jaar nadat ik weer in New York was gaan wonen, belde mijn Londense advocaat me op met de mededeling dat ik een verzoek kon indienen om tot Brits staatsburger te worden genaturaliseerd omdat ik al zes jaar een Brits werkvisum had. Ik hoefde slechts aan een tiental voorwaarden te voldoen. Nu had ik altijd mijn belastingen betaald en was ik nooit veroordeeld voor een misdrijf, maar de laatste voorwaarde, dat ik de voorgaande zes jaar niet meer dan twee maanden buiten het Verenigd Koninkrijk had doorgebracht, gaf helaas problemen. Voor de lol schreef ik een brief aan het ministerie van Binnenlandse Zaken om uit te leggen dat ik in Rusland was geweest om research voor mijn boek te doen en in de Verenigde Staten om voor mijn moeder te zorgen, maar dat ik in mijn hart trouw was aan de koningin. Een ambtenaar moet zich hebben zitten vervelen toen hij in het najaar van 1993 mijn briefje kreeg, want per kerende post ontving ik de papieren voor mijn staatsburgerschap.

Het Britse staatsburgerschap bevestigde dat wat eerst een beetje een drogreden had geleken, niet ongegrond was. Mijn dubbele nationaliteit nam wat van mijn vrees weg. Niet alleen had ik nu twee verschillende plekken tot mijn beschikking, maar ik kon ook twee verschillende mensen zijn. Het leek me te ontslaan van mijn zoektocht naar één enkele identiteit, of van mijn vermoeiende pogingen om mijn tegenstrijdige natuur in een eenduidig verhaal te persen. Hierdoor kon ik mijn experiment als vreemdeling als geslaagd beschouwen. En het gaf me nieuwe mogelijkheden. Ik kon niet naar mijn nieuwe paspoort kijken zonder te denken aan wat mijn vader had gezegd: ‘Ze konden nergens heen.’ Ik had voortaan altijd een plek waar ik heen kon.

De naturalisatiepapieren bekrachtigden mijn aanspraak op het wereldburgerschap. Hoewel ik ongetwijfeld toch wel zou zijn blijven reizen, voelde ik me nu dubbel gerechtvaardigd om verre en vreemde landen te gaan ontdekken. De dagen thuis gaan vaak ongemerkt in elkaar over, de dagen in een vreemde omgeving maken het leven intenser. Odysseus zegt in Tennysons gedicht ‘Ulysses’: ‘Ik kan niet ophouden met reizen: ik zal het leven tot de bodem leegdrinken.’¹⁰ Ik hield van reizen omdat het de tijd stilzette, me dwong in het heden te leven. In de beroemde woorden van Augustinus van Hippo: ‘De wereld is een boek en wie niet reist, leest slechts één bladzijde,’ en ik wilde het van kaft tot kaft lezen.¹¹ Ik ging reizen om in de wereld de veranderingen te zien waarin ik zelf een rol wilde spelen.

Mijn vriend Christian Caryl, een vooraanstaand politiek journalist en essayist, verhuisde in 1992 naar Kazachstan om leiding te gaan geven aan het economisch instituut van het land.¹² Ik ging hem daar een jaar later bezoeken. Toen ik zei dat ik naar de steppen wilde om er nomaden te ontmoeten, vroeg hij lachend wat ik van plan was te zeggen als ik ze tegenkwam. Tijdens een klimtocht aan de rand van Alma-Ata (inmiddels omgedoopt tot Almaty) werden we overvallen door een sneeuwstorm. We moesten beschutting zoeken, maar na een uur hoorden we een auto naderen die op onze verwoede gebaren stopte en ons meenam. De chauffeur nam regelmatig een slok uit een fles, maar in onze positie konden we daar moeilijk iets van zeggen. Toen hij mij zijn fles aanreikte, nam ik een slok in de veronderstelling dat het wodka zou zijn, maar het was spirt, zuivere graanalcohol. Eén teug was genoeg om even niets meer te zien en alles te voelen rondtollen. Toen gaf ik de fles door aan Christian. Drinkend en zingend reden we naar beneden. Toen onze redder me vroeg wat ik kwam zoeken in zijn deel van de wereld, begon ik er weer over dat ik nomaden op de steppen wilde ontmoeten. Hij bood daarop aan ons er de volgende ochtend heen te brengen, waarop wij aanboden de spirt voor die dag te kopen.

We werden allerhartelijkst ontvangen door de nomaden (die sinds Stalins gedwongen collectivisatie een wat minder zwervend leven leiden). In hun joert vroegen we hun het hemd van het lijf. Een van hen zei dat zijn beeld van Iran was gebaseerd op het feit dat dit land in hun regio wegen en ziekenhuizen aanlegde, terwijl zijn indrukken van de Verenigde Staten grotendeels berustten op afleveringen van Baywatch, de buitenlandse serie die hier het vaakst wordt uitgezonden. Zo was hij tot de slotsom gekomen dat Iran een goed en Amerika een decadent en slecht land was. Aangezien Kazachstan een groot en olierijk land is en toen nog maar kort onafhankelijk was, beschouwde ik dit als hoogst belangrijke informatie. Weer terug schreef ik het op en stuurde het naar een mij bekende redacteur van de New Republic. Hij belde me bijna onmiddellijk terug en zei: ‘Merkwaardig genoeg is dit de tweede keer in een week dat ik een bericht krijg dat de bevolking van Kazachstan op de hand is van Iran. Er moet daar echts iets aan de hand zijn.’ Beteuterd belde ik Christian, die bekende dat hij eveneens het verhaal van ons dagje uit had opgestuurd.

Tijdens mijn reizen met mijn ouders toen ik jong was, had bij mij de door toeristen gehuldigde opvatting postgevat dat een bezoeker een samenleving moet observeren en zich er niet mee moet inlaten. Als journalist werd ik me al snel bewust van de beperktheid van die stelregel. Als ik een nieuwe plek bezocht, was ik gewoonlijk de ontvangende partij. De mensen die ik ontmoette legden een enorme gastvrijheid aan de dag en ik wist niet hoe ik iets kon terugdoen. In 1992 hadden een vriend en ik een auto-ongeluk in Zimbabwe. Onze voorband was op een onverharde weg geklapt en onze auto was ondersteboven in de dichte jungle beland. We moesten onze oude brik zien terug te krijgen naar Zuid-Afrika. We hadden gekampeerd en hadden voor tien dagen voedsel bij ons en daarnaast nog flink wat maïsmeel, een hoofdbestanddeel van het lokale eten. Dat hadden we willen delen met de plaatselijke bevolking als we bij hen zouden moeten verblijven. Het had geen zin om dat allemaal mee terug te nemen. Dus zetten we even na zonsopgang de auto aan de kant in de buurt van een stel bijzonder armoedig uitziende hutten en klom ik een steile aarden wal op. Een aantal mensen stond bij een vuurtje hun handen te warmen en ik gaf ze tien zakken met levensmiddelen. Even mocht ik genieten van hun verbazing. Reizen betekent zowel vreemden helpen als door hen geholpen worden.

Dit punt van betrokkenheid en wederkerigheid ging mij steeds meer bezighouden. Elke nieuwe relatie heeft een wederzijds ontregelend effect. In plaats van dit ontregelende effect te vermijden en te minimaliseren, trachtte ik me ervoor open te stellen. Soms ging de betrokkenheid diep, vaak was ze kortstondig. Ik wist me goed aan te passen aan abnormale omstandigheden, maar ik moest de verschillen onder ogen zien en accepteren dat ook anderen ze opmerkten. Je vindt geen aansluiting bij mensen door te doen alsof je net als zij bent, maar door in gesprek te gaan over je verschillen en niet te denken dat jouw manier van leven in enig opzicht beter is dan die van hen.