Richard Dawkins & Yan Wong

HET VERHAAL VAN ONZE VOOROUDER

EEN PELGRIMSTOCHT NAAR DE DAGERAAD VAN HET LEVEN

Nieuw Amsterdam

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Vertaling Bart Voorzanger

Tekst copyright © 2004 Richard Dawkins; 2016 Richard Dawkins & Yan Wong

Oorspronkelijke titel The Ancestors’s Tale. A Pilgrimage to the Dawn of Life

Oorspronkelijke uitgever Weidenfeld & Nicolson

© 2017 Nederlandse vertaling Bart Voorzanger / Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Leo Polak

Ontwerp omslag Bureau Beck

Omslagillustratie (gemeenouder 31, zie bijschrift afbeelding 4 kleurkatern)

© Moonrunner Design

Portret Richard Dawkins © Jeremy Sutton Hibbert

NUR 949

E-BOOK ISBN 978 90 468 2174 9

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2017 met ISBN 978 90 468 2173 2

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 2173 2 (1e druk 2017)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

INHOUD

Voorwoord bij de tweede editie

Dankwoord

De waan van wijsheid achteraf

Algemene inleiding

Fossielen

Hernieuwde overblijfselen

Driehoeksmeting

0 De hele mensheid

Het verhaal van de Tasmaniër

Nawoord bij het verhaal van de Tasmaniër

Voorwoord bij het verhaal van de boer

Het verhaal van de boer

Het verhaal van de cro-magnonmens

De archaïsche Homo sapiens

Voorwoord bij het verhaal van Eva

Het verhaal van Eva

Nawoord bij het verhaal van Eva

Voorwoord bij het verhaal van de denisovamens

Het verhaal van de denisovamens

Nawoord bij het verhaal van de denisovamens

Homo ergaster

Het verhaal van Homo ergaster

Homo habilis

Het verhaal van Homo habilis

Aapmensen

Het verhaal van Ardipithecus

Nawoord bij het verhaal van Ardipithecus

1 Chimpansees

Voorwoord bij het verhaal van de chimpansee

Het verhaal van de chimpansee

Nawoord bij het verhaal van de chimpansee

Het verhaal van de bonobo

2 Gorilla’s

Het verhaal van de gorilla

3 Orang-oetans

Het verhaal van de orang-oetan

4 Gibbons

Het verhaal van de gibbon

Nawoord bij het verhaal van de gibbon

5 Apen van de Oude Wereld

6 Apen van de Nieuwe Wereld

Het verhaal van de brulaap

7 Spookdiertjes

8 Lemuren, galago’s en hun verwanten

Het verhaal van het vingerdier

De Grote Catastrofe van het Krijt

9 en 10 Vliegende katten en toepaja’s

Het verhaal van de vliegende kat

11 Knaagdieren en haasachtigen

Het verhaal van de muis

Nawoord bij het verhaal van de muis

Het verhaal van de bever

12 Laurasiatheria

Het verhaal van het nijlpaard

Nawoord bij het verhaal van het nijlpaard

Het verhaal van de zeehond

13 Xenarthra en Afrotheria

Voorwoord bij het verhaal van de luiaard

Het verhaal van de luiaard

14 Buideldieren

Het verhaal van de buidelmol

15 Eierleggende zoogdieren

Het verhaal van het vogelbekdier

Wat de sterneusmol zei tegen het vogelbekdier

Zoogdierachtige reptielen

16 Sauropsida

Het verhaal van de kielstaartleguaan

Voorwoord bij het verhaal van de darwinvink

Het verhaal van de darwinvink

Het verhaal van de pauw

Het verhaal van de dodo

Het verhaal van de olifantsvogel

17 Amfibieën

Het verhaal van de salamander

Het verhaal van de smalbekkikker

Het verhaal van de axolotl

18 Longvissen

Het verhaal van de longvis

19 Coelacanten

Het verhaal van de coelacant

20 Straalvinnige vissen

Het verhaal van de zeedraak

Het verhaal van de snoek

Het verhaal van de cichlide

Het verhaal van de blinde holenvis

Het verhaal van de bot

21 Haaien en hun verwanten

22 Prikken en slijmprikken

Het verhaal van de lamprei

23 Zakpijpen en hun verwanten

24 Lancetvisjes

Het verhaal van het lancetvisje

25 Ambulacraria

26 Protostomia

Het verhaal van de borstelworm

Het verhaal van het pekelkreeftje

Het verhaal van de parasolmier

Het verhaal van de sprinkhaan

Het verhaal van het fruitvliegje

Het verhaal van het raderdiertje

Het verhaal van de zeepok

Het verhaal van de fluweelworm

Nawoord bij het verhaal van de fluweelworm

27 Acoelomorpha

28 Neteldieren

Het verhaal van de kwal

Het verhaal van de koraalpoliep

29 Ribkwallen

30 Placozoa

31 Sponzen

Het verhaal van de spons

32 Choanoflagellaten

Het verhaal van de choanoflagellaat

33 Filasterea

34 DRIPS

35 Schimmels

36 Onzeker

37 Amoebozoa

38 Lichtoogsters en hun verwanten

Het verhaal van de bloemkool

Het verhaal van de sequoia

Het verhaal van het blaasjeskruid

Het verhaal van Mixotricha paradoxa

Het Grote Historische Rendez-vous

39 Archaea

40 Eubacteria

Het verhaal van Rhizobium

Het verhaal van Taq

Canterbury

Terugkeer

Een heropvoering van de evolutie

Voortgang en vooruitgang

Evolueerbaarheid

Afscheid van de waard

Verder lezen

Noten bij de fylogenieën en reconstructies

Literatuur

Verantwoording afbeeldingen

Fotokatern

John maynard smith

(1920–2004)

Hij heeft een conceptversie gezien en aanvaarde minzaam de opdracht die nu, helaas, plaats moet maken voor een

In memoriam

Al die lezingen, en ‘workshops’, de bustochtjes naar lokale bezienswaardigheden, de projectieapparatuur en loopmicrofoons, ’t doet er allemaal niets toe. Het enige dat echt telt op een conferentie is de aanwezigheid van John Maynard Smith en van een ruime, gezellige bar. Als hij in de beoogde periode verhinderd is, stel je de conferentie uit ... Hij zal de jonge onderzoekers betoveren en amuseren, naar hun verhalen luisteren, ze inspireren, ze enthousiasmeren als ze de moed wat beginnen te verliezen, en ze gesterkt terugsturen naar hun laboratoria of hun modderige proefveldjes, popelend om de nieuwe ideeën uit te proberen waarvan hij ze zo vrijgevig voorzag.

Het zijn niet alleen de conferenties die nooit meer zullen zijn wat ze ooit waren.

VOORWOORD BIJ DE TWEEDE EDITIE

Tien jaar na het verschijnen van de eerste editie van dit boek bespraken Yan Wong en ik, in de passende ambiance van het Museum voor Natuurlijke Historie te Oxford, de mogelijkheid ter ere van dit jubileum een nieuwe editie voor te bereiden. Yan, ooit een student van mij, was mijn onderzoeksassistent bij het schrijven van de eerste versie, voor hij universitair docent in Leeds werd en carrière maakte als tv-presentator. Hij speelde een enorm belangrijke rol bij de opzet en uitwerking van de eerste uitgave en figureert daarin als medeauteur van een aantal hoofdstukken. Tijdens ons gesprek tien jaar later beseften we dat er veel nieuwe informatie beschikbaar was, vooral afkomstig uit wereldwijd moleculair-genetisch onderzoek. Yan nam het leeuwendeel van de herziening voor zijn rekening en ik stelde de uitgever voor dat hij nu netjes als medeauteur van het hele boek zou worden opgevoerd.

Het nieuwe onderzoek leidde gelukkig niet tot ingrijpende veranderingen in de volgorde van rendez-vouspunten waar nieuwe deelnemers zich aansluiten bij de grote pelgrimage naar de oorsprong van het leven die we, overeenkomstig onze chauceriaanse beeldspraak, aanduiden als Canterbury. U zult hierin een of twee kleine verschuivingen aantreffen, plus een paar nieuwe rendez-vouspunten en wat veranderingen in de datering. In de eerste uitgave wezen we er al met zorg op dat verschillende genen langs een verschillende route kunnen zijn doorgegeven. Dat heeft verrassende gevolgen die in een aantal nieuwe en herziene verhalen voor deze uitgave verder worden uitgewerkt. We geven met name een nadere precisering van het tijdstip voor elk rendez-vous, en een genuanceerder beeld van de genetische verwantschap tussen soorten. Een enkelvoudige stamboom van het leven is een noodzakelijke versimpeling van het evolutionaire proces – en gegeven de steeds veelvuldiger voorbeelden van horizontale genenuitwisseling tussen onze verre bacteriële verwanten geldt dat nadrukkelijker naarmate we dichter bij het hoogtepunt, bij Canterbury, komen.

De onderliggende verwantschap tussen de miljoenen levende soorten op aarde kan nu veel eleganter worden weergegeven dan in de eerste uitgave. James Rosindell, voorheen Yans medewerker in Leeds, en nu werkzaam bij het Imperial College in Londen, ontwikkelde een prachtige manier om enorme evolutionaire stambomen weer te geven met behulp van fractalen. Zijn ‘OneZoom’-weergaven met hun prachtige mogelijkheden voor verkenning zijn ideaal voor onze pelgrimstocht langs de boom des levens. Plaatjes van deze fractalen verlevendigen onze presentatie van elk rendez-vouspunt. Zij vormen de basis van de interactieve stamboom van het leven op www.ancestorstale.net, die bij dit boek aansluit.

Er zijn wat nieuwe verhalen toegevoegd, terwijl andere moesten wijken of werden overgedragen aan andere pelgrims die geschikter waren om een herziene versie te vertellen. Yan had het lumineuze idee om mijn (in 2012 met het oog op een tv-programma geheel in kaart gebrachte) genoom te gebruiken ter illustratie van een fascinerende nieuwe techniek om de demografische geschiedenis van de mens te reconstrueren aan de hand van het DNA van één enkel individu. Samen met soortgelijke analyses op basis van verscheidene andere menselijke genomen,1 maakt die deel uit van het Verhaal van Eva.

Genetisch materiaal ontleend aan fossielen heeft ons inzicht in de recente evolutie van de mens grondig bijgesteld. Het bevestigde ons eerdere vermoeden dat er sprake was van kruising tussen neanderthalers en mensen en bracht een voorheen onbekende menselijke ondersoort aan het licht. Deze ‘denisova’-mensen vertellen nu wat eerst het Verhaal van de neanderthaler was. Tot mijn grote genoegen haalde oud DNA ook het Verhaal van de olifantsvogel onderuit. Zijn boodschap wordt nu, in een nieuw verhaal, gebracht door de luiaard. De publicatie van complete genomen van recente organismen leidde tot meer nieuwe verhalen; het is haast onvoorstelbaar dat zo’n rijke bron van informatie voor toekomstige onderzoekers doodgewoon zal zijn. Hier zien we drie nieuwe vertellers: chimpansee, coelacant en blaasjeskruid. In andere gevallen, zoals de gibbon, de muis en de lamprei, leidde nieuwe genetische inzichten tot een ingrijpende herziening van het oorspronkelijke verhaal, of in enkele gevallen tot een nieuw voor- of nawoord. Recent ontdekte fossielen (spectaculaire Australopithecus- en Ardipithecus-vondsten bijvoorbeeld) leidden tot herzieningen, en ook tot een nieuw Verhaal van de longvis. Tot slot verdient ook het Verhaal van de kielstaartleguaan te worden genoemd – een capricieuze toevoeging die ik schreef op een boottocht langs de Galapagoseilanden, en die eerder verscheen als artikel in The Guardian.

Gegeven hoe snel de biologie zich ontwikkelt, zal ook nieuw materiaal in deze editie deels vast weer achterhaald raken. Zo gaat dat met wetenschap. In de laatste paar maanden voor het uitkomen van dit boek verschenen alweer verscheidene wetenschappelijke artikelen waarin nieuwe vertakkingen aan de basis van de levensboom onthuld werden. Dankzij steeds betere methoden voor DNA-analyse verkeren onderzoekers nu in de merkwaardige situatie dat ze het complete genoom kennen van overigens bijna volledig onbekende soorten, variërend van denisovamensen aan het ene uiteinde van onze reis tot verschillende onkweekbare bacteriegroepen aan het andere. Wie weet wat we nog zullen ontdekken? Niettemin bleef veel van wat we in de eerste druk schreven tien jaar later overeind. Het beeld dat we hier van het leven op aarde geven is kennelijk al aardig raak.

Het doet me goed te zien dat de benadering van fylogenetische vragen waarvoor we in de eerste editie met enige aarzeling kozen – een reconstructie van de afstammingslijnen van genen onafhankelijk van de lichamen waarin ze zitten – inmiddels de grondslag van veel biologie vormt. In veel van de nieuwe stukken in deze nieuwe uitgave speelt die een wezenlijke rol. Ik hoop dat u mij toestaat dat ik dit zie als een zoveelste bevestiging van de ideeën over de cruciale positie van het gen waarvoor ik me een groot deel van mijn werkzame leven heb ingezet.

Elk boek met meer dan één auteur vergt een ongemakkelijke besluit over het persoonlijk voornaamwoord: ‘ik’ of ‘wij’? De eerste druk was geheel vanuit mijn gezichtspunt geschreven, compleet met persoonlijke anekdotes en grillen, en gebruikte overal ‘ik’. De uitgever meende terecht dat het niet zou werken daar ‘wij’ van te maken, en adviseerde ons, omwille van de eenheid, dat ‘ik’ te blijven gebruiken, zelfs in hoofdstukken die grotendeels door Yan geschreven zijn. Maar er zijn passages waar wij samen onze nek wensen uit te steken, bijvoorbeeld wat betreft een bepaalde theoretische kwestie of taxonomische techniek. In zulke gevallen hebben we ‘wij’ gebruikt, en bedoelen we dat ook echt.

Richard Dawkins

2016

DANKWOORD

Anthony Cheetham, de grondlegger van Orion Books, haalde me over om dit boek te schrijven. Dat hij alweer vertrokken was voor het verscheen, komt vooral doordat ik er schandalig lang over deed het af te maken. Michael Dover verdroeg mijn uitstelgedrag beheerst en met humor en wist me met zijn snelle en heldere inzicht in wat ik nastreefde altijd weer moed te geven. Het beste van zijn vele goede besluiten was om Latha Menon in te huren als freelanceredacteur. Net als bij A Devil’s Chaplain was Latha’s steun van onschatbare waarde. Haar inzicht in zowel de hoofdlijn als de details, haar encyclopedische kennis, haar liefde voor de wetenschap en haar onbaatzuchtige toewijding aan de bevordering daarvan hebben mij, en dit boek, op ontelbare manieren geholpen. Andere medewerkers van de uitgeverij droegen het hunne bij, maar Jennie Condell en de vormgever, Ken Wilson, deden meer dan ik mocht verwachten.

Mijn onderzoeksassistent Yan Wong was nauw betrokken bij elke fase van de voorbereiding, het onderzoek en het schrijven. Zijn vindingrijkheid en gedetailleerde kennis van de moderne biologie werden hoogstens nog overtroffen door zijn computervaardigheid. Waar ik wat dat betreft dankbaar de leerlingrol op mij heb genomen, voeg ik graag toe dat hij mijn leerling was voor ik de zijne werd, want ik was zijn studiebegeleider bij het New College. Hij promoveerde vervolgens bij Alan Grafen die ooit bij mij promoveerde, dus zou je Yan zowel mijn student als mijn kleinstudent kunnen noemen. Leerling of leraar, Yans bijdrage was zo groot dat ik erop stond dat hij, bij bepaalde verhalen, als medeauteur zou worden opgevoerd. Toen Yan vertrok voor een fietstocht door Patagonië, profiteerde het boek in zijn laatste ontwikkelingsfase nog zeer van Sam Turvey’s uitzonderlijke dierkundige kennis en de gewetensvolle zorg waarmee hij die inzette.

Voor verschillende vormen van hulp en advies tekenden Michael Yudkin, Mark Griffith, Steve Simpson, Angela Douglas, George McGavin, Jack Pettigrew, George Barlow, Colin Blakemore, John Mollon, Henry Bennet-Clark, Robin Elisabeth Cornwell, Lindell Bromham, Mark Sutton, Bethia Thomas, Eliza Howlett, Tom Kemp, Malgosia Nowak-Kemp, Richard Fortey, Derek Siveter, Alex Freeman, Nicky Warren, A.V. Grimstone, Alan Cooper en vooral ook Christine DeBlase-Ballstadt. Anderen noem ik in de Noten aan het eind van het boek.

Zeer dankbaar ben ik Mark Ridley en Peter Holland, die door de uitgeverij als kritische lezers werden aangezocht en die me precies het advies gaven dat ik nodig had. Het cliché van de auteur die zich aansprakelijk stelt voor de resterende tekortkomingen is in mijn geval zeer aangemeten.

Als altijd vermeld ik graag en dankbaar de geïnspireerde vrijgevigheid van Charles Simonyi. En mijn vrouw, Lalla Ward, was ook hier weer mijn steun en toeverlaat.

Richard Dawkins

2004

Eind 2013 benaderde Richard Dawkins mij met het voorstel Het verhaal van onze voorouder bij de tijd te brengen met behulp van de tien inmiddels verstreken jaren aan onderzoek. Mijn dank geldt eerst en vooral hem. Onze soepele samenwerking rechtvaardigde mijn enthousiaste instemming volledig. Gegeven de reikwijdte van het boek, echter, was mijn voornemen het in 2014 af te ronden, achteraf gezien, veel te optimistisch.

Het was al snel duidelijk dat een nieuwe uitgave kon profiteren van mijn eerdere betrokkenheid bij het OneZoom-project en James Rosindells geïnspireerde fractalen die talloze soorten (heel het leven in feite) in één schema bijeenbrachten. Dit boek, en de biologie voor een breed publiek in het algemeen, is hem voor deze toepassing veel verschuldigd. Zijn idee voor het gebruik van silhouetten bouwde voort op het PhyloPic-project onder de deskundige leiding van Mike Keesey; de verantwoording van individuele silhouetten vindt u achter in het boek. Een vermelding hier verdient ook het team van de Open Tree of Life, een van de vele ambitieuze projecten die voortkomen uit het lofwaardige streven naar ‘open access’ in de wetenschap. Al even ‘open’ zijn de blogs die vol toewijding worden bijgehouden door John Hawks en Larry Moran: ik heb veel te danken aan korte uitwisselingen met beide auteurs.

Het doet mij buitengewoon goed dat evolutiebiologie zo’n bloeiend vakgebied is, maar bijhouden wat daar gebeurt, vergt meer dan een voltijdbaan. Mijn interpretatie van de vroege fylogenie van dieren, eukaryoten en zelfs bacteriën dank ik aan een aantal gesprekken met de altijd enthousiaste Jordi Paps. Stephan Schiffels hielp mij zeer bij de genoom-analyse, en Tamas David-Barrett gaf zeer waardevol commentaar op het menselijke deel van het verhaal. Ryan Gregory hield het nieuwe Verhaal van het blaasjeskruid tegen het licht en Steven Balbus verifieerde onze interpretatie van zijn theorie. Uiteraard zijn alle eventuele fouten of vertekeningen voor mijn rekening.

Nuttig advies wat betreft specifiek onderzoek of mogelijk ongelukkige formuleringen kreeg ik van Peter Holland, Tim Lenton, Caro-Beth Stewart, Fabien Burki, David Legg en Michael Land. Dank verdienen ook Rand Russell, Alex Freeman en mijn vrouw Nicky Warren, evenals Isabella Gibson en Dinah Challen voor hun hulp bij de illustraties.

Bij de uitgeverij zorgde Bea Hemming voor een bewonderenswaardig subtiele sturing, terwijl redacteur Holly Harley ondanks onophoudelijke wetenschappelijke aanpassingen even standvastig vrolijk bleef als ontwerpster Helen Hewing onder een stortvloed aan fractalen.

Yan Wong

2016

DE WAAN VAN WIJSHEID ACHTERAF

De geschiedenis herhaalt zich niet, maar ze rijmt wel.

Mark Twain

De geschiedenis herhaalt zich; dat is een van haar tekortkomingen.

Clarence Darrow

Geschiedenis is wel gekarakteriseerd als de ene stomme gebeurtenis na de ander. Dat laat zich lezen als een waarschuwing voor twee verleidingen, maar gewaarschuwd als ik ben, zal ik voorzichtig met beide spelen. Allereerst is het voor een historicus verleidelijk het verleden af te schuimen op zich herhalende patronen of ten minste, Mark Twain indachtig, overal reden en rijm te zien. Die voorliefde voor patronen ergert iedereen die er, alweer met Mark Twain, op staat dat ‘Geschiedenis ... meestal een willekeurige, rommelige aangelegenheid’ is die nergens heen gaat en geen regels kent. De tweede, daarmee verbonden, verleiding is de waan van het heden: het verleden te zien als voorspel voor het nu – alsof de personages in het toneelstuk van de geschiedenis niets beters te doen hadden dan een voorbode van ons te zijn.

Onder hoofdjes die er hier verder niet toe doen, zijn dit brandende kwesties in de menselijke geschiedschrijving en ze spelen nadrukkelijker, en met even weinig overeenstemming, op de langere tijdschaal van de evolutie. Je kunt de evolutionaire geschiedenis presenteren als de ene stomme soort na de andere. Maar veel biologen zullen dat net als ik een armzalig beeld vinden. Als je zo naar evolutie kijkt, gaat het meeste van wat ertoe doet aan je voorbij. Evolutie rijmt, patronen herhalen zich. En dat is geen toeval. Er zijn goed begrepen redenen voor: darwinistische redenen doorgaans, want de biologie heeft, anders dan de menselijke geschiedschrijving of zelfs de natuurkunde, al wel een alomvattende theorie die door al haar deskundige beoefenaren wordt onderschreven, zij het ook in verschillende varianten en interpretaties. Bij het schrijven van een evolutionaire geschiedenis deins ik niet terug voor patronen en principes, hoezeer ik daarbij ook op mijn hoede blijf.

En hoe zit het met de tweede verleiding, de waan van wijsheid achteraf, het idee dat het verleden erop uit is óns heden voort te brengen? Stephen Jay Gould zaliger wees terecht op een allesoverheersend beeld van de evolutie in de gangbare mythologie, een karikatuur die vrijwel even alomtegenwoordig is als dat van lemmingen die zich in de afgrond storten (en ook die mythe is onwaar): een rij van aapachtige voorouders die steeds rechterop voortsukkelen in het voetspoor van de fier opgerichte, majestueus voortschrijdende gestalte van Homo sapiens sapiens — de mens als laatste woord van de evolutie (en in deze context is de mens altijd man, nooit vrouw), de mens als dat waar de hele onderneming op uit is, de mens als een magneet die de evolutie uit het verleden naar zíjn verheven positie omhoogtrekt.

Er is ook een natuurkundige versie waarvan de ijdelheid minder in het oog springt en die ik alleen als terzijde memoreer. Dat is het ‘antropische’ idee dat natuurwetten zelf, of de fundamentele natuurconstanten, een zorgvuldig voorgekookt geheel vormen dat zo in elkaar steekt dat het uiteindelijk tot de mens moet leiden. Het berust niet noodzakelijk op ijdelheid. Het hoeft niet te betekenen dat het heelal er bewust op is ingericht om ons voort te brengen. Het betekent slechts dat we bestaan, terwijl we dat niet hadden gedaan in een heelal dat het vermogen mist ons tot stand te brengen. Zoals natuurkundigen betoogden is het geen toeval dat we aan de hemel sterren zien, want sterren zijn een noodzakelijk bestanddeel van elk heelal dat ons kan voortbrengen. Opnieuw, dat betekent niet dat die sterren er zijn met het doel ons te maken. Alleen, zonder sterren zou het periodiek systeem geen zwaarder atoom dan lithium bevatten, en een scheikunde van slechts drie elementen is te armzalig om leven mogelijk te maken. Zien is een bezigheid die alleen mogelijk is in het soort van heelal waarin je sterren te zien krijgt.

Maar daarmee is het verhaal niet af. Dat onze aanwezigheid natuurwetten en constanten vereist die ons kunnen voortbrengen is triviaal, maar het bestaan van zulke machtige basisvoorwaarden heeft wellicht nog steeds iets tergend onwaarschijnlijks. Afhankelijk van hun vooronderstellingen zouden natuurkundigen tot de slotsom kunnen komen dat de verzameling van mogelijke heelallen zeer veel groter is dan de deelverzameling waarvan de wetten en constanten de natuurkunde toestaan om via sterren een chemie en via planeten een biologie voort te brengen. Voor sommigen impliceert dit dat de wetten en constanten van meet af aan bewust beraamd zijn (hoewel ik werkelijk niet begrijp waarom iemand dat als oplossing voor wat dan ook zou zien, gezien hoe snel het verklaarde plaatsmaakt voor het veel grotere probleem dat we nu het bestaan van een al even subtiel afgestelde en onwaarschijnlijke Beramer zouden moeten verklaren).

Andere natuurkundigen zijn er minder zeker van dat de wetten en constanten zelfs maar kónden variëren. Toen ik klein was zag ik bepaald niet zomaar in waarom vijf keer acht hetzelfde moest opleveren als acht keer vijf. Ik aanvaardde het als een van die dingen die je door volwassenen worden verteld. Pas later begreep ik, wellicht door mij rechthoeken voor te stellen, waarom zulke vermenigvuldigingsparen niet zomaar los van elkaar konden variëren. We begrijpen dat de omtrek en de doorsnede van een cirkel onderling afhankelijk zijn. Zo niet, dan werden we wellicht verleid om een overvloed aan mogelijke heelallen te postuleren in elk waarvan π weer een andere waarde had. Misschien, zo betogen sommige natuurkundigen zoals de Nobelprijswinnaar Steven Weinberg, zullen we ooit dankzij een grote Theorie van Alles begrijpen dat de fundamentele constanten van het heelal, die we nu als onderling onafhankelijk beschouwen, minder vrijheidsgraden hebben dan we op dit moment denken. Misschien is er slechts één soort heelal mogelijk. Dat zou een eind maken aan de schijn van een antropisch toeval.

Andere natuurkundigen, onder wie Martin Rees, de huidige Astronomer Royal,2 accepteren dat er echt iets te verklaren valt, en doen dat door een veelheid aan parallelle, los van elkaar bestaande en geïsoleerde heelallen te postuleren die elk hun eigen stelsel van wetten en constanten hebben.3 Uiteraard moeten wij, die over dit soort zaken nadenken, ons wel in een van de wie weet hoe zeldzame heelallen bevinden waar de wetten en constanten ons ontstaan mogelijk maken.

De theoretisch natuurkundige Lee Smolin gaf aan dit idee een ingenieus darwinistische draai die de schijnbare statistische onwaarschijnlijkheid van ons bestaan verminderde. In Smolins model brengen heelallen dochterheelallen voort die variëren wat betreft hun wetten en constanten. Dochterheelallen worden geboren in zwarte gaten die zijn voortgebracht door een ouderheelal, en ze erven daarvan de wetten en constanten, maar daarbij zijn kleine toevallige veranderingen mogelijk – ‘mutaties’. Het zijn uiteraard de dochterheelallen die voldoen aan wat voor dit soort voorplanting nodig is (lang genoeg blijven bestaan om zwarte gaten voort te brengen, bijvoorbeeld) die hun wetten en constanten aan hun dochters doorgeven. Sterren zijn de voorlopers van zwarte gaten die, in Smolins model, een nieuw heelal baren. Dus heelallen die voldoen aan de vereisten om sterren te kunnen voortbrengen, worden door deze kosmische vorm van darwinisme begunstigd. De eigenschappen van een heelal dat dit geschenk voor de toekomst voortbrengt, zijn precies de eigenschappen die toevallig ook leiden tot de aanmaak van grotere atomen, waaronder de voor het leven essentiële koolstofatomen. Niet alleen leven wij in een heelal dat leven kan voortbrengen, maar opeenvolgende generaties van heelallen ontwikkelen zich ook meer en meer tot het soort heelal dat, als bijproduct, leven produceert.

Andy Gardner, een van mijn collega’s, liet onlangs zien dat de theorie van Smolin en darwinistische evolutie door dezelfde wiskunde beschreven kunnen worden. En de logica daarvan spreekt me aan, zoals het iedereen met enig voorstellingsvermogen aan zal spreken, maar wat de natuurkunde betreft ben ik niet gekwalificeerd om die te beoordelen. Ik ken geen natuurkundige die de theorie beslist onjuist acht – het meest negatieve dat ze bereid zijn te zeggen is dat ze overbodig is. Zoals we zagen, dromen sommigen van een uiteindelijke theorie in het licht waarvan die precieze afregeling van ons heelal hoe dan ook een misvatting zal blijken te zijn. Niets van wat we weten ontkracht Smolins theorie, en hij meent dat ze toetsbaar is – een eigenschap die wetenschappers belangrijker vinden dan veel leken beseffen. Zijn boek ter zake is The Life of the Cosmos, en ik beveel het van harte aan.

Maar dat was een uitweiding over de natuurkundige versie van de waan van wijsheid achteraf. De biologische versie is sinds Darwin, anders dan voordien, makkelijker te ontkrachten en dat is waar het hier om gaat. Biologische evolutie heeft geen favoriete afstammingslijn en geen voorgegeven einddoel. De evolutie kent vele miljoenen voorlopige eindjes (het aantal levende soorten op het moment van waarneming), en er is geen andere reden dan eigendunk – menselijke eigendunk in dit geval, aangezien wij hier aan het woord zijn – om welk daarvan ook als vooraanstaander of hoger dan alle andere te beschouwen.

Dit betekent niet dat de evolutionaire geschiedenis volledig gespeend is van rijm of reden, zo zal ik hierna betogen. Ik geloof dat er zich herhalende patronen zijn. Ik geloof eveneens, al is dat nu controversiëler dan voorheen, dat er opzichten zijn waarin evolutie een richting, vooruitgang en zelfs voorspelbaarheid kan worden toegeschreven. Maar vooruitgang is beslist niet hetzelfde als een ontwikkeling richting de mens, en we moeten leren leven met een zwak en allesbehalve vleiend soort voorspelbaarheid. De historicus moet ervoor waken een verhaal te componeren dat ook zelfs maar enigszins lijkt toe te werken naar een menselijk hoogtepunt.

Ik heb een boek (over het geheel genomen een goed boek, dus ik zeg niet welk) dat hiervan een voorbeeld biedt. Het vergelijkt Homo habilis (een mensensoort, en mogelijk een van onze voorouders) met zijn voorgangers, soorten van het geslacht Australopithecus, en zegt dan dat Homo habilis ‘aanzienlijk verder geëvolueerd’ was dan Australopithecus.4 Verder geëvolueerd? Wat kan dat anders betekenen dan dat de evolutie de een of andere vooraf gegeven kant opgaat? Het boek maakt glashelder wat die veronderstelde kant dan is. ‘We zien de eerste tekenen van een kin.’ Dat ‘eerste’ doet ons tweede en derde tekenen en iets als een ‘volledige’ menselijke kin verwachten. ‘Het gebit begint op het onze te lijken ...’ Alsof dat gebit niet was wat het was omdat het goed paste bij wat H. habilis at, maar omdat het op weg was ons gebit te worden. De passage besluit met een veelzeggende opmerking over een latere soort uitgestorven mensachtigen, Homo erectus:

Hoewel hun gezicht nog van het onze verschilt, kijken ze veel menselijker uit hun ogen. Het zijn beeldhouwwerken in ontwikkeling, ‘onvoltooid’ werk.

In ontwikkeling? Onvoltooid? Alleen toch achteraf gezien. Ter verontschuldiging van het boek: mogelijk zouden we, als we een Homo erectus tegenover ons hadden, inderdaad iets onvoltooids menen te zien. Maar dat komt dan doordat we hem bekijken terwijl we onszelf voor ogen hebben. Een levend wezen heeft maar één roeping: te overleven in zijn eigen milieu. Het is nooit onvoltooid – of, in een andere zin des woords, altijd onvoltooid. En dat geldt waarschijnlijk voor ons evenzeer.

Die wijsheid achteraf speelt ons ook elders parten. In onze menselijke ogen was de verre vissige voorouder die uit het water het land op klom een gedenkwaardige stap, een evolutionaire doorbraak. Die stap werd gezet in het Devoon door een kwastvinnige vis die wel wat leek op een moderne longvis. We bezien de fossielen van destijds met een vergeeflijk verlangen een blik te werpen op onze voorouders en worden verleid door kennis van wat later kwam: we willen deze vis uit het Devoon graag zien als ‘op weg’ om een landdier te worden – in alle opzichten een overgangsvorm die deelneemt aan een heldhaftige expeditie om het land te veroveren en de volgende grote evolutiefase in te luiden. Maar zo was het niet. Die vis was druk bezig nú in leven te blijven. Hij had geen evolutionaire roeping, en ondernam geen expedities naar de verre toekomst. In een overigens uitstekend boek over de evolutie van gewervelden staat de volgende zin over vissen die

zich aan het eind van het Devoon uit het water op het land waagden en, zogezegd, over de kloof tussen twee klassen gewervelden sprongen om de eerste amfibieën te worden ...

Die ‘kloof’ is wijsheid achteraf. Er was destijds niets dat op een kloof leek en de ‘klassen’ die we nu onderscheiden, verschilden niet meer van elkaar dan twee verwante soorten. Zoals we vaker zullen zien, springt evolutie niet over kloven.

Homo sapiens is als eindpunt van ons historische verhaal niet zinniger (of minder zinnig) dan willekeurig welke andere moderne soort – Octopus vulgaris, bijvoorbeeld, of Panthera leo, of Sequoia sempervirens. Een historisch geïnteresseerde gierzwaluw, begrijpelijk trots op zijn vlucht als de vanzelfsprekende hoogste prestatie van het leven, zal de gierzwaluwheid – die spectaculaire vliegende machines met hun teruggebogen vleugels, die een jaar achtereen in de lucht blijven en zelfs al vliegend paren – als het hoogtepunt van de evolutionaire vooruitgang zien. Om voort te bouwen op een beeld van Steven Pinker, als olifanten geschiedenis konden schrijven, zouden ze tapirs, springspitsmuizen, zeeolifanten en neusapen beschouwen als aarzelende beginners die de eerste moeizame stapjes zetten op de evolutionaire slurfweg zonder ooit echt aan te komen: het doel in zicht maar onbereikbaar. Olifanten-astronomen zouden zich wellicht afvragen of er, op een andere planeet, buitenaardse levensvormen bestonden die de nasale Rubicon waren overgestoken en de definitieve stap naar volwaardige geslurfdheid wisten te zetten.

Wij zijn gierzwaluw noch olifant, wij zijn mensen. Als we in gedachten door een of ander lang vergleden tijdperk ronddwalen, spreekt het menselijkerwijs vanzelf dat onze warme belangstelling uitgaat naar welke overigens doodgewone soort in dat oerlandschap dan ook die onze voorouder was (het is een ongewoon maar boeiend idee dat er altijd precies één zo’n soort zijn zal). Het is bijzonder verleidelijk om die ene soort te zien als schakel in de ‘evolutionaire raamvertelling’ en de andere als bijfiguren, figuranten, gastrolletjes. Willen we die fout vermijden, dan is er één manier om toe te geven aan een legitiem antropocentrisme zonder historische ongepastheden te begaan. Die manier is om de geschiedenis achterwaarts te vertellen, en dat is de aanpak van dit boek.

Een omgekeerde chronologie op zoek naar voorouders kan zich met recht richten op een enkel, ver verwijderd doel. Dat verre doel is de oerouder van al het leven, en daar komen we hoe dan ook bij uit, waar we ook beginnen – olifant of eidereend, zwaluw of salmonella, valeriaan of vrouw. Chronologie en antichronologie dienen elk hun eigen doel. Ga terug in de tijd en waar je ook begon, je besluit met een lofzang op de eenheid van het leven. Ga vooruit en je bezingt de diversiteit. Dat werkt zowel op de lange als de korte termijn. De voorwaartse chronologie van de zoogdieren, op hun forse maar toch beperkte tijdschaal, is een verhaal van vertakkende diversificatie, die de rijkdom van deze groep harige warmbloedigen zichtbaar maakt. Een achterwaartse chronologie, met willekeurig welk modern zoogdier als uitgangspunt, komt altijd uit bij hetzelfde, unieke oerzoogdier: een schimmig, insectenetend nachtdier dat tijdgenoot van dinosauriërs was. Dit is een lokaal convergentiepunt. Een lokalere convergentie komt bijvoorbeeld uit bij de laatste voorouder van alle knaagdieren, die leefde rond de tijd waarin de dinosauriërs uitstierven. Nog weer kleinschaliger is de samenkomst van alle mensapen (met inbegrip van de mens) in hun gemeenschappelijke voorouder die zo’n 18 miljoen jaar geleden leefde. Op een grotere schaal zien we een vergelijkbare convergentie als we vanaf willekeurig welke gewervelde in de tijd teruggaan, en een nog weer grotere convergentie als we vanuit een willekeurig dier teruggaan naar de voorouder van alle dieren. De allergrootste convergentie brengt ons van welk modern organisme dan ook – dier, plant, schimmel of bacterie – terug naar de universele voorouder van alle leven op aarde, die waarschijnlijk veel weg had van een bacterie.

In de vorige alinea gebruikte ik het woord ‘convergentie’, maar die term zou ik graag reserveren voor een heel ander begrip, in de voorwaartse chronologie. Voor wat ik hier op het oog heb zal ik daarom verder ‘samenvloeiing’ of, om een reden die zo dadelijk duidelijk wordt, ‘rendez-vous’ gebruiken. Ik had voor ‘samensmelting’ kunnen kiezen, ware het niet dat genetici dat woord al gebruiken voor een meer specifiek begrip dat lijkt op mijn ‘samenvloeiing’, maar dan met betrekking tot genen in plaats van soorten. In een achterwaartse chronologie komen de voorouders van willekeurig welke groep soorten op een welbepaald geologisch moment allemaal samen. Hun ontmoetingspunt is de laatste gemeenschappelijke voorouder van al die soorten, die ik zal aanduiden als hun ‘Gemeenouder’:5 het brandpunt van alle knaagdieren, alle zoogdieren, of alle gewervelden, bijvoorbeeld. De oudste gemeenouder is de oerouder van al het leven zoals we dat nu kennen.

Noten

1 Hier, en zeer veelvuldig elders in dit boek, het meervoud van ‘genoom’ (uitgesproken met een lange ‘ee’, en niet het voltooid deelwoord van ‘nemen’ waarvan het qua spelling niet te onderscheiden is). (vert.)

2 ‘Astronoom des Konings’: ooit een functie waaraan specifieke taken vastzaten, nu puur een eretitel. (vert.)

3 Dit ‘vele heelallen’-idee wordt – ten onrechte – vaak verward met Hugh Everetts ‘vele werelden’-interpretatie van de kwantumtheorie, die David Deutsch in The Fabric of Reality zo helder uiteenzet. De gelijkenis tussen beide theorieën is oppervlakkig en betekenisloos. Beide zouden waar kunnen zijn, of geen van beide, of één, of de andere. Ze zijn bedacht ter oplossing van totaal verschillende problemen. In de theorie van Everett verschillen de heelallen niet wat betreft hun fundamentele constanten, terwijl de crux van de theorie waarom het ons hier gaat nu juist is dat ze dat wel doen.

4 De zoölogische nomenclatuur kent een strikte prioriteitsregel, en ik vrees dat een vervanging van de naam Australopithecus door iets dat minder verwarrend is voor de huidige, niet klassiek geschoolde meerderheid, bij voorbaat uitgesloten is. Die naam heeft niets met Australië te maken. Geen enkele vertegenwoordiger van het geslacht is ooit buiten Afrika aangetroffen. Australo betekent gewoon ‘zuidelijk’. Australië is het grote zuidelijke werelddeel en de eerste Australopithecus werd gevonden in zuidelijk Afrika, in de vorm van het kind van Taung.

5 Een neologisme als vertaling van het Engelse neologisme ‘Concestor’ – die laatste term werd de auteurs gesuggereerd door Nicky Warren en door hen dankbaar overgenomen. (vert.)