Voor Zata en Jacqueline, en ter nagedachtenis aan mijn moeder

LAURENCE BERGREEN

casanova

De avonturen van een geniale verleider

Nieuw Amsterdam

Vertaling Hans E. van Riemsdijk en Marijke Gheeraert

© 2016 Laurence Bergreen

Oorspronkelijke titel Casanova. The World of a Seductive Genius

Oorspronkelijke uitgever Simon & Schuster

© 2017 Nederlandse vertaling Hans E. van Riemsdijk en Marijke Gheeraert/ Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Ontwerp omslag Bureau Beck

Omslagbeeld Carolus-Duran (Charles Auguste Émile Durand, 1837-1917),

Le Baiser (1868), RMN-Grand Palais/Art Resource, NY/fotograaf René-Gabriel Ojeda

Auteursfoto Sigrid Estrada

Kaart op pp. 554-555 Marcel Groenen (naar een concept van de vertalers)

Met dank aan Uitgeverij Van Oorschot voor het welwillend ter beschikking stellen van de tekst van de in het voorjaar van 2017 te verschijnen nieuwe editie van de vertaling van Casanova’s memoires: Het verhaal van mijn leven, vertaald door Theo Kars.

E-BOOK ISBN 978 90 468 2178 7

NUR 321

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2017 met ISBN 978 90 468 2177 0

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

Liefde is voor driekwart nieuwsgierigheid.
– GIACOMO CASANOVA

INHOUD

Woord vooraf

BOEK I: VENETIË

1 Zanetta

2 Angela

3 Bellino

4 Zelmi

5 Henriëtte

6 Mimi

7 Maria Eleonora

8 Tonina

9 De Piombi

BOEK II: PARIJS EN VERDER VAN HUIS

10 Madame d’Urfé

11 Miss Wynne

12 De non met de zwarte ogen

13 Hedwig en Helena

14 Marcolina

15 La Charpillon

16 Zaïre

17 Doña Ignacia

18 Nina

19 Lea

20 Francesca

Dankwoord

Casanova’s omzwervingen (kaart)

Chronologie van het leven van Casanova

Werken van de hand van Casanova

Noten

Beknopte bibliografie

Illustratieverantwoording

Fotokatern

WOORD VOORAF

Tegenwoordig geldt Giacomo Casanova als de archetypische rokkenjager, de latin lover bij uitstek. Voor zijn achttiende-eeuwse tijdgenoten stond de naam Casanova echter voor iets heel anders. Voor hen was hij vooral de Venetiaanse avonturier, spion, duellist, gokker, ontsnappingskunstenaar en auteur van talrijke romans, gedichten en verhandelingen. Jean-Jacques Rousseau, Voltaire, Catharina de Grote van Rusland, Benjamin Franklin, Mozart en Lorenzo Da Ponte – de librettist van Mozarts Don Giovanni en zelf een zeer flamboyant heerschap – waren vrienden of mensen met wie hij correspondeerde. Voor hen was Giacomo Casanova de verpersoonlijking van de vrije geest en in het verlengde daarvan van het libertinisme, het ongeremd seksueel genot. Wij zijn geneigd het Europa van de achttiende eeuw te zien als het tijdperk van de revoluties en dat van de Verlichting, maar het was ook het tijdperk van Casanova, van de Venetiaanse arrivist, die de hartstochten en genoegens van die tijd belichaamde. Ook zien we Casanova dikwijls als een enorme narcist. En toch speelde hij in zijn streven een plek te vinden die strookte met zijn torenhoge maar broze zelfbeeld tal van andere rollen in de samenleving. Hij was een extravagante, buitensporige figuur die toevallig ook een genie bleek op literair, psychologisch en wiskundig vlak; iemand die er als geen ander in slaagde zichzelf keer op keer opnieuw uit te vinden en te promoten; een vernuftige valsspeler bij het kaartspel, oplichter en ontsnappingskunstenaar die de Franse nationale loterij bedacht (die tot op de dag van vandaag bestaat); en iemand die zich ontpopte als een van de eerste beroemdheden van de moderne tijd.

Waarom zijn wij meer dan tweehonderd jaar na zijn dood nog altijd gefascineerd door deze streber? Knap was hij niet, goed opgeleid of van aanzienlijke komaf evenmin. Maatschappelijk status bezat hij niet en macht had hij ook niet. Op de een of andere manier slaagde de verarmde zoon van een actrice erin zich te ontpoppen als de meest gevierde libertijn aller tijden en als een literair zwaargewicht van zijn tijd. Het leven dat hij leidde, speelde zich niet alleen af in boudoirs, maar ook – en misschien vooral – in bibliotheken en studeerkamers. Casanova is legendarisch geworden doordat hij de verpersoonlijking is van het grenzeloos romantische, promiscue en verleidelijke mannetjesdier, terwijl zijn minder bekende maar net zo opmerkelijke prestaties op wiskundig en literair gebied pas veel later – en slechts gedeeltelijk – erkenning hebben gekregen. Hij brak harten van Venetië tot Parijs en van Den Haag tot Praag. Casanova verheerlijkte vrouwen, ook al gebruikte hij hen. Wanneer hij zijn seksuele en romantische fantasieën de vrije teugel liet, verkoos hij de liefde te bedrijven (hoe romantischer des te beter) in plaats van oorlog te voeren. Zijn begeerte kende werkelijk geen grenzen; dit was ook iemand die beweerde dat hij zijn eigen dochter had verleid en dat hij haar ertoe had verlokt om toe te zien hoe hij seks had met haar moeder. Hoe kreeg deze onbesuisde en onbeduidende man het voor elkaar in het gezelschap te belanden van de allermooiste vrouwen en grootste geesten van zijn tijd? Hoe kwam hij ertoe de ultieme erotische memoires te schrijven? Hoe werd dit minst geliefde, min of meer verstoten kind de meest gevierde minnaar in de geschiedenis?

Giacomo Casanova en profil, door zijn broer Francesco Giuseppe (ca. 1750).

Getuige een portret van zijn broer Francesco vertoonde de echte Casanova nauwelijks gelijkenis met het beeld dat door de jaren heen van hem is gegroeid. De legendarische verleider was lang, minstens één meter negentig, getaand en knokig. Daarbij had hij een hoog voorhoofd en een grote neus waardoor hij volgens sommigen leek op een enorme gans. Hij droeg doorgaans een gepoederde pruik naar de mode van die tijd, een strakke zijden kniebroek, een driekantige zwarte hoed en een tabarro, of mantel, ook meestal zwart, die over zijn schouders viel en met ruches was versierd. Het meest opvallend was echter dat geboren en getogen Venetianen – en zij alleen – nagenoeg altijd een wit masker van onbuigzaam materiaal droegen. De adel, zowel mannen als vrouwen, droeg maskers in het openbaar en vaak ook binnenskamers. In theaters zagen zaalwachters erop toe dat het publiek gemaskerd was, al mochten patriciërs het afdoen zodra de voorstelling was begonnen. Patriciërs die een officiële ontmoeting met ambassadeurs hadden moesten de bautta dragen, net als de gezanten zelf. Het hele kostuum – mantel, hoofddeksel en masker – was het gezicht dat Venetië van zichzelf aan de wereld wilde tonen.1

In de Republiek ging het gezicht van vrouwen schuil achter een spookachtige zwarte moretta, een fluwelen masker dat op zijn plaats werd gehouden door middel van een knoop die tussen de voortanden werd geklemd, waardoor de draagster ervan niet kon spreken. De moretta – van moro, Venetiaans voor ‘zwart’ – heette daarom ook wel la servetta muta, het ‘stille masker’, en was als accessoire nog gestileerder en griezeliger dan de bautta. Deze uitdossingen waren niet alleen bedoeld voor het carnaval of voor bals. Op een enkele uitzondering na droegen Venetianen ze het hele jaar door, en het Venetiaanse recht voorzag in zware straffen voor wie de code schond.

Mannen vonden Casanova trouwens vaak afstotelijk, overdreven en gemaakt. ‘Ik vond het vooral een domkop,’ schreef de biograaf James Boswell nadat ze elkaar hadden ontmoet. En de Venetiaanse toneelschrijver Pietro Chiari, een bittere rivaal, beschreef hem zo: ‘Hij is een fat, vol van zichzelf, een opgeblazen ijdeltuit, die zich wild gesticulerend overal mee bemoeit.’ Maar vrouwen bleken zeer gevoelig voor zijn charmes, attenties en wakkere verstand. Hoewel hij het niet graag toegaf, was Casanova meer dan hetero; hij voelde zich aangetrokken tot mannen verkleed als vrouwen, en vrouwen verkleed als mannen. Alles aan hem was dubbelzinnig en ‘tweeslachtig’, wat hem even verontrustend als charmant maakte.

Volgens zijn eigen telling sliep hij met 122 vrouwen, en misschien met een paar mannen. In een samenleving waarin alles draaide om plezier, overdaad en uitspattingen schepte menige Venetiaan op over zijn veroveringen, maar in tegenstelling tot die andere libertijnen legde Casanova zijn wapenfeiten vast tot in de fijnste details, vaak in levendige, soms pornografische details. In deze Kamasutra van Venetië onthult hij met verbluffende nauwkeurigheid een optreden dat een heel leven beslaat, met smaak genietend van zijn slippertjes, veroveringen, tegenslagen en vleselijke geneugten. Als om wraak te nemen op het gebrek aan status bij zijn geboorte, begeeft hij zich op een levenslange queeste om dit onrecht teniet te doen, en wel door zich als dekhengst te profileren. Hij gebruikt seks als een ‘klassevernietigingswapen’ en verwekte acht onwettige kinderen bij acht verschillende vrouwen. Met geen van hen heeft hij ooit willen trouwen. Nu eens gedroeg hij zich als een schoft, dan weer als een genie. Hij was het archetypische foute vriendje: onweerstaanbaar, gevaarlijk, amoreel. Casanova was niet de enige toegewijde hedonist van zijn tijd, niet de meest briljante literator en ook beslist niet de enige schurk; het unieke aan hem is dat hij die drie rollen tegelijk, ten volle en met gusto speelde.

Hoewel zijn plaats in de geschiedenis van de zinnelijkheid en de kunst van het liefdesspel verzekerd is, komt het voor velen als een verrassing dat Casanova een persoon van vlees en bloed was, een prominente verlichtingsfiguur. Zijn twaalfdelige Histoire de ma vie, geschreven in het Frans, is de belangrijkste bron van informatie over zijn leven en schetst een caleidoscopisch beeld van zijn tijd. De 3700 bladzijden, geschreven in Casanova’s fraaie en regelmatige handschrift, bevinden zich in de Bibliothèque National de France (BNF) in Parijs. Het betreft een recente aanwinst. Nadat een Franse commissie het werk in 2010 had aangemerkt als trésor national – een cultuuruiting van cruciaal belang voor het Franse erfgoed – betaalde de BNF dat jaar zeven miljoen euro om het manuscript te verwerven: de duurste aankoop in de geschiedenis van de bibliotheek. De aartsijdeltuit Casanova zou trots als een pauw zijn geweest op deze bevestiging van zijn centrale plaats in de Franse letteren en het intellectuele leven van de achttiende eeuw.

Als dit epos van verleiding, spionage en arrivisme tijdens zijn leven was gepubliceerd, zou het zijn tijdgenoten hebben geschokt en het leven en de goede naam hebben gecompromitteerd van vooraanstaande Venetianen en andere belangrijke personen wier zwaktes en escapades ons nu zoveel leesplezier bezorgen. Seksuele overschrijdingen, zelfs de verleiding van zijn buitenechtelijke dochter, bij wie Casanova mogelijk een kind heeft verwekt – dat zo dus tegelijkertijd zoon en kleinzoon was – werden hierin onthuld aan een wereld die al even streng gereglementeerd als amoreel was.

Casanova publiceerde veel gedurende zijn leven. Hij voltooide een vijfdelige sciencefictionroman en een eveneens meerdelige geschiedenis van Polen. Hij vertaalde de Ilias in het Italiaans; componeerde vierhonderd gedichten en zette een hele polemiek op om Voltaire dwars te zitten. Daarnaast schreef hij bijna tweeduizend brieven over alle onderwerpen die in zijn hoofd opkwamen en ook liet hij nog eens drieduizend bladzijden aan onvoltooide literaire projecten na. En dat terwijl hij ondertussen de vurigste liefdesgeschiedenissen en meest doorwrochte intriges beleefde. Hyperseksueel, jazeker, maar ook hyperliterair.

Bijgeloof vierde hoogtij in het Venetië van Casanova. Men geloofde dat mensen door toedoen van magie en van de duivel verdwaalden in de wirwar van straatjes en kanalen, en zelfs gek werden. Venetianen geloofden heilig in het bestaan van geesten. Tot op de dag van vandaag vind je Venetianen die zweren dat ze de aanwezigheid van overledenen voelen en hun stemmen horen wanneer ze hun vingertoppen tegen de gevel van een huis plaatsen.

De Republiek spreidde zich uit over 118 eilandjes in een lagune waar zich in de vijfde en zesde eeuw wanhopige vluchtelingen vestigden uit Rome, Padua en andere steden die werden geplunderd door Hunnen en Longobarden. In hun verzet tegen prelaten en krijgsheren verkozen de Venetianen in 726 n.C. hun eerste doge – van het Latijnse dux, ‘leider’. Venetië is dan nog in naam onderdeel van het Byzantijnse Rijk, maar feitelijk autonoom. In 828 ontvreemdden Venetiaanse kooplieden relieken van Marcus de Evangelist uit Alexandrië en brachten die naar Venetië, naar La Serenissima,2 waar ze tot op heden worden vereerd en bewaard in de San Marcobasiliek, het geestelijk middelpunt van de stad.

Buiten de Lagune van Venetië krijgt halverwege de achttiende eeuw in heel West-Europa de verlichtingsgedachte – die zich sterk maakt voor sociale hervormingen, de bevordering van kennis en ook voor seksuele vrijheid – vaste voet aan de grond. De Venetianen blijven invloeden van buitenaf echter koppig van de hand wijzen. De ontwikkelde, meer talen beheersende Casanova leverde kritiek op Voltaire en Rousseau, twee van de belangrijkste figuren van de Verlichting. Toch kan het Casanova geweest zijn op wie Voltaire doelde toen hij in 1770 verkondigde dat het volmaakte de vijand van het goede is. Als er iemand niet perfect was, dan Casanova wel; zijn boodschap is er een die de genietingen van seksuele verkenningen prijst als het pad naar zelfontplooiing en verlichting. Ondanks dat bleef hij de aloude, vertrouwde en corrupte orde trouw; hij verkoos de opwinding van de ontsnapping boven de verantwoordelijkheid van de vrijheid. Hij geloofde vroom in God en beklaagde degenen die dat niet deden. Maar als libertijn, vrijmetselaar, epicurist en kabbala-adept probeerde hij altijd de Venetiaanse normen en waarden te doorbreken ter verheerlijking van het individu en diens seksualiteit. Hij geloofde graag, en wel in alles wat op zijn pad kwam: godsdienst, filosofie, magie, wetenschap en vooral liefde. Aan het tijdperk van de Verlichting voegde hij seks en nog meer seks toe. Schaamteloos buitte hij vrouwen uit en tegelijkertijd gaf hij zich totaal over aan de vrouwen die hij bezat. ‘Ik verover niet, ik geef me over,’ legde hij uit. Hij verheerlijkte vrouwen op een wijze die de rede tart. Elke liefdesgeschiedenis was voor hem een ontmoeting tussen de ziel en het verstand, een glimp van de eeuwigheid en de vervoering.

Noten

1 Het woord bautta (of baùta in de standaardtaal) wordt dikwijls ten onrechte gebruikt voor alleen het masker. De bautta is echter een volledig kostuum bestaande uit het starre witte masker (larva), de zwarte driekantige hoed (tricorno) en de donkere schoudermantel (tabarro). (noot van de vert.)

2 La Serenissima (‘de meest doorluchtige’) is de eeuwenoude bijnaam van Venetië. ‘Serenissimo’ was een eretitel voor vorsten, ook voor de doge, maar het epitheton ging al in de twaalfde eeuw gelden voor de Republiek zelf. (noot van de vert.)

Boek I

Venetië

1

Zanetta

De eerste van alle vrouwen in het leven van Giacomo Casanova was zijn al even flamboyante als ongrijpbare moeder, Zanetta Farussi. Bij het publiek was ze vooral bekend onder haar toneelnaam, La Buranella, een eerbetoon aan haar geboorteplek in de Venetiaanse lagune: het vrolijke miniatuureiland Burano, waar alle huizen in een eigen tint zijn geschilderd – pimpelpaars, blauwgroen, kanariegeel, appelgroen, vuurrood en allerlei andere wonderlijke en felle kleuren. Van haar moet Casanova die bedrieglijke mengeling van spitsvondigheid, grilligheid en hang naar misleiding hebben geërfd.

Als dochter van een schoenlapper vormde Zanetta zichzelf om tot een gevierde actrice en courtisane, de heldin van een sprookje voor volwassenen. Ze kwam ter wereld op 27 augustus 1707 als de buitenechtelijke dochter van Girolamo Farussi en de weduwe Marzia Baldissara, en werd gedoopt op 4 september in de San Giacomo dell’Orio in het centrum van Venetië. Enkele maanden later vestigde het kleine gezin zich in de parochie San Simeone Grande, waar haar vader en moeder op 31 januari 1709 trouwden. Daarna verhuisden ze opnieuw, ditmaal naar de Calle delle Muneghe, een druk en lawaaierig straatje in de parochie San Samuele.

Die winter was in heel Europa naar verluidt de koudste van de christelijke jaartelling. De Lagune van Venetië was één blok ijs. Het vee stierf in de schuren, loofbomen spleten open door de kou en reizigers vroren onderweg dood. Hongersnood heerste alom. Zoals altijd wisten de Venetianen zich erdoorheen te slaan. Een groot deel van de theatergekke Venetiaanse bevolking vond in die tijd werk als kapper, ouvreuse, zang- of acteercoach, toneelknecht of belichter. Hun gelederen werden nog aangevuld met artiestenvlooien en groupies, parasieten en pseudoacteurs. Toneelschrijvers die snakten naar aandacht lazen hun scenario’s voor aan onverschillige toehoorders en stille bewonderaars van actrices wrongen zich in allerlei bochten om maar een glimp van hun idolen op te vangen. Ook de jonge advocaat Carlo Goldoni waagde zijn kans en begon Griekse en Romeinse komedies voor toneel te bewerken, en hij zou de geïmproviseerde gooi-en-smijtkomedie, bekend als de commedia dell’arte, volledig hervormen. Het publiek was zeer vertrouwd met de vaste personages – zoals Pantalone, Pulcinella en Colombina – en hun dwaze fratsen en gewoonten. Iedereen wist wat Harlekijn ging zeggen voordat de woorden zijn mond verlieten, vandaar dat Goldoni de personages nieuwe woorden gaf. Acteurs begonnen na verloop van tijd te vertrouwen op zijn dialogen en regieaanwijzingen. Om de honger bij het publiek naar nieuwe stukken te stillen, flanste hij zijn scenario’s soms in een paar dagen tijd in elkaar. Van auteursrechten en royalty’s was geen sprake. Toen Goldoni in één seizoen tijd zijn theaterdirecteur maar liefst zestien avondvullende komedies had bezorgd, hoefde hij niet te rekenen op een bonus voor zijn inspanningen – ‘Geen cent boven zijn salaris over dat jaar, helemaal niets.’ Lof oogstte hij wel, en in ruime mate bovendien, maar hij stelde: ‘Om te leven heeft een mens meer nodig dan roem.’

In deze bruisende en gistende wereld werd de jonge acteur Gaetano Casanova verliefd op een actrice die bekend was onder de naam La Fragoletta – ‘Aardbeitje’ –, maar in werkelijkheid heette deze wellustige dame Giovanna Benozzi. Rond 1713 verliet Gaetano zijn geboortestad Parma om zich bij haar te voegen in Venetië, waar ze de leiding had over twee theaters –San Luca en San Samuele – namens de machtige dynastie van de Grimani’s. Veel later beweerde Giacomo dat hij had gehoord dat Gaetano, zijn vader, zijn carrière was begonnen als danser en pas later was gaan toneelspelen. ‘Meer nog dan om zijn talent werd hij gewaardeerd om zijn rechtschapen levensopvattingen,’ schrijft hij – een tactvolle manier om te zeggen dat het vaderlief aan aanleg had ontbroken.1

Er moet iets zijn misgelopen met Gaetano’s pogingen La Fragoletta voor zich te winnen, want ze vlucht naar Parijs met een ander toneelgezelschap, terwijl Gaetano achterblijft in Venetië. Daar wordt hij een vaste waarde in het Teatro San Samuele, waar hij optreedt in kluchten en als mimespeler. Hij woonde in de Calle degli Orbi tegenover het huis van schoenlappers die kamers verhuurden aan acteurs. Volgens Giacomo bestond dit kleine huishouden uit Girolamo Farussi, diens vrouw Marzia en hun zestienjarige dochter Zanetta.

Gaetano wordt in 1723 verliefd op Zanetta en stuit meteen op weerstand. In zijn memoires legt Giacomo uit: ‘Omdat hij acteur was mocht hij [Gaetano] niet verwachten dat moeder Marzia toestemming voor een huwelijk zou geven, en vader Girolamo nog minder, want die beschouwde acteurs als een verfoeilijk soort mensen.’ Als Girolamo het jaar daarop overlijdt – Marzia krijgt het gedaan haar levensavond te slijten in een huisje van een liefdadigheidsinstelling in de Calle delle Muneghe – is de voornaamste belemmering van de verbintenis tussen Zanetta en Gaetano van de baan. Op 27 februari 1724 trouwt het jonge stel in de San Samuelekerk.

In Casanova’s opgeklopte versie liepen de geliefden weg, maakte Marzia ‘veel misbaar’ en stierf Zanetta’s vader van verdriet kort na het huwelijk, niet ervoor. In de minder operateske werkelijkheid trokken de jonggehuwden in bij Marzia, Gaetano’s schoonmoeder die weduwe was geworden en die blij was met hun gezelschap en hun bijdrage in de kosten van het huishouden. Een tijdlang was het leven zo normaal als het maar kon zijn voor een koppel jonge acteurs in Venetië dat maar ternauwernood kon rondkomen. Gaetano hield zijn baan in het theater en Zanetta nam af en toe kleine rollen aan, ondanks haar belofte dat ze na haar huwelijk afscheid zou nemen van het podium. De levenslustige jonge soubrette trok de aandacht van theatereigenaar Michele Grimani, telg van een van de heersende families in Venetië, waar toen een hermetisch gesloten kaste van zo’n vierhonderd families de scepter zwaaide. Deze Michele Grimani moet een imposante figuur zijn geweest. Alom klonken roddels dat de twee een verhouding hadden, vooral toen Zanetta zwanger raakte – al was dat hoogst waarschijnlijk wel degelijk van Gaetano.

Casanova schrijft dat hij ‘na negen maanden uit dit huwelijk wordt geboren, op twee april van het jaar 1725’ en drie dagen later werd gedoopt. Aldus zijn officiële lezing van zijn komaf. Op latere leeftijd komt hij nog eens terug op die vaderschapskwestie in het lange satirische relaas Né amori, né donne, waarin hij aanvoert dat Michele Grimani en dus niet de zwaar beproefde Gaetano Casanova zijn echte vader was. Veel van Casanova’s identiteit en nalatenschap als de zwierige, onweerstaanbare en geletterde verleider houdt verband met het raadsel van zijn ware vader. Was zijn vader inderdaad de eenvoudige en goedmoedige acteur uit Parma, dan was het flamboyante personage dat diens zoon voor zichzelf had gecreëerd een van de meest geslaagde en volgehouden staaltjes van zelfuitvinding van die tijd, een levenslange act die alles overtrof wat zijn ouders hadden kunnen bedenken. Maar als zijn vader de aristocratische Grimani was, hadden zijn ouders nooit kunnen trouwen. De Venetiaanse adel had vaak buitenechtelijke kinderen, vooral ook omdat de regels van hun stand een huwelijk met een buitenstaander strikt verboden. Als Giacomo Casanova daadwerkelijk Grimani’s buitenechtelijke zoon was, maakte hij deel uit van een grote, maar niet erkende categorie kinderen, en diende Zanetta’s huwelijk om haar faux pas te verhullen. Hoe het ook zij, het kind zou altijd een verschoppeling zijn, iemand die nooit toegang zou hebben tot de starre, bevoorrechte wereld van de Venetiaanse adel. Zolang hij in Venetië verbleef zou hij dagelijks worden herinnerd aan zijn gebrek aan status. Was hij een buitenechtelijke prins of een pauper? Die identiteitscrisis heeft hem door de jaren heen beziggehouden, geprikkeld en gekweld. Hij zou zijn hele leven proberen een plaatsje te verwerven – soms door vleierij, soms ook met geweld – in de kringen die hem naar zijn overtuiging altijd hadden buitengesloten.

De onrustige en eerzuchtige Zanetta trok op zeker moment de aandacht van Goldoni, die zichzelf profileerde als een soort Molière, de grote Franse komedieschrijver van de eeuw daarvoor. Maar dit was Italië. ‘In Frankrijk,’ vertelde een theaterdirecteur hem ooit, ‘kun je proberen het publiek te behagen, maar hier in Italië zijn het de acteurs en actrices bij wie je te rade zult moeten gaan.’ Dat was in het gewone leven al even waar als op het podium; in Venetië waren persoonlijkheden belangrijker dan gewoonten, en tot de meest bekoorlijke figuren die Goldoni ontmoette behoorde Zanetta. Ze viel hem op omdat ze ‘mooi en zeer getalenteerd’ was en wist een gezongen rol te krijgen in Goldoni’s muzikale intermezzi, terwijl ze haar publiek bekoorde met haar ‘smaak, volmaakte oor en onberispelijke uitvoering’.

Terwijl ze op tournee was in Londen in 1727 bracht Zanetta haar tweede kind ter wereld: Francesco. Giacomo was het kind dat ze achterliet in Venetië, Francesco was de zuigeling die ze in Londen aan haar zijde hield. Hij werd haar favoriet, degene die de grootste kans van slagen had in het leven. En wat gebeurde er met Giacomo? Hij gleed weg in de rol van de vergeten en hinderlijke telg. Toch werd het minst geliefde, verstoten kind de beroemdste minnaar van de moderne tijd, en daarbij een wiskundig en literair genie. En Francesco? Die ontpopte zich in zijn tijd tot een alom gewaardeerde schilder; zijn roem oversteeg huizenhoog de faam van de nietsnut die zijn oudere broer was.

Als adolescent begint Giacomo een vrij helder beeld te krijgen van de theaterloopbaan van zijn moeder en van haar pogingen een eigen identiteit te creëren; het is van Zanetta dat hij dezelfde drang daartoe erft. Jaren later reist hij naar Londen en Dresden en Praag, de steden waar zij had gewoond en had bemind en had opgetreden. Het is alsof hij daar iets wil terugvinden van haar verwelkte roem. Onafgebroken is hij op zoek naar het gezicht, de armen, lippen, ogen en geur van zijn jonge moeder, waarheen hij ook gaat en in iedere vrouw die hij verovert. In zijn beleving zijn ze allemaal manifestaties van Zanetta, en daarom verleidt hij hen om hém te verleiden.

De geschiedenis van de metamorfose van dit achtergestelde lelijke eendje tot de statige Venetiaanse zwaan die we kennen als Casanova is opmerkelijk. Als kind sprak hij nooit en hij werd min of meer gezien als een achterlijk kind, voorbestemd voor de anonimiteit. Giacomo, die uiteindelijk twaalf delen aan memoires schreef waarin hij de mensen en gebeurtenissen in zijn leven meeslepend en in levendige details beschrijft, hield vol dat hij geen herinneringen bewaarde aan de eerste acht jaar van zijn leven.

In augustus 1733 verandert alles als zijn ‘geheugenorgaan’ zich ontwikkelt en ziedaar: ‘Ik stond in de hoek van een kamer en leunde tegen de muur terwijl ik mijn hoofd vasthield. Ik had mijn ogen gericht op het bloed dat uit mijn neus op de grond droop. Marzia, mijn grootmoeder wier lieveling ik was, liep naar mij toe en waste mijn gezicht met koud water. Zonder iemand anders in het huis in te lichten liep zij met mij naar buiten en nam mij mee in een gondel naar Murano. Dit is een dicht bevolkt eiland op een half uur afstand van Venetië. Toen wij uit de gondel waren gestapt kwamen wij in een krotwoning waar wij een oude vrouw aantroffen die op een armoedig bed zat. Zij had een zwarte kat in haar armen; vijf of zes andere katten liepen om haar heen. Het was een heks.’

Marzia spreekt lang met de heks in het Friulische dialect, waar Giacomo niets van begrijpt, en geeft de oude vrouw een zilveren dukaat. ‘De heks opende daarna een kist, pakte mij op, zette mij erin, en deed hem dicht terwijl ze zei dat ik niet bang moest zijn.’ Terwijl hij daar in het donker ligt met een zakdoek tegen zijn bloedneus gedrukt, hoort hij ‘afwisselend huilen en lachen, roepen, zingen en op de kist slaan’. Na enige tijd haalt de heks hem uit de kist en liefkoost en knuffelt ze hem. Dan slaat ze een laken om hem heen, spreekt een aantal bezweringen uit, haalt vervolgens het laken van hem af en geeft hem ‘vijf pastilles die heel lekker smaakten’. Meteen daarna wrijft ze zijn ‘slapen en nek in met een zoetruikende zalf’, waarna ze hem weer aankleedt. Ze vertelt hem dat de bloedingen steeds minder zullen worden als hij niemand over deze behandeling vertelt. Deed hij dat wel, dan zou hij doodbloeden. Tot slot zegt ze dat hij weldra bezoek zal krijgen van ‘een betoverend mooie vrouw’, van wie zijn geluk zal afhangen.

Hij ging naar huis met zijn grootmoeder en na enkele uren slaap ‘zag ik – of meende ik te zien – hoe uit de schoorsteen een verblindend mooie vrouw tevoorschijn kwam [...]. Haar hoofdtooi was een met vele edelstenen bezette kroon die fonkelden alsof zij brandden.’ De vrouw ging op zijn bed zitten en deed boven zijn hoofd een aantal doosjes open. ‘Zij hield een lang betoog tegen mij waarvan ik niets begreep, kuste mij en vertrok daarna op de manier waarop zij was gekomen.’

Giacomo heeft nooit en met niemand gesproken over dit mystieke voorval. ‘Ik verzegelde het en borg het op in het geheimste hoekje van mijn prille geheugen’, om jaren later pas te worden geopend, toen hij zijn memoires schreef. Het was zijn eerste en krachtigste herinnering, de mythe van zijn oorsprong die verhaalt hoe de broze, zieke Giacomo weer gezond wordt dankzij een minzame, prachtige vrouw. ‘Remedies voor de ergste ziekten bevinden zich niet altijd in de artsenijkast,’ filosofeert hij; ze zijn mogelijk te vinden in de verste uithoeken van de kosmos of van het hart. Ondanks deze manifestatie van een vrouwelijke sensualiteit die zowel zijn leven redde als zijn sluimerende intellect wakker schudde, zou hij zich toch eerder als een scepticus dan als een mysticus ontwikkelen. ‘Tovenaars hebben op deze aardbodem nooit bestaan’, legde hij uit, alleen ‘voor degenen die zij wijs konden maken dat zij waren wat zij voorgaven’.

Na de behandeling was Giacomo even hopeloos en ‘sullig’ als voorheen en ‘het tegendeel van onderhoudend gezelschap’. Hij schrijft: ‘Iedereen had medelijden met mij en liet mij met rust; men dacht dat ik het niet lang zou maken. Mijn moeder en vader zeiden nooit iets tegen mij.’ Wonderlijk genoeg leeft hij plotseling op. De bloedingen stoppen. Zijn verstand begon zich te ontwikkelen en hij leert ‘in minder dan een maand’ lezen.

Dat verstand gaat gepaard met bedrieglijke slimheid. Drie maanden later, herinnert Giacomo zich huiverend, sloegen hij en zijn jongere broer Francesco hun vader – die het acteren had opgegeven – gade toen die in de weer was met optische instrumenten. ‘Ik zag op een tafel een groot, rond kristal waarin facetten waren geslepen.’ Hij was verrukt toen hij het voor zijn ogen hield en ‘alle voorwerpen vermenigvuldigd’ zag. Even later, ‘omdat ik merkte dat niemand op mij lette, maakte ik van de gelegenheid gebruik het kristal in mijn zak te steken’. Toen zijn vader het waardevolle voorwerp wilde pakken maar het niet zag, hield Francesco terecht vol dat hij er niets mee te maken had, terwijl de schuldige Giacomo valselijk hetzelfde beweerde.

Gaetano dreigde degene die loog een pak ransel te verkopen. De jonge Giacomo deed alsof hij in alle hoeken naar het kristal zocht en schoof het behendig in de jaszak van zijn nietsvermoedende broer. ‘Ik had er meteen spijt van,’ gaf hij toe, maar het kwaad was al geschied. ‘Geïrriteerd door ons vruchteloze zoeken fouilleerde mijn vader ons, trof het kristal in de zak van de onschuldige aan en gaf de aangekondigde bestraffing.’ Giacomo kon de leugen niet voor zich houden: ‘Drie of vier jaar later was ik zo dwaas mij erop te beroemen dat ik hem deze streek had geleverd. Hij heeft mij het gebeurde nooit vergeven, en geen gelegenheid voorbij laten gaan revanche te nemen.’ Francesco zou de eerste van vele mannen zijn die Giacomo zouden terugpakken.

1 Voor de vertaling van de vele letterlijke citaten uit de memoires van Casanova – L’Histoire de ma vie – die de auteur in deze biografie heeft opgenomen hebben wij ons gebaseerd op de nieuwe editie van de vertaling van Theo Kars: Het verhaal van mijn leven, te verschijnen in het voorjaar van 2017 bij Uitgeverij Van Oorschot. Daarbij hebben wij deze vertaling zo consequent gevolgd als de omringende tekst van Bergreen maar toeliet. In die mate zelfs dat we bij te zeer uiteenlopende interpretaties de omringende tekst op een paar plaatsen hebben aangepast aan de lezing van Theo Kars, waar dat op basis van het Franse origineel noodzakelijk bleek. (noot van de vert.)