Voor Ayla en Errol

Sean McMeekin

DE RUSSISCHE REVOLUTIE

EEN NIEUWE GESCHIEDENIS

Nieuw Amsterdam

Vertaling Gerard van der Wardt

© 2017 Sean McMeekin

Oorspronkelijke titel Russian Revolution – A New History

Oorspronkelijke uitgever Basic Books, New York

Alle rechten voorbehouden

© 2017 Nederlandse vertaling Gerard van der Wardt/ Nieuw Amsterdam

Tekstredactie Marianne Tieleman

Ontwerp omslag Philip Stroomberg

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Omslagfoto Soldaten, met rode vlag aan hun bajonet, bewaken de straten tijdens de gewelddadige dagen van de Russische Revolutie, 1 februari 1917 (fotograaf onbekend, Hulton Archive / Getty Images)

Auteursfoto Ersin Ersoy

NUR 686

E-BOOK ISBN 9789046821848

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2017 met ISBN 9789046821831

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 9789046821831 (1e druk 2017)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

INHOUD

Een aantekening over namen, datering, vertaling en transcriptie

Inleiding – De eerste eeuw van de Russische Revolutie

Kaarten

Proloog – Het bloed van een boer

DEEL I

DE NADAGEN VAN DE ROMANOVS

1 Het oude regime en zijn vijanden

2 1905: een schok voor het systeem

3 De kwetsbare reus: tsaristisch Rusland op de rand van de oorlog

4 Ruslands oorlog, 1914-1916

DEEL II

1917: EEN VALSE DAGERAAD

5 Blakend van vechtlust

6 Een weersomslag

7 Het leger op een tweesprong: maart

8 De Duitse troefkaart

9 De avond valt voor de liberalen

10 Het moment van Kerenski

DEEL III

VIJANDIGE OVERNAME

11 Lenin legt zijn kaarten op tafel

12 Het leger aan de rand van de afgrond

13 Rode Oktober

14 Algemene staking

15 Wapenstilstand

16 Rusland op een dieptepunt

17 Respijt

DEEL IV

DE BOLSJEWIEKEN AAN DE MACHT

18 Oorlogscommunisme

19 Rood op Wit

20 De Communistische Internationale

21 Ultiem verraad

22 ‘Verander goud in brood’: honger en de oorlog tegen de Kerk

23 Rapallo

Epiloog – Het spook van het communisme

Dankwoord

Afkortingen

Noten

Bronnen

Fotokatern

EEN AANTEKENING OVER DATERING, NAMEN, VERTALING EN TRANSCRIPTIE

De Russische Revolutie heeft net als de twee Wereldoorlogen in de twintigste eeuw een ravage aangericht onder plaatsnamen: steden en hele streken wisselden van rijk, rijken gingen over in nationale staten en daarna soms weer terug naar rijken. Moskou wist vreemd genoeg te ontkomen aan de namenrevolutie, maar dit is één zegen te midden van eindeloze narigheid. Omdat Sint-Petersburg van 1914 tot 1924 Petrograd heette (en nog geen Leningrad), wordt de stad in het grootste deel van het boek zo genoemd. Bij andere steden heb ik de toenmalige naam gebruikt, tussen haakjes gevolgd door de tegenwoordige, dus Reval (Tallinn). Bij namen die politiek gevoeliger liggen, geef ik de eerste keer drie varianten, zoals bij Lemberg (Lvov/Lviv). Het huidige Istanboel heette in de periode die het boek beslaat Constantinopel, zelfs voor Ottomaanse overheidsfunctionarissen, en dus gebruiken we die naam. Hoewel de republiek Turkije voor 1923 formeel niet bestond, verwijs ik met die benaming ook voor die datum naar zowel Turkije als het Ottomaanse Rijk, zoals veel Turken en de meeste Europeanen en Russen indertijd deden.

In de moderne Russische geschiedenis levert datering een wel bijzonder lastig probleem op, omdat de juliaanse tijdrekening die het Russische Rijk hanteerde eerst twaalf en daarna dertien dagen achterliep bij de westerse, gregoriaanse tijdrekening. De bolsjewieken schakelden in januari 1918, midden in het Russische revolutionaire drama, over op de gregoriaanse kalender. Bij data van vóór januari 1918, belangrijk in zowel de Russische als de Europese geschiedenis, heb ik geprobeerd beide data te geven, gescheiden door een schuine streep, zoals in: 1/14 november 1916, waarbij de 1 staat voor de juliaanse, en de 14 voor de gregoriaanse datum. Omdat in 1917 de data elkaar in razende vaart opvolgen en de specifiek Russische context gaat overheersen, schakel ik omwille van het belang die de maanden in de revolutionaire terminologie hebben (Februarirevolutie, April- en Julidagen, Oktoberrevolutie) over op de juliaanse tijdrekening. In navolging van de bolsjewieken schakel ik dan halverwege januari 1918 over op de gregoriaanse tijdrekening. Om de lezers behulpzaam te zijn, zullen markeringen aangeven waar deze omschakelingen plaatsvinden.

Alle vertalingen uit het Frans, Duits, Russisch en Turks, zijn, tenzij een ander vertaald werk wordt geciteerd of dit op een andere manier wordt aangegeven, van de hand van de auteur.

Bij de transcriptie van Russische namen en termen naar het Nederlands is gebruikgemaakt van het systeem zoals dat wordt gehanteerd door de Nederlandse online bibliotheekcatalogi, waaronder die van de Nederlandse universiteiten. Een uitzondering is gemaakt voor in Nederland ingeburgerde namen. Behalve geografische namen als Moskou en de Krim vallen daaronder ook een aantal eigennamen, zoals tsaar Nicolaas in plaats van Nikolaj, Alexander Herzen in plaats van Aleksandr Herzen, Sergej Witte in plaats van Sergej Vitte, Pjotr Wrangel in plaats van Pjotr Vrangel, etcetera. Dat er her en der wat taalkundige inconsistenties voorkomen, is helaas onvermijdelijk.

INLEIDING

DE EERSTE EEUW VAN DE RUSSISCHE REVOLUTIE

Net als 1789, het jaar dat de Franse Revolutie uitbrak, is 1917 opgenomen in het lexicon van wereldhistorische jaartallen die alle onderlegde burgers geacht worden te kennen en te onthouden. De betekenis van 1917 blijft evenwel omstreden, niet in het minst omdat er in dat cruciale jaar twee zeer uiteenlopende revoluties plaatsvonden. De Februarirevolutie wierp de Russische monarchie omver en luidde een kortstondig tijdperk in met een gemengd liberale en socialistische regering, dat werd gevolgd door een meer radicale Oktoberrevolutie, waarin Lenins bolsjewistische partij een communistische dictatuur oplegde en een ongelimiteerde wereldrevolutie aankondigde tegen ‘kapitalisme’ en ‘imperialisme’. Beide ontwikkelingen verdienen serieuze historische studie. Samen vormen ze een van de meest cruciale gebeurtenissen in de moderne geschiedenis, waarmee het communisme in de wereld werd geïntroduceerd en de weg geplaveid voor decennialange ideologische conflicten die culmineerden in de Koude Oorlog van 1945-1991.

Omdat de bolsjewieken fervente marxisten waren, is ons begrip van de Russische Revolutie lang gekleurd gebleven door de taal van het marxisme, van het idee van een klassenstrijd tussen ‘proletariërs’ en ‘kapitalistische’ heersende klassen tot de dialectische overgang van een ‘burgerlijke’ naar een socialistische revolutie. Zelfs veel niet-marxistische historici hadden tijdens de Koude Oorlogsjaren in discussies over de Russische Revolutie de neiging uit te gaan van het marxistische basisschema en zich te concentreren op zaken als de economische achterstand van Rusland ten opzichte van meer ontwikkelde westerse, kapitalistische landen, de feodale stadia die het land had doorlopen, zijn ‘verlate’ industriële ontwikkeling, de ongelijkheid en de scheefheid van het Russische sociale stelsel, enzovoort. In haar invloedrijke standaardwerk De Russische Revolutie uit 1982, omschreef Sheila Fitzpatrick Lenins doel in de Oktoberrevolutie nog ondubbelzinnig als ‘de omverwerping van de bourgeoisie door het proletariaat’.

Deze tamelijk onkritische benadering van de Russische Revolutie bleef decennialang verrassend hardnekkig tegen herziening bestand. Deels was dit omdat in de Koude Oorlog de grote anticommunistische schrijvers, van George Orwell en Aleksandr Solzjenitsyn tot Robert Conquest, zich hadden geconcentreerd op het communisme in zijn periode van stalinistische ‘volwassenheid’ in de jaren dertig en veertig, en niet op hoe het was begonnen tijdens de revolutie. Er verschenen wel serieuze nieuwe studies over de Februarirevolutie, zoals Rusland 1917 (1967) van George Katkov en Tsuyoshi Hasegawa’s De Februarirevolutie (1981), maar pas met de publicatie van Richard Pipes’ De Russische Revolutie (1990) was er sprake van een serieuze herwaardering van de revoluties van 1917 in zijn geheel. Wat er tijdens de ‘Rode Oktober’ gebeurde, beweerde Pipes, was geen revolutie, geen massabeweging van onderaf, maar een coup d’état van bovenaf, ‘een machtsgreep door een kleine minderheid’. De Russische Revolutie was dus bepaald niet het resultaat van sociale evolutie, klassenstrijd, economische ontwikkeling of andere onverbiddelijke historische krachten zoals voorzien door de marxistische theorie. De revolutie was doorgevoerd door ‘aanwijsbare personen die op eigen voordeel uit waren’ en kon dus ‘heel goed worden onderworpen aan een waardeoordeel’. Pipes’ oordeel over deze mannen was vernietigend.

Het door en door revisionistische werk van Pipes kwam uit in een tijd dat de Sovjet-Unie op instorten stond en had het effect van een sloopkogel die korte metten maakte met elke aanspraak die de Russische Communistische Partij nog maakte op een door het volk gedragen, democratische of morele legitimiteit. Pipes werd zelfs opgeroepen als getuige-deskundige in een Neurenbergachtig proces tegen de partijmisdaden, dat in 1992 was georganiseerd (en weer snel gestaakt) door de postcommunistische regering van de Russische president Boris Jeltsin. Hoewel veel Sovjethistorici de revisionistische geschiedenis van Pipes afdeden als hopeloos vooringenomen (Pipes had in 1981-1982 als adviseur gewerkt voor de regering Reagan), kon niemand eromheen. In de langlopende debatten over het communisme tussen sympathisanten en ‘Koude Oorlogshitsers’ leek het erop dat de sympathisanten flink in het defensief gedrongen, zo niet voorgoed verslagen waren.

Een kwarteeuw later zijn er tekenen dat het politieke tij weer aan het keren is. Werken als Thomas Piketty’s internationale bestseller uit 2013, Kapitaal in de eenentwintigste eeuw, en de populariteit van verklaarde socialisten als Bernie Sanders bij jonge kiezers in het voorheen socialisme-vijandige Amerika, suggereren dat Marx eerdaags wel eens een verrassende comeback zou kunnen maken. ‘Millennialmarxisten’, zoals het tijdschrift The Nation de nieuwe golf jonge activisten heeft genoemd, worden gemotiveerd door de ‘gesel van de ongelijkheid’. De financiële crash van 2008 zegt hun meer dan de val van de Berlijnse muur in 1989, die het einde markeerde van het communisme in Oost-Europa, of de ineenstorting van de Sovjet-Unie in 1991. Volgens vele maatstaven (zoals de Gini-coëfficiënt) is de sociale ongelijkheid in westerse landen inderdaad sterk aan het toenemen, wat munitie verschaft voor een steeds bredere aanklacht tegen het kapitalisme. Het wachten is op contra-revisionistische boeken over de geschiedenis van het communisme, nu jongere historici de oude droom van de sociale revolutie doen herleven.

Een zo verstrekkende gebeurtenis als de Russische Revolutie zal in politieke discussies altijd worden gebruikt, of misbruikt, en afhankelijk van iemands voorkeuren worden aangehaald als een historische omwenteling die de onderdrukte arbeiders en boeren van Rusland bevrijding (‘vrede, land en brood’), of knechting heeft gebracht. Deze parabels mogen dan nog zo leerzaam zijn, ze vertonen slechts een vluchtige gelijkenis met de ware gebeurtenissen van 1917. De historici, die pas na de val van de Sovjet-Unie en de ontsluiting van de Russische archieven toegang kregen tot het originele bronnenmateriaal, hebben nog altijd grote moeite deze gebeurtenissen te reconstrueren.

Nu de Koude Oorlog gelukkig achter ons ligt, is het mogelijk de revolutie afstandelijker te benaderen als een concreet historisch gebeuren: controversieel en belangrijk door zijn blijvende invloed op de wereldpolitiek, maar het ook waard om op zichzelf begrepen te worden, los van de gangbare vooroordelen. In onze herinnering hebben half op waarheid berustende anekdotes en verhalen over de revolutie, die steeds dieper ingesleten raakten naarmate historici ze door de jaren heen keer op keer navertelden, de plaats ingenomen van de ongepolijste ware gebeurtenissen. Het wordt tijd af te dalen van de ijle hoogte van het ideologische debat over 1917 en aan de hand van de feiten vaste grond onder de voeten te krijgen. Door een terugkeer naar de bronnen kunnen we de revolutie opnieuw ontdekken zoals die zich real time afspeelde, vanuit het oogpunt van hoofdrolspelers die, terwijl ze handelend optraden, niet wisten hoe het verhaal zou aflopen.

De belangrijkste onthulling uit de Russische archieven is een simpele geweest. Het saillante feit over Rusland in 1917 is, afgaand op vrijwel al het bronnenmateriaal uit die tijd, dat het een land in oorlog was. Om een of andere reden is bij alle historische debatten over Ruslands autocratische politieke traditie, de ‘Russische economische achterstand’, de boeren en de landkwestie, de fabrieksstatistieken, stakingen en het arbeidersvraagstuk, het marxisme, de bolsjewieken, mensjewieken, socialisten-revolutionairen en hun concurrerende doctrines, deze simpele omstandigheid versluierd geraakt en zo ver naar de achtergrond gedrongen dat zij opnieuw ontdekt moest worden.

Gelukkig voor historici van de revolutie is sinds 1991 onderzoek naar Ruslands militaire prestaties in de Eerste Wereldoorlog, van 1914 tot 1917, explosief toegenomen. Het onderwerp was in de Sovjettijd vrijwel taboe vanwege Lenins banden met Duitsland en zijn omstreden besluit om Berlijn in november 1917 een afzonderlijke vrede aan te bieden. Anders dan ons verteld was, bleken de Russische legers aan het oostfront helemaal niet zo hopeloos overklast te worden door de Duitsers. Recent ontdekte rapporten van militaire censors weerleggen het idee, dat men in vrijwel alle geschiedenissen van de revolutie tegenkomt, dat er in de winter van 1916-1917 sprake was van sluipende onvrede in de gelederen. Integendeel, het moreel zat in de lift, niet in het minst omdat de Russische boerensoldaten veel beter te eten kregen dan hun Duitse tegenstanders.

Economische data vertellen een soortgelijk verhaal. Er was dus bepaald geen sprake van een algehele ineenstorting die uitmondde in de Februarirevolutie. Het bewijsmateriaal laat juist een onvoorstelbare (hoewel inflatoire) hoogconjunctuur in de oorlog zien. Er was sprake van crisis tijdens Ruslands ‘Grote Terugtocht’ van 1915, toen het erop leek dat een tekort aan granaten de Russische oorlogsinspanning fataal zou worden, maar dit werd op briljante wijze overwonnen in 1916, een jaar waarin alle indexcijfers voor de productie in de oorlogsindustrie omhoogschoten en het Russische leger langs alle fronten oprukte. Ook de wereldbefaamde broodtekorten van Petrograd in de winter van 1917 blijken bij nadere beschouwing grotendeels een mythe.

Zelfs de namen veranderen als politieke spelers zich uit het verhaal van de revolutie terugtrekken of weer in een centrale rol opduiken. Veel historici hebben het belang van de legendarische Raspoetin gebagatelliseerd, maar het blijkt nu dat de sensationele horrorverhalen toch een kern van waarheid bevatten: bij de complotten om de invloedrijke boer en gebedsgenezer van de tsaar uit te rangeren of te vermoorden waren niet alleen telgen uit Russische hogere kringen en liberale politici betrokken, maar ook geallieerde spionnen en topambtenaren. Michail Rodzjanko, voorzitter van de Staatsdoema (het parlement), was aan de vooravond van 1917 de beroemdste politicus van Rusland, maar zag zijn faam door de jaren heen verschrompelen tot een bijrolletje in de Februarirevolutie dat de meeste historische naslagwerken alleen een kleine vermelding waard vonden; nu blijkt achteraf dat hij toch een sleutelrol speelde in het drama. Trotski en Stalin bevonden zich tijdens de revoluties van 1905 en 1917 werkelijk in het brandpunt van de gebeurtenissen en verdienen hun reputatie. Lenin daarentegen, de verbannen oprichter van de bolsjewistische partij, bleef in 1905 zo goed als onzichtbaar; tot aan zijn terugkeer in Rusland in april 1917, na een afwezigheid van bijna twee decennia, had de tsaristische politie het nauwelijks de moeite waard gevonden hem in de gaten te houden. En zelfs toen zou Lenin, die niet goed wist wat er omging, weinig invloed gehad hebben op de politiek als hij niet door Duitsers van geld was voorzien om in het Russische leger, met zeven miljoen man onder de wapenen, propaganda te maken, terwijl het land vocht aan fronten die zich uitstrekten van de Oostzee tot de Kaspische Zee.

Lenin en de bolsjewieken speelden geen noemenswaardige rol in de val van de tsaar, die ze van Vrouwe Fortuna op een presenteerblaadje aangeboden kregen en waardoor ze, als een bespotting van hun marxistische historisch-deterministische pretenties, volledig werden verrast. Maar zij waren het die er uiteindelijk van profiteerden. Lenins programma van de ‘Linkervleugel van Zimmerwald’, in oorlogstijd uitgewerkt op congressen van socialistische ballingen in Zwitserland, stelde voor ‘de legers rood te kleuren’ door ze te infiltreren met radicale agitators. Dit was een minderheidsdoctrine die over het algemeen door socialistische leiders in Europa met hoon werd overladen: zij gaven de voorkeur aan verzet tegen de dienstplicht en het organiseren van anti-oorlogsdemonstraties. Nadat de Februarirevolutie Lenin de kans had geboden zijn programma uit te voeren, verging bijna iedereen het lachen. Lenins opportunistische uitbuiting van de kwetsbare strategische positie van Rusland in 1917, en zijn doelbewuste pogingen de ‘imperialistische oorlog’ te veranderen in een burgeroorlog door het propageren van muiterij en massale desertie onder bewapende soldaten, verschaften de bolsjewistische partij het machtsoverwicht om in de Oktoberrevolutie te kunnen triomferen en Rusland een communistisch bewind op te leggen.

De vijandige bolsjewistische overname van het Russische leger in 1917 was een drieste onderneming, zeer riskant en kantje-boord, die op vele kritieke momenten bijna misliep. Als de politici die in de Februarirevolutie waren komen bovendrijven, met name de SR-redenaar en would-be sterke man, Aleksandr Kerenski, meer competentie en vastberadenheid getoond hadden bij het bestrijden van de leninistische agitatie in het leger, dan hadden we ons de bolsjewieken nu slechts herinnerd als een van de vele socialistische minderheidsbewegingen in Europa. Lenin zou hoogstens een voetnoot bij de geschiedenis van Rusland en het socialisme hebben verdiend.

Hiermee wil ik niet afdoen aan Lenins adembenemende prestaties, al lagen die op een heel ander vlak dan ‘de proletarische omverwerping van de bourgeoisie’ die hem in traditionele beschouwingen wordt toegeschreven. Voortgedreven door Duitse financiering en zijn eigen niet aflatende heerszucht, slaagde Lenin er in 1917 in het Russische keizerlijke leger te breken, om vervolgens in 1918 met hulp van Trotski uit de scherven het geduchte Rode Leger in elkaar te zetten. Lenins profetie in Zimmerwald kwam uit: de burgeroorlog van 1918-1920 die de bolsjewieken tegen zowel echte als imaginaire binnen- en buitenlandse vijanden uitvochten, zou uitlopen op een nog bloediger strijd dan de ‘imperialistische oorlog’ tegen de centrale mogendheden, waarbij een steeds massalere mobilisatie, steeds meer staatscontrole, en toezicht en repressie van de geheime politie vereist was.

Na het vertrek in 1920 van de laatste buitenlandse, en door het buitenland bevoorrade, legers uit Rusland, ging de burgeroorlog over in een interne strijd tegen recalcitrante ‘klassenvijandige’ boeren. Deze waren tot armoede en hongersnood vervallen door de graanrekwisities van het communistische bewind, dat in een radicale doorvoering van het marxistische programma markt en geldtransacties had verboden en privébezit had afgeschaft. Stilzwijgend toegevend dat de communistische toekomst langer op zich liet wachten dan gehoopt, staakte Lenin in 1921-1922 de draconische maatregelen van het ‘oorlogscommunisme’ (zoals de afschaffing van de privénijverheid met terugwerkende kracht werd betiteld), zodat de graanhandel weer tot leven kon komen, de markt zijn werking kon doen en er weer koopwaar in de winkels terechtkwam. Maar de knieval die Lenin met deze ‘Nieuwe Economische Politiek’ deed, was nooit anders bedoeld dan als een tactische terugtrekking. Na het uitvechten en winnen van een laatste confrontatie met de Orthodoxe Kerk in 1922, wisten de bolsjewieken alle verzetshaarden op het territorium van het voormalige tsarenrijk de kop in te drukken en in plaats daarvan een nieuw rijk te stichten, dat bekend werd als de Unie van Socialistische Sovjetrepublieken (USSR). Lenin en zijn opvolgers konden nu hun blik richten op de wereldrevolutie en het exporteren van het communisme naar alle uithoeken van de aardbol.

Na een kwarteeuw van opwindende ontdekkingen in de archieven, is het tijd om de balans op te maken en te kijken wat we ervan hebben opgestoken. In de laatste dagen van de tsaren was Rusland een land vol contradicties, met grote rijkdom en extreme armoede, met de talloze sociale en etnische spanningen die kenmerkend zijn voor een onmetelijk multi-etnisch rijk. De ineenstorting van het regime in 1917 was echter allesbehalve onvermijdelijk. Nadat het Russische Rijk bijna uit elkaar was gevallen in de revolutie van 1905, die uitbrak in het kielzog van een vernederende nederlaag in de Russisch-Japanse oorlog, maakte het in het daaropvolgende decennium een opmerkelijk herstel door. Dit was te danken aan concessies van de tsaar, die de weg plaveiden voor de vorming van een parlement (de Doema), vakbonden en Pjotr Stolypins vooruitziende hervormingen van de landbouw. Het is de tragedie van het Russische liberalisme dat ’s lands meest toegewijde hervormers en voorvechters van de constitutie de modieuze denkbeelden van het panslavisme omarmden. In 1914 haalden ze Nicolaas II over het leger te mobiliseren om de publieke opinie tevreden te stellen, om vervolgens tijdens de oorlog evengoed tegen hem samen te spannen, ook al was hij zo dom geweest hun advies op te volgen. Het noodlottige besluit van de tsaar om ten oorlog te trekken, tegen de uitdrukkelijke waarschuwingen in van Raspoetin en andere conservatieve monarchistische raadgevers op wie hij doorgaans meer vertrouwde dan de liberalen, maakte een eind aan een tijdperk van grote economische en sociale vooruitgang in Rusland en kostte hem uiteindelijk de troon. Zo ging een op het autocratische principe gevestigd rijk ten onder omdat het de laatste autocraat ontbrak aan heerszucht, aan de moed om zijn overtuigingen kracht bij te zetten. Toen Lenin eenmaal de overhand had, zou hij niet dezelfde fout maken.

PROLOOG

HET BLOED VAN EEN BOER

Toen de Grote Oorlog tegen Duitsland en de centrale mogendheden zijn derde verschrikkelijke jaar inging, verhevigde in Petrograd de oppositie tegen de autocratie van tsaar Nicolaas II, die in 1915 het opperbevel van de Russische strijdkrachten op zich had genomen. De parlementaire leiders verlangden vurig naar een actievere rol in het Russische politieke leven, en nu roken ze bloed. De gerenommeerde historicus Pavel Miljoekov, oprichter van de liberale constitutioneel-democratische partij (de kadetten), zorgde op 1/14 november 1916 voor een heksenketel in de Doema. Hij kapittelde de laatste premier van de tsaar, Boris Stürmer – met zijn ongelukkige Duitse naam – om zijn falende beleid en vroeg hem vilein of dit voortsproot uit ‘domheid of verraad?’ De echte verraders, insinueerde Miljoekov, al zei hij dit niet met zoveel woorden, waren de in Duitsland geboren tsarina Alexandra (Alix) van Hessen-Darmstadt en de ‘duistere krachten’ rond de beruchte gebedsgenezer Grigori Raspoetin. Deze had haar vertrouwen verworven door zijn mysterieuze vermogen haar aan hemofilie lijdende zoon, troonopvolger Aleksej, verlichting te schenken. Deze opruiende toespraak van iemand met zo’n gezaghebbende reputatie als Miljoekov verleende geloofwaardigheid aan de geruchten die over Raspoetin de ronde deden. Hij bevestigde de in Petrogradse kringen vigerende mening dat, zoals een hoge aristocraat het uitdrukte, ‘de tsarina en Stürmer Rusland aan keizer Wilhelm verkochten’.

Wat de kadettenleider insinueerde, zeiden anderen openlijk. De reactionaire afgevaardigde Vladimir Poerisjkevitsj verspreidde Miljoekovs toespraak onder frontsoldaten. Daarmee nog niet tevreden, stond Poerisjkevitsj op 6/19 november 1916 op in de Doema en kafferde de ministers van de tsaar uit voor ‘marionetten, waarvan de touwtjes stevig in handen waren genomen door Raspoetin en tsarina Alexandra Fjodorovna (...) die op de Russische troon altijd een Duitse is gebleven en vreemd aan het land en zijn volk’. Maar Poerisjkevitsj’ ware toorn was gericht tegen de gebedsgenezer zelf. ‘Zolang Raspoetin in leven is,’ betoogde hij, ‘kunnen we [de oorlog] niet winnen.’ Terwijl hij vooraanstaande politici in Rusland uitnodigde zich aan te sluiten bij een lynchpartij, sprak Poerisjkevitsj op onheilspellende toon: ‘Niet langer zal een obscure moezjiek Rusland regeren!’

Dit waren geen loze woorden. Tegen het eind van de maand had Poerisjkevitsj zich aangesloten bij een ontluikende samenzwering van hooggeplaatste personen, waarin vorst Felix Joesoepov eerste viool speelde (maar niet per se degene was die het denkwerk verrichtte), om Raspoetin te vermoorden. Joesoepov, een dandy die in Oxford had gestudeerd, was enig erfgenaam van misschien wel het grootste familiefortuin in Rusland, volgens de meeste schattingen groter dan dat van de Romanovs. Hij was getrouwd met een nicht van de tsaar, vorstin Irina. Joesoepovs moeder, vorstin Zinaïda, ging vertrouwelijk om met Romanovgrootvorsten en het gezin van de tsaar zelf, en was tegelijk goed bevriend met de vrouw van Doemavoorzitter Michail Rodzjanko. De man van Zinaïda, als graaf zelf ook van hoge komaf, was in 1915 door de tsaar ontslagen uit zijn functie als gouverneur-generaal van Moskou. Dat hij in ongenade was gevallen, weet zij aan Raspoetin en tsarina Alexandra. Haar venijnige roddels waren een belangrijke bron voor de bezetenheid waarmee men in Petrograds hogere kringen over ‘duistere krachten’ sprak. Vorstin Zinaïda had haar zoon uitdrukkelijk geïnstrueerd om Rodzjanko en de Doema te ‘onderhouden’ over Raspoetin. Een van haar andere bekeerlingen was grootvorst Dmitri Pavlovitsj Romanov, een volle neef van de tsaar, die een van de voormannen in het moordcomplot zou worden.

Het idee was simpel. Joesoepov zou Raspoetin uitnodigen naar zijn schitterende paleis aan de Mojka, zogenaamd voor een ontmoeting met zijn beeldschone vrouw Irina. Vorstin Irina zelf, die met het complot niets te maken wilde hebben (al wist ze ervan af), zou niet thuis zijn. Terwijl men Raspoetin beneden liet wachten, zouden hem gebak en wijn worden aangeboden, voorzien van een dosis kaliumcyanide. Voor het geval het gif niet werkte, waren de samenzweerders met pistolen bewapend en met een paar telefoontjes werd een nogal doorzichtig alibi gefabriceerd. Als extra garantie zou grootvorst Dmitri Pavlovitsj ter plekke zijn: als Romanov genoot hij volledige strafrechtelijke immuniteit. Er was één belangrijke factor die de kans op slagen van het even barokke als smoezelige complot vergrootte: Raspoetin was een fameuze rokkenjager die door de Franse ambassadeur de ‘erotomystieke maniak van Pokrovskoje’ was genoemd. Nooit eerder had Raspoetin een invitatie voor een rendez-vous met een vorstin afgeslagen.

Het complot Poerisjkevitsj-Joesoepov was niet de eerste in zijn soort. Aleksej Chvostov, in september 1915 op aanbeveling van Raspoetin benoemd tot minister van Binnenlandse Zaken, had zich al een maand later tegen zijn weldoener gekeerd. Hij had aan kolonel Michail Komissarov, een officier van de geheime dienst en hoofd van Raspoetins beveiliging, tweehonderdduizend roebel beloofd als hij de man zou vermoorden die hij in opdracht van de tsaar diende te beschermen en die Chvostov bovendien zijn baan had gegeven. Hoe weinig plausibel deze affaire ook klinkt, het was niettemin een feit dat kolonel Komissarov diverse soorten gif op Raspoetins katten had uitgeprobeerd (Chvostov van zijn kant had liever dat de boer werd gewurgd). Geruchten over dit bizarre complot lekten uit naar de pers en leidden tot Chvostovs val toen de tsaar ze ter ore waren gekomen.

In 1916 hing het als een koorts in de lucht: Raspoetin moest dood. Zelf ontving Raspoetin doodsbedreigingen over de post, en hij werd bij verschillende gelegenheden fysiek aangevallen. De koorts was zo besmettelijk dat het zich tot ver buiten Rusland verspreidde. Na het mislukken van zijn eigen complot probeerde Chvostov het met de rekrutering van Sergej Troefanov (in het Westen bekend als ‘Monnik Iliodor’). Hij was Raspoetins voormalige geldschieter binnen de Orthodoxe Kerk, een uit zijn ambt ontzette priestermonnik die op dat moment in Noorwegen woonde. Van Troefanov werd aangenomen dat hij de moordpoging op Raspoetin in juli 1914 in Pokrovskoje had bekokstoofd. Een vrouw had hem daar in de onderbuik gestoken, terwijl ze gilde: ‘Ik heb de antichrist vermoord!’ Maar Raspoetin had het er op een of andere manier levend vanaf gebracht. Hoewel Troefanov dit keer weigerde zich te bezondigen aan moord, voegde hij wel een nieuwe dimensie toe aan de lastercampagne: hij reisde af naar Amerika en verkocht daar voor 25.000 dollar een sappig verhaal (‘Raspoetin: de heilige duivel van Rusland’) aan Metropolitan Magazine, een voorpaginaverhaal dat als een bom moest inslaan en een zomer lang in advertenties werd aangekondigd. Maar voor het in de kiosken lag, had het Russische consulaat in New York het verhaal de kop ingedrukt. Hierop diende Troefanov een schadeklacht in tegen de Russische regering: en zo kon het gebeuren dat in november 1916, net toen Miljoekov en Poerisjkevitsj in Petrograd de Doema flink opstookten tegen Raspoetin, Troefanov, uitgerekend in een New Yorkse rechtszaal, publiekelijk getuigde dat Grigori Raspoetin ‘sterk pro-Duits is en zo’n overwicht heeft over de tsarina dat hij haar invloed tegen de geallieerden weet aan te wenden (...) hij smeedt nu plannen om een afzonderlijke vrede tot stand te brengen’.

Britse agenten in New York luisterden aandachtig naar wat Troefanov te zeggen had. Na zijn getuigenis werd hij ontboden bij het Britse Consulaat voor een officiële nabespreking. Nu er weinig hoop restte op een doorbraak aan het westerse front – 1916 was het jaar van het zinloze bloedvergieten bij Verdun en aan de Somme – groeide in Londen de angst dat Rusland zijn bondgenoten in de steek zou laten en naar een afzonderlijke vrede met Duitsland hengelde. Om de Russen een hart onder de riem te steken, en op speciaal verzoek van tsaar Nicolaas II, zond de stuntelende liberale regering van premier Asquith in juni zijn meest prestigieuze vertegenwoordiger, veldmaarschalk Kitchener, naar Rusland, met als enige resultaat dat het schip onderweg op een Duitse mijn liep en de veldmaarschalk daarbij omkwam. In het najaar van 1916 werd elke flard aan informatie door Britse diplomaten, spionnen en kabinetsleden geïnterpreteerd als de zoveelste aanwijzing dat de bodem onder de Russische oorlogsinspanning aan het wegvallen was.

De omstreden benoeming door de tsaar, op 18 september 1916, van Aleksandr Protopopov als minister van Binnenlandse Zaken was voor de Britten de druppel die de emmer deed overlopen. Uit de rapporten van ambassadeur sir George Buchanan wist het kabinet in Londen twee dingen over Protopopov. Hij had in juli 1916 in Stockholm een ontmoeting gehad met een Duitse ambassademedewerker met goede connecties, Fritz Warburg (van de Warburgbankiersdynastie), klaarblijkelijk om de mogelijkheid van een afzonderlijke vrede te bespreken. En ten tweede was hij een protegé van Raspoetin. Na het lezen van Buchanans driftige rapporten zond minister van Oorlog David Lloyd George op 13/26 september 1916 een vertrouwelijk memorandum aan premier Asquith, waarin hij waarschuwde dat ‘de Duitsgezinde invloeden door recente veranderingen aanzienlijk zijn versterkt. Onze vrienden zijn één voor één verdwenen, en er is nu niemand meer met enige invloed in de Russische bureaucratie (...) die dit land welgezind is.’

De meest lasterlijke aantijging tegen Raspoetin, dat hij een Duitse spion zou zijn, was onwaar. Maar er zat genoeg waarheid in de geruchten over zijn buitensporige politieke invloed om zijn vijanden te sterken in hun moordplannen. Het was in feite Raspoetin die, samen met de tsarina, tsaar Nicolaas II in augustus 1915 overhaalde om het bevel van de Russische troepen op zich te nemen; die in februari 1916, alweer samen met de tsarina, de benoeming regelde tot premier van Boris Stürmer, een oudere, gepensioneerde, bijna zeventigjarige politieke onbenul. Het was Raspoetin die de tsaar in juli van dat jaar overhaalde zijn oudgediende minister van Buitenlandse Zaken, Sergej Sazonov, te ontslaan; en die in september de aanstelling doordrukte van Protopopov, ook al had deze laatste de reputatie labiel en wellicht krankzinnig te zijn (Protopopov had in zijn militaire jaren syfilis opgelopen, wat geleidelijk zijn geestelijke evenwicht aantastte). Dit politiek zo schadelijke ‘ministeriële haasje-over’ was niet alleen aan Raspoetins adviezen te wijten. De tsaar nam nog altijd in alles de eindbeslissing en ging diverse keren tegen het advies van zijn boerenraadsheer in. Maar Raspoetin had ontegenzeggelijk invloed op de tsarina. Met de tsaar aan het front, die voor politieke zaken in de hoofdstad op het advies van zijn vrouw afging, kan men stellen dat Raspoetin gedurende een kritieke periode in de Eerste Wereldoorlog ‘de op twee na machtigste man in Rusland’ was.

Raspoetins vijanden hadden het ook bij het juiste eind als het ging om zijn ‘slappe houding’ tegenover de oorlog, ook al was hij niet echt een pro-Duitse verrader. De oorlog was ironisch genoeg juist het enige onderwerp waarover Raspoetin het niet met de tsarina eens was. Ondanks haar Duitse achtergrond, of eerder omdat ze uit Hessen-Darmstadt stamde, een kleine, maar trotse West-Duitse staat die door Bismarcks Pruisen was opgeslokt, had ze een afkeer van keizer Wilhelm II en zijn rijk en wenste zijn ondergang. Van Raspoetin wist iedereen dat hij de tsaar een speciaal waarschuwingstelegram had gestuurd zodra hij in juli 1914 van de Russische mobilisatie hoorde. Hij beschouwde de oorlog als een zinloze, tragische verspilling van mensenlevens en hij wilde er zo spoedig mogelijk een einde aan maken.

Tegen november 1916 was het in Petrograd een publiek geheim dat er plannen in voorbereiding waren om Raspoetin te vermoorden. Samuel Hoare, hoofd van de Britse Inlichtingendienst, de Secret Intelligence Service (SIS) in de stad, herinnerde zich later dat Poerisjkevitsj hem had verteld dat ‘hij [Raspoetin] zou liquideren’. Poerisjkevitsj noch Joesoepov waren discreet. Beiden bespraken hun plannen openlijk met familie en vrienden, misschien om zichzelf gerust te stellen dat ze er goed aan deden. Voor zover bekend keurde niemand het feitelijk af, met de gedeeltelijke uitzondering van Joesoepovs vrouw Irina, die toen ze op vakantie op de Krim hoorde van het complot, haar echtgenoot waarschuwde dat hij ‘zijn neus niet in dit smerige zaakje moest steken’. Er zijn aanwijzingen dat ene Oswald Rayner, een Britse SIS-officier die Joesoepov sinds zijn Oxfordjaren had gekend, in het complot zat of dit in ieder geval van dichtbij volgde, aangezien zo veel Britse regeringsfunctionarissen van Raspoetin af wilden. Joesoepov zelf legde de redenering van de samenzweerders als volgt uit: tsarina Alexandra ‘is voor haar geestelijke evenwicht volledig van Raspoetin afhankelijk: zo gauw hij weg is stort ze in. En zodra [de tsaar] van de invloed van zijn vrouw en Raspoetin is bevrijd, wordt alles anders: hij zal in een goede, constitutionele monarch veranderen.’ En zich vermoedelijk weer volledig inzetten om de oorlog te winnen.

In de nacht van 16 op 17 (29 op 30) december 1916 was het fris weer met temperaturen flink onder het vriespunt, nadat overdag de stad onder een pak sneeuw bedolven was. De voorafgaande dagen hadden Joesoepov en zijn medecomplotteurs de grachten en rivieren van de stad afgestruind op zoek naar een mogelijke plek om het lijk te dumpen (ze hadden zware kettingen gekocht om het lichaam te verzwaren en te laten zinken), maar ze waren erachter gekomen dat het water vrijwel overal al bevroren was. De beste plek was buiten de stadsgrenzen bij de ‘Oude Neva’, vlak bij een brug naar de eilanden waar Raspoetin regelmatig ‘de zigeuners opzocht’, wat mogelijk een dekmantel zou bieden. De plek verdiende ook de voorkeur omdat de samenzweerders niet wilden dat het lichaam al meteen in de buurt van de moordlocatie ontdekt zou worden. Toch wilden ze wél zeker zijn dat het ontdekt zou worden, om eventuele geruchten dat Raspoetin nog in leven was te ontzenuwen.

De gekozen moordlocatie, Joesoepovs grandioze paleis aan de Mojka (huisnummers 92-94), had zijn eigen nadelen. Er vrijwel recht tegenover, aan de overkant van de gracht, op minder dan vijftig meter afstand, lagen het ministerie van Binnenlandse Zaken met daarnaast het politiebureau. Het betekende dat eventuele pistoolschoten ongewenst de aandacht van de politie zouden trekken. En Joesoepovs paleis was een van de mooist ingerichte in heel Rusland, tot op heden een trekpleister voor toeristen die zich vergapen aan wat resteert van de eens zo luisterrijke schatten. Zijn woning was daarom ook vergeven van de lakeien die mogelijk getuige zouden zijn. Terwijl de hoge rangen van Joesoepov en de Romanov die in het complot zat elke toekomstige getuige konden afschrikken, wilde Poerisjkevitsj geen risico nemen: hij stond erop dat Joesoepov het huispersoneel vrijaf gaf, zodat alleen nog twee bewakers dienst hadden. Om minder risico te lopen, had Joesoepov gekozen voor een gewelfde provisiekamer in de kelder van het paleis, met dikke muren die het geluid van eventuele pistoolschoten zouden dempen. Dronk Raspoetin genoeg van de vergiftigde madera, dan zou uiteraard niemand iets te horen krijgen.

Die bewuste avond begon Joesoepov tegen middernacht het plaats delict in te richten. Nog voor ze naar huis waren gestuurd, hadden bedienden gebak en wijn neergezet. Een door Poerisjkevitsj ingehuurde dokter, Lazavert geheten, besprenkelde het gebak met cyanidekristallen en wachtte tot het allerlaatst met het vergiftigen van de wijn. Om half een reed de dokter vorst Joesoepov tot bij de achteringang van Raspoetins huis op de Gorochovaja Straat, waar ze hem piekfijn uitgedost en naar goedkope zeep ruikend aantroffen. Blijkbaar was hij erin getuind met vorstin Irina, want zo ‘schoon en keurig’ had Joesoepov de grondig geboende Raspoetin nog nooit meegemaakt. Tot nog toe verliep het plan perfect.

Toen Joesoepov via een achterdeur zijn gast voorging naar de gewelfde provisiekamer beneden in het Mojkapaleis, en er van boven vage flarden te horen waren van een grammofoon die ‘Yankee Doodle Dandy’ speelde, toonde Raspoetin geen spoor van achterdocht. Ook sloeg hij het voorstel van Joesoepov niet af om tijdens het wachten een drankje te nemen (de boer had een voorliefde voor madera, een die alleen werd overtroffen door zijn voorliefde voor dames uit hogere kringen). Maar Raspoetin weigerde van het gebak te proeven, en veel van het gif was uit de wijn verdampt. Op wat kreunen na was er geen teken dat de cyanide enig effect had. Vanaf twee uur lopen de getuigenissen van de hoofdrolspelers uiteen, wat voedsel gaf aan een ware industrie van theorieën en fabeltjes. Wat we alleen zeker weten is dat tussen twee en zes uur ’s nachts Raspoetins lichaam werd geraakt door twee kogels; dat hij ook in het bovenlijf is gestoken; dat vleeswonden op zijn gezicht en bovenlichaam suggereren dat hij geslagen is; en dat een derde schot door Raspoetins voorhoofd hem op slag doodde. (Anders dan de hardnekkige mythe wil (namelijk dat Raspoetin nog leefde toen hij in het ijskoude rivierwater werd geworpen), toonde de lijkschouwing alleen aan dat hij wat water in zijn longen had, wat niets te betekenen heeft. Het is vrijwel zeker dat het schot door zijn hoofd hem fataal is geworden.)

Wat de hoofdpersonen ook precies gedaan hebben, het staat buiten kijf dat de moord op Grigori Raspoetin met voorbedachten rade is gepleegd; dat hooggeboren Russische edellieden betrokken waren bij het moordcomplot, onder wie vorst Joesoepov en grootvorst Dmitri Pavlovitsj; en dat deze voor het autocratische regime in Rusland zo typerende omstandigheid ervoor zorgde dat de misdaad ondanks een diepgravend onderzoek nooit iemand ten laste is gelegd (al werd Joesoepov wel weggestuurd uit Petrograd en Dmitri Pavlovitsj verbannen naar een militaire post in Perzië). De moordenaars werden niet vervolgd of opgehangen, verre van dat: ze werden in Petrograds hogere kringen als helden bewierookt, want ze hadden de stinkende boerensatyr omgelegd wiens machinaties de monarchie in diskrediet brachten. Nu zou de tsaar vast en zeker bij zinnen komen, zo geloofden de bewoners van liberaal Rusland, nu zou hij naar hun eigen verlichte raad luisteren en niet naar de verdorven Raspoetin.

De viering was voorbarig. De tsaar raakte er bepaald niet door verlicht, hij reageerde met afgrijzen op de brute moord op een van zijn naaste vertrouwelingen, een vrome (zij het niet onberispelijke) gebedsgenezer op wie zijn vrouw en hij steunden bij de behandeling van een geliefde, aan hemofilie lijdende zoon. Tot ongenoegen van Petrograds elite verklaarde Nicolaas dat hij zich er tegenover Rusland voor schaamde ‘dat de handen van mijn verwanten besmeurd zijn met het bloed van deze boer’.

Zo werd een ondoordacht complot uit de koker van Joesoepovs kring van hogere heren, bedoeld om de kloof tussen de tsaar en liberaal Rusland te dichten, juist aanleiding voor een verdere verbreding van deze kloof. Alleen, verbijsterd en verraden door zijn eigen verwanten, beet Nicolaas zich vast in zijn taak op het militaire hoofdkwartier in Mogiljov, waar hij zich hoopte af te sluiten voor de aanhoudende kakofonie van de politici en hun intriges. Het zou niet lang rustig blijven in zijn toevluchtsoord.

DEEL I

DE NADAGEN VAN DE ROMANOVS

‘Rusland heeft zijn kracht aan de autocratie te danken’

– Konstantin Petrovitsj Pobedonostsev, procurator van de Heilige Synode en adviseur van tsaar Alexander III en tsaar Nicolaas II.

‘De revolutionair betreedt de wereld van de staat, van de bevoorrechte klassen, van de zogenaamde beschaving, en hij leeft in deze wereld met maar één doel, het bewerkstelligen van haar spoedige en totale ondergang.’

– Sergej Netsjajev, Catechismus van een revolutionair.