DE MOOISTE DAG

Van dezelfde auteur:

Vals weerzien
De inboorling
Donderdagmiddagdochter

Stevo Akkerman

De mooiste dag

ROMAN

Nieuw Amsterdam

Deze uitgave kwam tot stand met medewerking van
Van Grunsven Creative Management,

zie ook www.vangrunsvencm.com

© Stevo Akkerman 2018

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Omslagillustratie © Plainpicture/Rupert Warren

Foto auteur © Masha Akkerman

ISBN 978 90 468 2195 4

NUR 301

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018, met
ISBN 978 90 468 2194 7

For families will not be broken. Curse and expel them, send
their children wandering, drown them in floods
and fires, and old women will make songs out of
all these sorrows and sit in the porches and sing
them on mild evenings. Every sorrow suggests
a thousand songs, and every song recalls
a thousand sorrows, and so they are infinite
in number, and all the same.

Marilynne Robinson, Housekeeping

Therese, Jacob, Wilco, Floor

De dag dat Therese haar dochter moet baren, is ook de dag dat haar moeder verdwijnt, al heeft ze daar geen weet van. Therese is overal van afgesneden. Wat er in haar lichaam gebeurt voltrekt zich werktuiglijk, wat daarbuiten gebeurt ontgaat haar.

De weeën komen om de vijf minuten. Alles in haar trekt zich dan samen, alsof een riem oneindig strak over haar onderlichaam wordt aangehaald, en de pijn scheurt door haar rug. Af en toe meldt de arts-assistent hoe ver de ontsluiting is: vijf centimeter, nog altijd vijf centimeter. Zijn toon is zakelijk, zijn stem kalm, maar Therese ziet in zijn ogen dat hij bang is.

Op een monitor is de hartslag van de baby te zien. Therese negeert het.

Aan de andere kant van het bed zit Wilco. Hij probeert steeds haar hand te pakken, alsof ze daar iets aan heeft. Als er op de monitor iets beweegt, kijkt hij vragend naar de arts-assistent, die aanvankelijk nog geruststellende gebaren maakt, maar inmiddels niet meer reageert. Therese is overgeleverd aan twee onwetende mannen en een doofstom apparaat. Was haar moeder maar hier.

Jacob had gezien hoeveel moeite het Agnes kostte zich te beheersen en uiteindelijk had hij haar niet kunnen tegenhouden. Tot een uur of elf vloog ze door het huis op zoek naar dingen die dringend moesten gebeuren, toen was ze toch gaan bellen.

‘Doe het nou niet,’ had hij gezegd. ‘Als er nieuws is, laten ze het wel horen.’

Maar ze moest weten hoe het ervoor stond. Therese was tien dagen geleden al uitgerekend, meestal belde ze zelf even om te melden dat er niets te melden was, maar gisteren en vandaag had ze verstek laten gaan. De bevalling kon al wel in volle gang zijn.

‘Een heel goede reden om haar met rust te laten.’

‘Ze is mijn dochter.’

Therese had niet opgenomen en Jacob zag hoe het bloed Agnes naar het gezicht steeg. Ze koos een volgend nummer. Jacob hoorde hoe Wilco opnam: ‘Hallo?’

Dat ze Wilco’s nummer überhaupt had!

‘Dit is je schoonmoeder en ik…’ begon Agnes, maar Wilco onderbrak haar.

‘Het is begonnen, we zijn in het ziekenhuis. Ik moet ophangen, ik mag hier eigenlijk niet bellen.’

Ze was zonder iets te zeggen naar buiten gesneld, het protest van Jacob had ze waarschijnlijk niet eens gehoord. Hij overwoog het ziekenhuis te waarschuwen dat zijn vrouw in aantocht was, maar zag ervan af. Het personeel zou haar wel tegenhouden, of anders Wilco. Hij doolde wat door het huis, zat lang op zijn zolderkamer zonder iets anders te doen dan uit het raam kijken en wachtte op het telefoontje dat hem zou vertellen dat hij grootvader was geworden. Toen dat uitbleef en ook Agnes niet terugkwam, fietste hij naar het ziekenhuis. Het was een warme dag, maar zonder zon, donker bijna. Veel onrustige vogels in de lucht. Hijgend en zwetend meldde Jacob zich bij de balie, waar een medewerkster bevestigde dat Therese en Wilco zich op de afdeling Verloskunde bevonden.

‘Maar u kunt daar nu niet naar binnen.’

‘Mijn vrouw is er anders wel.’

‘Is dat zo? Wacht, ik bel even.’

Hij voelde dat hij wantrouwend werd aangekeken.

‘Ze is daar niet, hoor.’

‘Niet?’

‘Nee.’

Wilco kan niet langer ontkennen dat het fout gaat. Hij ziet hoe onregelmatig de hartslag van de baby is, voelt hoe koortsig Therese wordt en hoort hoe zwaar het ademen haar valt. Het lukt haar niet eens meer te vloeken, zoals ze urenlang heeft gedaan. Tegen hem zegt ze sowieso niets meer. De ontsluiting is acht centimeter, heeft de arts-assistent gemeld. Hij oogt vermoeid. De avond nadert.

Steeds vaker komt de gynaecoloog binnenvallen, nu zelfs in het gezelschap van een collega-specialist, een man die Wilco ernstig toeknikt, een blik op de steunende Therese werpt, haar buik voelt en een buisje bij haar inbrengt om een druppel bloed van de baby te kunnen afnemen.

‘We moeten op alles voorbereid zijn,’ verklaart de gynaecoloog. ‘Als de toestand niet verbetert, zullen we tot een keizersnede moeten besluiten. Maar ook dat is niet zonder risico. Geenszins zelfs.’

Wilco knikt. Laat ze doen wat ze moeten doen, zolang Therese en het kind het maar redden. ‘O God,’ bidt hij, en het is voor het eerst van zijn leven dat hij dat doet. ‘Zorg dat het goed komt met Therese en het kind.’ Als het fout gaat, is het zijn schuld, dat weet hij. Hij zou zijn hoofd op het bed willen leggen, bij Therese en de baby, het meisje voor wie ze de naam Kirsten hebben gereserveerd. En dan rusten. Maar het is zijn taak alert te blijven.

Een verpleegster komt behoedzaam de kamer binnen, ze loopt naar Wilco, legt een hand op zijn schouder en fluistert dat er telefoon voor hem is. Hij moet even meelopen naar de verpleegkundigenpost, het is dringend.

‘Hallo.’ Hij laat het zo kortaangebonden mogelijk klinken, in de verwachting zijn schoonmoeder weer aan de lijn te krijgen. Maar het is zijn schoonvader.

‘Wilco, gaat het wel goed?’

‘Nee, het gaat niet goed.’

‘Luister Wilco, ik ben in het ziekenhuis, de hele middag al, maar ze laten me niet naar boven gaan. Alleen als jij toestemming geeft. Ik wilde je niet eerder storen, maar…’

‘Kom maar naar boven.’

De verpleegster heeft het gesprek gehoord. ‘Hij kan hier op de gang zitten,’ zegt ze. ‘Koffie is er altijd. Wil jij ook?’

‘Graag.’

Het duurt niet lang voordat zijn schoonvader zich meldt, verfomfaaid, gespannen, bezorgd. Wilco vertelt hem in telegramstijl hoe de situatie is.

Hoofdschuddend hoort zijn schoonvader hem aan. ‘Arme Therese,’ zegt hij. ‘Arm meisje.’

Dan pakt hij Wilco bij de arm. ‘Ik weet niet of ik je dit moet vertellen, nu, in deze toestand, maar Agnes is weg. Verdwenen. Vermist.’

‘Wat? Ik had haar vanochtend nog aan de telefoon.’

‘Direct daarna is ze het huis uit gerend. Ik dacht dat ze hiernaartoe was gegaan, maar dat is dus niet zo. Het spijt me, ik moet je er niet mee lastigvallen. Wat is dit toch allemaal, jongen? Ik weet het niet meer.’

Dom mens, denkt Wilco. Dom, dom mens.

‘Blijf hier,’ zegt hij tegen zijn schoonvader. ‘Ik moet naar Therese, maar ik kom zo snel mogelijk terug. En bel Floor. Laat haar ook hierheen komen. Bel Floor!’

Als hij de verloskamer weer binnengaat, schrikt hij van wat hij ziet. Niet omdat er iets is veranderd, maar omdat hij even aan de andere kant van de deur is geweest, in een andere werkelijkheid. Therese heeft haar ogen gesloten, ze is lijkbleek en er trekken rillingen door haar hele lijf. Hij pakt haar hand, ditmaal staat ze dat toe. Of misschien merkt ze het gewoon niet. Hoe alleen moet ze zich voelen, en dan weet ze nog niet eens van haar moeder.

Na een half uur komt de verpleegster weer binnen om te zeggen dat hij iets moet eten, ze hebben bij hun post een maaltijd voor hem klaarstaan. ‘Als er iets gebeurt, roepen ze u wel weer naar binnen.’

Op de gang heeft zijn schoonvader gezelschap gekregen van Floor. Toen haar vader haar belde zat ze in de trein, vlak voor Woerden, en kon ze vijf minuten later al uitstappen. Wilco kent haar eigenlijk nauwelijks en weet ook niet goed waarom hij wilde dat ze zou komen – tussen Therese en Floor bestaat alleen maar frictie en tussen Floor en haar moeder is het nog erger. Toch is hij blij dat hij haar ziet.

‘Ik vind het heel eng,’ zegt Floor.

Met z’n drieën zitten ze naast elkaar op de geschakelde wachtkamerstoelen, Wilco met een maaltijdtray op schoot; aardappelpuree, broccoli, cordon bleu.

‘Wat vind je eng?’ vraagt hij.

‘Therese, natuurlijk, en de baby. En dan mama, dat is echt… Ik denk…’

‘Ja?’

‘Ik denk dat ze in staat is zichzelf iets aan te doen.’

‘Dat denk ik ook,’ zegt zijn schoonvader zachtjes.

‘Dan moeten jullie nú de politie bellen. Zeg dat ze labiel is en dat ze wordt vermist, dat het een crisissituatie is, dat ze haar moeten gaan zoeken.’

Hij gaat weer naar Therese. Ze heeft haar ogen open en klampt hem aan met een blik die hem pijn doet – zo veel verlatenheid.

‘Ik ben bang, Wilco,’ fluistert ze.

Therese

Het heet een kinderwagen, maar ziet eruit als een modern stuk oorlogstuig. ‘Gun-metal kleurig chassis’ vermeldt het kaartje. ‘Met bruin nubuckleer voor zowel de duwstang als de veiligheidsbeugel.’

Haar moeder staat er zomaar mee op de stoep.

‘Voor jullie.’

Het prijskaartje zit er nog aan. 1299 euro. Therese schrikt er zo van dat ze vergeet te bedanken.

‘Maar mam, dat is de duurste kinderwagen ter wereld!’

‘Ja, mooi hè? En moet je zien wat er allemaal bij zit: regenhoes, reiswieg, zonnekap, verzorgingstas, voetenzak, luiertas, slaapzak.’

‘Maar…’

‘Hier, het bonnetje. Bewaren voor de garantie. Kijk, je hebt vergrendelbare zwenkwielen. En het zitje is omkeerbaar. Handiger kun je het niet krijgen. Nou, ga je me nog koffie aanbieden of moet ik die zelf zetten?’

Haar moeder parkeert de kinderwagen in de hal, loopt direct door naar de keuken, zet koffie – ‘Laat mij maar, jij moet rust houden’ – en strijkt op de bank neer als een luie hond in haar mand.

Alles wat haar moeder doet is belachelijk, ziet Therese opeens. Zelfs de manier waarop ze haar zoetjes in de koffie laat plonzen. En dan begint ze ook nog over Julienne Manten, de ontwerpster van de kinderwagen. Die kent Therese toch wel? Ze is heel beroemd. En ze heeft ook op de Amsterdam Fashion School gezeten.

‘Weet ik veel. Ik ken haar alleen van naam.’

Het komt er chagrijniger uit dan de bedoeling is, en Therese gooit er snel iets achteraan over hoe lekker de koffie is, zodat haar moeder fijn kan vertellen over de gevaren van cafeïne tijdens de zwangerschap en over alle problemen die ze had toen zij in verwachting was van Therese. ‘Overal bulten en jeuk en rode vlekken. Maakte niet uit wat ik at of dronk of liet staan. Volgens dokter Zwanenbeek kwam het van de spanning. Maar cafeïne is sowieso niet goed hoor, kind. En alcohol, dat is pas echt slecht. Doe je wel voorzichtig met alcohol? Spanning is wat anders, daar kun je niet zo gemakkelijk iets aan doen, ik niet in elk geval. Die bulten, verschrikkelijk! Ik wist gewoon niet hoe ik het had en…’

Therese kijkt naar haar, deze oudere vrouw in bandplooibroek van spijkerstof, witte bloes met roesjes erboven, lage, bruinsuède schoenen eronder. Ze neemt – misschien wel voor het eerst van haar leven – het gezicht van haar moeder goed in zich op. De mond, met vriendelijke, licht gestifte lippen, is van een vertrouwde nabijheid, maar de ogen, zo samengeknepen dat je bijna niet ziet welke kleur ze zijn, schieten onrustig heen en weer, alsof ze naar een tenniswedstrijd kijken, en haar oogleden hangen als gordijnen naar beneden. Ze heeft twee gezichten, boven opgejaagd en streng, onder ontspannen en gezellig, en deze twee helften lijken elkaar elk moment te kunnen loslaten.

De afgelopen maanden is haar moeder steeds met cadeautjes op de proppen gekomen. Vroeger gingen ze samen winkelen, arm in arm, altijd opgewekt lachend, en als de tassen dan gevuld waren, gezellig aan de koffie met iets lekkers. Maar tegenwoordig winkelt mama alleen, en ze kent geen enkele grens. Gezond, een pondje biefstuk. Leuk, een driedubbel fotolijstje. Handig, een setje handdoeken. Lekker, een flesje parfum. Onmisbaar, een keukenmachine. Zomaar, een digitale camera. Wilco wordt er gek van. Wat zal hij straks wel niet zeggen van de kinderwagen? Hij is zo langzamerhand in staat een bijl te pakken en al haar moeders spullen in stukken te hakken.

‘Ik moet nog wel even overleggen,’ zegt Therese.

‘Overleggen? Met wie? Waarover?’

‘Met Wilco natuurlijk. Over die kinderwagen.’

‘Hoezo? Het is de mooiste kinderwagen die er bestaat.’

‘De dúúrste.’

‘En de mooiste. Vind je niet?’

‘Jawel, natuurlijk. Maar Wilco heeft nu eenmaal een andere smaak.’

‘Nou, dat weet ik niet, hoor. Volgens mij wil hij ook gewoon het beste. Maar overleg vooral. Geen enkel probleem. Als Wilco denkt dat er een betere is, prima. Hij heeft er vast kijk op. Ik dacht alleen: ik help jullie een eindje op weg. Maar natuurlijk moet je met Wilco overleggen. Smaken verschillen, dat begrijp ik best. Desnoods breng ik hem weer terug.’

‘Nee, nee, dat hoeft niet, ik bedoel…’

‘Geeft niets, meisje, dat hoort er allemaal bij als je zwanger bent, dan ben je gewoon niet zo stevig. Zolang je je maar niet door hem op je kop laat zitten. En wanneer was nou je volgende controle? Overmorgen toch?’

‘Overmorgen, ja.’

‘Kom ik dan weer even langs om te vragen hoe het ging. Of zal ik met je meegaan?’

‘Nee, nee, dat is lief, maar nee, dank je wel.’

Therese herinnert zich Julienne Manten nog goed. De koningin van de AFS. Het had niet veel gescheeld of ze had vanwege Julienne de opleiding afgebroken. Er liepen bij de AFS nogal wat artistieke mensen rond – mode was kunst en kunst was het tegenovergestelde van het alledaagse, dat moesten ze zo luidruchtig mogelijk duidelijk maken. De praktischer ingestelde types werden gedoogd zolang ze zich op de achtergrond hielden en de meesten van hen, zoals Therese, deden dat van nature al. Zij dachten bij mode aan stijl, niet aan statements. Docenten konden wel zeggen dat er geen verschil was tussen die twee, maar je hoefde maar naar Julienne Manten te kijken om te zien wat een onzin dat was, hoe ver hun werelden uit elkaar lagen. Julienne was elke dag anders. Ze kon op maandag verschijnen als een schoolmeisje in uniform, haar haar vuurrood geverfd en in vlechten, op dinsdag als zakenvrouw in mantelpak en op stilettohakken, en op woensdag in een zuurstokroze zigeunerrok met daarboven niets dan een vleeskleurige brassière, een nogal forse, waarschijnlijk uit de garderobe van haar grootmoeder. En zo verder de rest van de week.

Aan het einde van hun eerste jaar presenteerden alle AFS-studenten hun ontwerp voor een eigen modelijn. Ze mochten zich gerust uitleven, maar het resultaat moest draagbaar en verkoopbaar zijn. ‘Een praktische en commerciële opdracht,’ had de docent gezegd. ‘Wij willen geen gebreide zwembroeken met capuchons zien.’

Julienne Manten stal de show. Haar lijn van ‘klassieke punk’ was niet erg origineel; ze had traditionele couturestukken gekopieerd, die voorzien van veel metaal – kettingen, spijkers, noppen, spelden – en hier en daar wat scheuren aangebracht. Maar al haar shirts, bloesjes en jasjes waren voorzien van felgekleurde capuchons.

‘Die capuchons alleen leveren je al een achtenhalf op,’ zei de docent, terwijl de beoordeling pas later die week zou plaatsvinden.

Ook Therese had het gezocht in contrasten: ‘To jeans or not to jeans.’ Eigenlijk verschilde haar idee niet zo veel van dat van Julienne. Door stijlen te laten botsen – strakke, gebleekte zwarte jeans onder bruinzijden blouses met parelmoeren kettingen, avondjurken van crêpe Georgette met een bovenstuk van spijkerstof – had ze een eigen toon gevonden, dacht ze. Totdat Julienne Manten vanuit de zaal riep: ‘Perfect voor de Wehkamp-catalogus! Iémand moet het doen! Bravo, Trees!’

Therese stond als versteend op het podium terwijl haar vanuit de aula een besmuikt gelach tegemoetkwam. In plaats van haar stoel tussen de medestudenten weer op te zoeken, bleef ze waar ze was, in het volle licht van de toneellampen, verlamd door de vrolijkheid van de zaal. Pas toen de docent haar met enig ongeduld verzocht plaats te maken voor de volgende kandidaat, schrok ze wakker. Meteen kwamen de tranen en het enige wat ze kon denken was: mama, mama. Ze had haar ontwerp ‘Moeder en dochter’ willen noemen – pas anderhalve week voor de presentatie had ze dat veranderd, nadat Wilco de jeans-woordspeling had voorgesteld. ‘Creatiever, en niet zo tuttig.’

Haar moeder had haar verlies sportief opgenomen. ‘Natuurlijk, kind. Als een andere titel beter is, dan vind ik het ook goed. Je moet doen wat jij het beste vindt. Ik kom je evengoed aanmoedigen.’

Het liefst was Therese direct met haar moeder mee teruggegaan naar Woerden. Naar huis. Maar ze voelde dat Wilco, die naast haar zat en zijn arm om haar heen had geslagen – zijn hand ging voorzichtig over haar bovenarm, hij streelde, hij kneedde lichtjes, hij was lief – dat niet goed zou vinden. Te gemakkelijk, te bang, te laf. Je vlucht niet.

Ze wás bang en ze wist dat het terecht was: op school zou ze voortaan Trees heten en niemand zou voor haar opkomen, ook de docenten niet. Ze rook haar zweet en besefte dat Wilco dat ook deed, net als iedereen om haar heen. Het duurde lang voordat alle presentaties voorbij waren. Vervolgens was er een borrel.

‘Gaan we gewoon heen!’ zei Wilco.

‘Dat denk ik niet.’

Therese was voldoende hersteld om te doen alsof er niets aan de hand was en ze kon het opbrengen om lachend te zwaaien naar haar moeder die drie rijen achter hen zat, maar ze ging niet naar de borrel; ze kon het verlekkerde gefluister al horen, en ze wilde Julienne Manten niet nogmaals van dienst zijn door te gaan huilen.

Haar moeder omhelsde haar in het gangpad. ‘Het zag er gewéldig uit, lieverd,’ zei ze. ‘Prachtig gewoon!’

Therese zag dat zij ook gehuild had.

‘Iedereen vond het heel mooi, je hoorde het van alle kanten.’

‘Dank je, mam.’

‘Gaan jullie nog naar de borrel?’

‘Het is ongezellig, maar ik wil eigenlijk liever naar huis. Ben een beetje moe.’

Wilco hield zich stil. Hij had haar moeder een hand gegeven en was daarna weer achter Therese gaan staan, met zijn gezicht naar het lege podium.

Er klonk gelach, het openen van flessen, gerinkel van glazen.

‘Kom,’ zei Therese, ‘we gaan.’

Ze stak haar arm in die van haar moeder en samen liepen ze naar de uitgang. Wilco volgde.

Ze sliep die nacht dicht tegen hem aan, maar zonder te vrijen. Ze schuilde bij hem. Hij was haar man, hij hield haar vast. Pas de volgende middag, nadat ze lang hadden uitgeslapen en op zijn balkonnetje koffie zaten te drinken, was ze begonnen te praten. Ze kon onmogelijk op de AFS blijven. Nog drie jaar lang door het leven als truttige Trees? No way. Ze was niet plan over zich heen te laten lopen, als hij dat soms dacht, want hij vond dat ze door moest gaan, of niet soms? Inderdaad: juist door weg te gaan, zei Wilco, zou ze over zich heen laten lopen – hoeveel macht gaf ze die Julienne daarmee wel niet?

Therese wist dat hij gelijk had, maar het kon haar niet schelen. Er was ook nog zoiets als zelfrespect. Maar toen zei Wilco iets wat alles omdraaide. ‘Jij bent veel mooier dan zij, dat is wat haar steekt. Jij hoeft niet elke dag een andere verschijning te zijn om opgemerkt te worden. Zij wel. Als ze niet zo niksig was, hoefde ze zich niet zo uit te sloven. Jij hebt stijl van jezelf, zij heeft spektakel nodig.’

Therese sputterde nog wat tegen, maar ze kon de lach die vanuit haar buik naar boven kwam onmogelijk onderdrukken. Wilco zag het gebeuren en kuste haar op haar voorhoofd.

‘Jij gaat het verder schoppen dan al die kunstenaars met hun klassieke punk of shockfashion of antimode of wat dan ook.’

Wilco had medelijden gehad met haar medestudenten toen hij ze voor het eerst zag. Therese had hem meegenomen naar een AFS-feestje, en hij had even gedacht dat hij een leuk bedoelde dresscode had gemist. Hij gebaarde om zich heen en keek Therese vragend aan. ‘De vereniging van jonge daklozen?’

Ze had erom gelachen maar was ook verontwaardigd geweest. Hij hoefde heus niet alles mooi te vinden, maar als hij het verschil niet zag tussen modeontwerpers en daklozen, dan was hij precies de boer uit Noord-Scharwoude die hij niet wilde zijn.

‘Aldus de kosmopoliet uit Woerden,’ pareerde hij.

Een week daarvoor hadden ze elkaar voor het eerst ontmoet, op een borrel van hockeyclub Hurley, aan de rand van het Amsterdamse Bos. Ze stond voor hem in de rij voor de bar en hij vroeg of ze lid was van de club. Een nogal tamme opening, maar zij was allang blij dat hij haar aansprak. De twee studiegenoten die haar hadden uitgenodigd kenden iedereen en fladderden steeds alle kanten op.

Wilco had al wat gedronken, maar niet veel, hij was ontspannen en charmant, en het leek alsof ze vanzelf met z’n tweeën op het terras terechtkwamen, een beetje buiten het feestgedruis. Woerden en Noord-Scharwoude kwamen aan de orde, hockey, het weer, zijn vorderingen in de arbeids- en organisatiepsychologie, die van haar in de mode, het armzalige kameraanbod in Amsterdam en zijn vakantieplannen; Umbrië, daar hadden zijn ouders een huis. Zij wist nog niet wat ze ging doen.

Ze droeg haar zwarte kokerjurkje. Toen ze later vroeg wat hij ervan had gevonden, kon hij niets anders bedenken dan ‘leuk’.

Wilco is nu zo beheerst dat Therese weet dat hij laaiend is. ‘Ik neem aan dat je dit ding niet zelf hebt gekocht?’ vraagt hij, wijzend op het prijskaartje.

‘Nee, nee.’

‘1299 euro.’

‘Ja, ik zei ook al dat…’

‘We zouden er samen een kopen. We gáán er samen een kopen. Deze gaat terug.’

‘Wilco, wacht even, we kunnen toch overleggen, laten we…’

Hij zet zijn tas onder de kapstok en met zijn jas nog aan pakt hij de kinderwagen, zet die in de auto en rijdt weg zonder haar reactie af te wachten.

Therese staat nog bij de deur als hij allang de straat uit is. Met trage bewegingen loopt ze naar de keuken, haalt de zalmschotel uit de oven en gaat aan tafel zitten. Het is haar favoriete gerecht, naar een recept van haar moeder. Meer dan een paar happen neemt ze niet. Dan gaat ze naar bed.

Ze legt een briefje op zijn bord. ‘Je bent een zak.’

Jacob

Een man heeft een plek nodig waar hij zich thuis kan voelen, waar hij zijn hemd uit zijn broek kan laten hangen en hardop zijn neus kan ophalen. Voor Jacob is dat de zolder. De zolder is voor hem. Het kan buiten koud zijn en donker, en binnen wil het ook weleens stormen, maar als hij de trap op gaat – altijd afwachtend of Agnes niet begint te roepen dat eerst nog dit of dat – en de deur naar boven opendoet, betreedt hij zijn eigen wereld.

Het is een vrij grote ruimte over de hele lengte en breedte van het huis, maar omdat de wanden schuin zijn, blijft daar niet veel van over. Hij zou er voor zijn leerlingen een som van kunnen maken. Bereken het aantal kubieke meters van deze ruimte: tien meter lang, zes meter breed, twee meter hoog, puntdak. Niet doen. Te moeilijk vanwege het puntdak. Zelf zou hij ook zo gauw niet weten hoe je dat berekent. Van Holstein, van groep 8, zou er geen moeite mee hebben. Maar die is ook niet helemaal normaal.

Wat telt is niet de ruimte, maar wat hij hier heeft verzameld. Acht kasten vol diadozen, 23.800 opnamen in totaal, een projector, een bandrecorder en een microfoon. Dat is waarvoor hij de trap op gaat, en na alles wat er is gebeurd doet hij dat steeds vaker. De dozen staan op alfabetische volgorde, geordend naar onderwerp. Eerst stonden ze chronologisch, maar dat werkte niet; je onthoudt waar je geweest bent, je vergeet wanneer het was. Alleen de dia’s van de bruiloft zijn nog niet gerubriceerd. Hij weet eigenlijk niet eens waar die liggen.

Iedereen verklaart hem voor gek: dia’s zijn achterhaald, je moet foto’s maken. Met een digitale camera. En die foto’s moet je opslaan op je computer. Maar hij heeft gezien wat mensen dan maken: wegwerpfoto’s. Ze kijken niet meer voor ze afdrukken, ze doen maar wat. Er is altijd een herkansing. Erger nog is dat digitale opslaan. Hij ziet het bij Wilco. Die jongen maakt best aardige foto’s, al heeft hij alleen oog voor Therese en ontgaat de omgeving hem volledig. Maar wat doet hij ermee? Opslaan en nooit meer tevoorschijn halen. Hij zegt het zelf: geen idee waar hij ze moet zoeken. Een beetje achteloos is Wilco, daar heeft Agnes gelijk in. Alsof het hem allemaal niets uitmaakt. Het kan natuurlijk ook een kwestie van houding zijn; hij doet alsof alles hem gestolen kan worden, terwijl dat waarschijnlijk helemaal niet zo is. Maar probeer dat maar eens aan Agnes uit te leggen.

Hij heeft altijd dia’s gemaakt en zal dat blijven doen. Dat wil zeggen: zolang de films (Fuji, 200 ASA) verkrijgbaar blijven en ontwikkeld kunnen worden. Hij bestelt ze nog steeds bij De Nationale Diaspecialist en als die ze niet meer heeft, dan heeft hij zelf nog een voorraadje, weliswaar al bijna over de datum, maar hij gaat door tot ze op zijn. En dan gaat hij dood, denkt hij.

Agnes vindt het geldverspilling. Elke keer als hij de zolder op komt, verbaast het hem weer dat ze er de bezem nog niet doorheen heeft gehaald en alles heeft weggegooid. Ze ziet niet dat een dia een wonder is. Een vorm van gestolde tijd. Ontkenning van de vergetelheid. Hij kan daar uren over nadenken. Of erbij stilstaan. Negatief wordt positief, donker wordt licht, tijdelijk wordt eeuwig; het is onmogelijk en toch gebeurt het.

Terwijl hij aan een van de oude schoolbureaus zit – er staan er hier drie – bekijkt hij vier, vijf dia’s uit een van de dozen die voor hem staan: ROME, VOORJAAR 1991. Binnen een paar seconden is hij terug in de tijd: Agnes staat voor hem met Therese en Floor aan de hand. Ze zijn mooi, alle drie. Ze lachen gelukkig naar de man achter de camera en op het moment dat hij de sluiterknop indrukt is die lach voorgoed voor hem. Dat de tijd zijn werk is blijven doen, gaat aan de dia voorbij, voor deze opname geldt alleen dit moment, niets van wat erop volgde kan daar iets aan afdoen. Zulke dingen bedenkt hij, hij laat zijn gedachten ongestoord rondbuitelen, houdt ze tegen het licht en probeert ze in een redelijk verband te zetten. Het kan gebeuren dat hij uren later wakker schrikt, in zijn hoofd verdwenen zonder het zelf te merken. ‘De oude filosoof’ pleegt Agnes hem te noemen. En dan snuift ze verachtelijk.

Wat hij maakt zijn documentaires. Films bijna. Geen amateurgefröbel. Hij heeft in de loop van de jaren geleerd dat je een thema moet kiezen – niet zomaar ‘Parijs’, maar ‘Parijs en de erfenis van de Franse Revolutie’ – en dat je daar je beelden bij moet zoeken. Nooit andersom. En hij is, heel Woerden zal het erkennen, zeer bedreven geraakt in het monteren van de muziek en het commentaar, synchroon aan de foto’s.

Het begon er allemaal mee dat hij na een vakantie zijn dia’s aan familieleden liet zien. Later ook aan collega’s. Die reageerden zo enthousiast dat hij wist dat hij er meer mee moest doen. Dit kon een fantastisch educatief instrument zijn. En inderdaad, de leerlingen vinden het prachtig. Hij zegt het vaak: hier kan geen leerboek tegenop.

Voor de rest van het gezin is het wel eens vervelend dat hij tijdens de vakanties van de toeristische paden afdwaalt op jacht naar zijn eigen beelden, maar ze zijn eraan gewend geraakt: ‘Papa werkt weer aan zijn Oscar.’ Hij lacht dan maar wat met ze mee. Ze weten dat hij ook meer dan genoeg gewone foto’s maakt. Kiekjes. En dat die zorgvuldig buiten de documentaires worden gehouden. In het begin was hij daar minder strikt in, maar sinds hij ook de ouders van de leerlingen uitnodigt – ze komen bijna allemaal – is dat anders. De mensen moeten niet denken dat hij ze gaat lastigvallen met strandtaferelen van vrouw en dochters.

Hij laat ook de foto’s weg van wat hij zijn toevallige vrouwen noemt. Het oog van zijn camera dwaalt niet alleen langs historische monumenten en ijsjes etende gezinsleden, maar ook langs de mensen om hem heen, en als daar mooie vrouwen tussen zitten slaat hij toe. Iedereen heeft recht op minstens één ondeugd; dit is de zijne. Hij bewaart ze in de dozen met het etiket RESTANTEN, zijn toevallige vrouwen, zijn vriendinnen van de verbeelding. Hij heeft ze in een grote variëteit, maar nooit ongepast. En nooit vergezeld door een man. Sommigen zijn uitdagend, anderen gedistingeerd, soms haast nog meisjes, dan weer echte dames; ze lachen, ze lezen, ze staren ernstig in de verte of kijken zonder het te weten in de camera. Jacob haalt ze graag tevoorschijn om even met ze te praten. Gewoon een kletspraatje, niets bijzonders. Vinden ze gezellig.

Hij is nu bezig met een documentaire over Venetië, en dan vooral over de gondel. Deze zomer was het voor het eerst dat Agnes en hij weer met z’n tweeën op pad waren. Floor ging al jaren niet meer mee, maar nu hadden ook Therese en Wilco verstek laten gaan; ze hadden het te druk met de voorbereidingen van hun bruiloft. Agnes had een camping uitgezocht in Jesolo di Venetia, met een kant-en-klare tent. Inferno di Venetia, dat was het. Honderden tenten, duizenden mensen, tienduizenden kinderen, miljoenen muggen. ’s Avonds reden er karretjes door de paden met grote kanonnen achterop, daarmee spoten ze insecticide de lucht in. Kon geen kwaad, zeiden ze, en dat klopte vast, want er ging nog geen mug dood. Van de kant-en-klare bedden had Agnes zelf het meeste last. Ze werd steeds zo gebroken wakker dat ze de hele dag nergens anders aan toekwam dan in de stoel hangen met haar puzzelboekjes.

Vijf keer was hij alleen in Venetië geweest. Hij wist dat de gondels zijn onderwerp moesten zijn – origineel willen doen is zinloos op dergelijke plekken, daar hebben de leerlingen niets aan – en gondels had hij gezien. En gefotografeerd. Ze liggen uitgestald op de twee lichtbakken. Schitterend werk. In overvloeiprojectie zal alles nog meer tot zijn recht komen.

De commentaartekst ontleent hij aan naslagwerken en geschiedenisboeken. ‘De Venetianen vestigden zich in de zesde eeuw na Christus op de eilanden van de lagune bij het tegenwoordige Venetië, zodat de barbaren hen niet konden bereiken.’ Het vervolg zal gaan over de noodzaak van de smalle bootjes, de zogeheten gondola’s, over Venetië als stadstaat (uitleggen wat dat is) en waarom alle gondels zwart zijn (wettelijk voorschrift na de pest, ook wel de ‘zwarte dood’ genoemd), over de roeispaan (de remo) en de dogen en hun paleis, en hoe je gondelier wordt. Hij moet het nog goed uitwerken en dan inspreken. Met blauw onderstreept hij de woorden die benadrukt moeten worden, met rood geeft hij aan waar hij adem moet halen; hij wil altijd te snel. Vervolgens zoekt hij de muziek uit. Ditmaal zal het iets van Vivaldi worden.

De mensen vragen hem vaak hoelang hij erover doet om een documentaire te maken. Gemiddeld maakt hij er een per jaar. Niet altijd over zulke exotische onderwerpen als de gondels van Venetië, hij heeft ook ‘De haven van Rotterdam’ gedaan, ‘Den Haag Vandaag’, ‘De slag om Arnhem’, ‘Langs de Nederlandse Hanzesteden’. Het is belangrijk dat kinderen hun eigen land leren kennen en zonder kennis van de geschiedenis zal dat niet gaan. Maar het mooiste wat hij gemaakt heeft, is toch iets buitenlands: ‘Mozart in Salzburg’. Omdat het om een educatief project ging, mocht hij fotograferen in het Mirabelli-paleis en in Mozarts geboortehuis. Hij kent het adres nog uit zijn hoofd: Getreidegasse 9. Als er één documentaire is die hij zelf terug blijft kijken, dan is het deze. De achterwand fungeert in zijn geheel als projectiescherm, en hij heeft zijn gemakkelijke stoel – geërfd van zijn vader – er pontificaal voor gezet. Eerste rang.

De dia’s zijn Jacobs uitzicht op de wereld en de enkele keer dat hij er genoeg van krijgt, is er nog het uitzicht uit het raam: hij mag graag naar buiten kijken, naar de huizen en de tuinen aan de overkant. Niet dat er iets bijzonders te zien is. Dat is juist het mooie. Dat het zo gewoon is. En dat er toch zo veel te ontdekken valt, vooral als je gaat letten op de verschillen. De huizen zijn hetzelfde en de tuinen ook: aan elkaar gekluisterde bakstenen gevels, allemaal bleekgeel, met hoge glazen puien, en daarachter rechthoekige tuinen, afgetekend door identieke houten schuttingen. Maar tegelijkertijd zijn ze allemaal anders en ze veranderen ook elke dag: het zonlicht valt anders, er is het spel van de wolken en hun schaduw en ’s avonds dat van de maan, terwijl achter bijna alle gordijnen vaag het onrustige geflikker van televisieschermen te zien is.

Een paar maanden geleden, het liep al tegen middernacht, gebeurde er iets wat hem niet meer heeft losgelaten. Soms denkt hij dat het niet echt was, maar de herinnering is zo sterk dat de twijfel nooit lang aanhoudt. In een van de huizen waar de gordijnen niet gesloten waren, ging het licht aan. Jacob kon zien hoe een vrouw binnenkwam, haar jas uitdeed, en in de kamer begon te dansen. Ze was alleen en ze leek ook volkomen genoeg te hebben aan zichzelf. Ze zweefde van de ene hoek van de kamer naar de andere, ze maakte pirouettes en strekte haar armen boven haar hoofd. Jacob weet niet hoelang het duurde, het kunnen vijf minuten geweest zijn maar ook vijftig. Haar gezicht kon hij niet onderscheiden, maar hij twijfelde er niet aan dat ze lachte en hij betrapte zichzelf erop dat hij dat ook deed. Het was alsof hij de muziek kon horen waarop zij bewoog en in gedachten danste hij met haar mee.

Sindsdien kijkt hij bijna elke avond even uit het raam om haar te zien. Tot dusver tevergeefs.

Wilco

De herinnering aan de vallende man had hem lang gekweld, maar was uiteindelijk toch gaan liggen; het was gebeurd, maar het gebeurde niet meer steeds opnieuw. Tot een paar weken geleden, toen de bank operatie ‘Delta 2009’ inzette. Sindsdien gaat er geen nacht meer voorbij zonder dat hij wakker schrikt van het krakende geweld waarmee het hoofd van de man het asfalt raakt. Er is geen enkel verband tussen de bank en de man, maar daar trekt zijn onrustige geest zich niets van aan. Doodmoe wordt hij ervan.

Overdag is het anders. Hij gaat gewoon met plezier naar zijn werk, al schaamt hij zich daar soms bijna voor. Er moeten plannen worden gemaakt, gesprekken gevoerd, regelingen getroffen. De afdeling Human Resources is de commandopost van dit offensief. Vijfduizend ontslagen! Voor de HR-managers gaat het goed zolang het slecht gaat, ze zeggen het bijna dagelijks tegen elkaar, misschien net iets te vaak en net iets te vrolijk. Bij veel exitgesprekken zijn ze zelf aanwezig en zo gemakkelijk is het niet om goed functionerende medewerkers – vaak met gezinnen, waar ze dan ook altijd over beginnen, al dan niet in tranen – de deur te wijzen.

De bank moet leniger worden, zowel op het hoofdkantoor als bij de filialen: minder mensen achter de balies, minder verspilling door klantencontacten, minder gerommel in de marge. Zo niet, dan gaat het hele bedrijf onderuit: het is volslagen achterhaald om te proberen geld te verdienen met spaarrekeningen voor de gewone man en kruimelleningen aan boeren en middenstanders. Maar werknemers die eruit moeten, denken altijd dat hun overtolligheid een persoonlijke kwestie is, soms zelfs een oordeel over hun bestaan. Bij Human Resources hebben ze begrip voor dit sentiment, ze weten dat je daar niet laatdunkend over mag doen, daar zijn ze voor opgeleid.

Wat Wilco doet is belangrijk, zowel voor de bank als voor de mensen van wie de bank afscheid moet nemen. Maar de lichte opgetogenheid waarmee hij ’s ochtends aan de slag gaat, is aan het einde van de dag meestal wel getemperd. In de trein naar huis ziet hij in de gezichten om zich heen ontslagen medewerkers. Jonge mannen met gespannen kaken en vechtlustige blikken, oudere mannen met een beledigde onverstoorbaarheid, mooie jonge vrouwen zonder enige blijk van levenslust en zuchtende vrouwen van een zekere leeftijd. En allemaal kijken ze naar hem, hij moet hen redden en als hij dat niet kan of wil, dan moet hij ze vertellen hoe ze geacht worden verder te leven met hun vaste lasten, hun hypotheek, hun leaseauto, de studie van hun kinderen, de zorg voor hun zieke vader of moeder.

Het enige juiste antwoord is dat ze het zelf moeten uitzoeken. De zeikerds. Maar dat zal Wilco niet zeggen, hij zal verwijzen naar het sociaal plan, naar het traject van werk-naarwerk, naar de vervolgafspraak. Hij zal spijt betuigen en sterkte wensen.

Als hij maar niet steeds zo moe was en zo slecht sliep. Het verbaast en ergert hem. Het werk kan het niet zijn, hoe zwaar het ook is; werken doet hem goed. Maar een fysieke oorzaak is er evenmin, zegt de dokter. Vorige week is hij op aandringen van Therese op het spreekuur geweest.