De vlucht van de familie Simon

Rafael Cardoso

De vlucht van de familie Simon

Vertaling Ronnie Boley

Nieuw Amsterdam

Voor mijn broer, ter nagedachtenis aan onze vader

Tot stand gekomen dankzij Villas-Boas & Moss Literary Agency in samenwerking met 2 Seas Literary Agency

Oorspronkelijke titel O Remanescente. Uitgeverij Companhia des Letras, Brazilië

© Rafael Cardoso 2016

© Nederlandse vertaling Ronnie Boley / Nieuw Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen, www.amvp.nl

Omslagfoto’s © Rafael Cardoso

NUR 302

ISBN 978 90 468 2198 5

www.nieuwamsterdam.nl/rafaelcardoso

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met
ISBN 978 90 468 2197 8

Ik zal dan nog een overblijfsel laten, als gij enigen zult hebben, die het zwaard ontkomen onder de heidenen, wanneer gij in de landen zult verstrooid worden.

Ezechiël 6:8 (Statenvertaling)

Wie bij zijn eigen begraven verleden wil komen, moet doen als een man die graaft. Hij moet vooral niet bang zijn om steeds weer op een en hetzelfde feit terug te komen – het te verstrooien zoals je aarde verstrooit, het om te woelen zoals je grond omwoelt. Want ‘feiten’ zijn niet meer dan lagen die pas na de zorgvuldigste doorzoeking datgene prijsgeven wat het graven de moeite waard maakt.

Walter Benjamin, ‘Ausgraben und Erinnern’

Inhoud

Stamboom

Inleiding

DEEL 1

Intermezzo (1)

DEEL 2

Intermezzo (2)

DEEL 3

Intermezzo (3)

DEEL 4

Lijst van buitenlandse termen

Index van historische personen

Bibliografie

Dankwoord

Stamboom

Inleiding

Mijn overgrootvader, Hugo Simon, was een prominent figuur in de Duitse Weimarrepubliek. Hij was bankier van beroep maar pacifist en socialist uit overtuiging, en nam actief deel aan de initiatieven die werden ontplooid om Duitsland na de Eerste Wereldoorlog te hervormen. Na de revolutie van november 1918 was hij minister van Financiën voor Pruisen gedurende de korte periode waarin de onafhankelijke socialisten (USPD)¹ de regeringsmacht in handen hadden. Uit teleurstelling over de afloop van de revolutie en het verraad van haar doelstellingen trok hij zich terug uit de politiek en legde zich in plaats daarvan toe op culturele vernieuwing, met name in de vorm van een modelboerderij die hij opzette in het dorp Seelow, op ongeveer een uur ten oosten van Berlijn. Daarnaast was Hugo Simon een fervent voorvechter en begunstiger van de kunsten en zat hij in het bestuur van musea en uitgeverijen. Zijn kunstverzameling omvatte een aantal heel grote namen uit die tijd: Lyonel Feininger, George Grosz, Erich Heckel, Ernst Ludwig Kirchner, Oskar Kokoschka, Franz Marc, Otto Mueller, Edvard Munch, Max Pechstein, en vele anderen. De pastelversie van Munch’ De Schreeuw, die een paar jaar geleden de krant haalde als een van de duurste kunstwerken die ooit op een veiling waren verkocht, was tussen 1926 en 1937 in zijn bezit.

1 Zie voor de lijst van buitenlandse termen blz. 397 e.v.

Vanwege zijn linkse politieke standpunten en Joodse afkomst moest Hugo Simon in 1933, meteen nadat Hitler aan de macht was gekomen, Berlijn ontvluchten. Hij en zijn vrouw Gertrud verhuisden naar Parijs waar ze zouden blijven tot juni 1940, toen de stad in handen kwam van de binnenvallende nazitroepen. Hun twee dochters en schoonzoon woonden op dat moment al in Frankrijk en mijn vader was in 1931 in Parijs geboren. Mijn grootvader, de kunstenaar Wolf Demeter, was daarnaartoe verhuisd om samen te werken met Aristide Maillol, een van de belangrijkste beeldhouwers van zijn tijd. Net als veel Duitse kunstenaars in Frankrijk koos hij er na verloop van tijd voor zich te vestigen in het zuiden van het land, eerst in Villefranchesur-Mer en later in Grasse.

Tijdens de zeven jaar dat Hugo Simon in Parijs woonde, was hij actief in Duitse ballingenkringen. Hij zat in commissies voor vluchtelingenhulp, was medefinancier van de grootste antinazikrant – de Pariser Tageszeitung – en sponsorde literaire en artistieke ondernemingen, waaronder de twee exposities van ‘vrije Duitse’ kunst die in 1938 georganiseerd werden in Londen en Parijs als reactie op de tentoonstelling met Entartete Kunst (gedegenereerde kunst) die de nazi’s het jaar daarvoor op poten hadden gezet. In 1937 werd hem door de regering in Berlijn de Duitse nationaliteit ontnomen.

Na de val van Frankrijk moest het hele gezin opnieuw verhuizen en trok het naar Marseille om van daaruit de grens naar Spanje over te vluchten. Zowel Hugo Simon als Wolf Demeter werd gezocht door de Gestapo; de eerste vanwege zijn verleden, de laatste vanwege zijn toenmalige antinaziactiviteiten. Begin 1941 kwamen mijn overgrootouders, grootouders en toen tienjarige vader in Brazilië aan. Ze hadden Europa net op tijd kunnen verlaten om aan de gruwelijke verschrikkingen te ontkomen die de achterblijvers over zich heen kregen. Daarvoor moesten ze niet alleen al hun bezittingen opgeven, maar ook hun identiteit. Om te kunnen ontsnappen, waren Hugo en Gertrud genoodzaakt valse Tsjechische paspoorten te gebruiken en Hubert en Garina Studenic te worden. Mijn grootouders wisten valse Franse papieren te bemachtigen en bedienden zich van noms de guerre, die ze bijna dertig jaar zouden aanhouden. Geen van hen zou ooit naar Europa terugkeren. Hugo Simon overleed in 1950 in São Paulo, vrijwel vergeten, ondanks pogingen om zijn identiteit te herkrijgen, onder meer met behulp van schriftelijke steunbetuigingen van Albert Einstein en Thomas Mann. Gertrud Simon overleed in 1964, slechts twee weken na mijn geboorte. Mijn grootouders slaagden er in de jaren zestig in om hun Duitse nationaliteit terug te krijgen, en in 1972 lukte het hun om hun naam en wettelijke identiteit te rectificeren. Drie jaar daarvoor was mijn vader opnieuw geëmigreerd, dit keer van Brazilië naar de Verenigde Staten, waar hij tot aan het einde van zijn leven zou blijven.

Dit is het verhaal over mijn vaders familie, en in het bijzonder over hun vlucht uit Europa en hun eerste jaren in Braziliaanse ballingschap. Het is ook het verhaal over de manier waarop die geschiedenis aan mij werd overgeleverd. Zoals bij zo veel nazaten van families die het geweld tussen 1933 en 1945 overleefden, was het onderwerp bij ons thuis taboe. Mijn grootouders vertelden er haast niets over, behalve nu en dan een enkele anekdote waaruit de al te onthullende details op tactische wijze werden weggelaten. Wanneer iemand in mijn vaders bijzijn over de Tweede Wereldoorlog begon of Duits sprak, sloop hij altijd stilletjes de kamer uit. Daardoor ben ik vrijwel zonder enige kennis over mijn familieverleden opgegroeid. Ja, ik hoorde pas op mijn zestiende dat ik Duitse en Joodse wortels had. Tot die tijd was me wijsgemaakt dat de familie van mijn vader Frans was. Mijn grootvader en grootmoeder stierven toen ik respectievelijk veertien en negentien was. Mijn oudtante en vader volgden toen ik drieëntwintig was, binnen een maand na elkaar. Toen ik na dat verlies het huis van mijn grootouders in São Paulo leegmaakte en hun spullen inpakte, ontdekte ik een ware schat aan foto’s, brieven en andere historische documenten. Het zijn stukjes van de puzzel die ik sindsdien aan het leggen ben.

Dit is een boek over een geschiedenis, maar geen geschiedenisboek. Er is heel wat onderzoek voor nodig geweest om het te schrijven, maar het heeft niet de pretentie objectief of nauwkeurig te zijn. Ik heb veeleer geprobeerd recht te doen aan het buitengewone karakter van de mensen die er de inspiratie voor hebben gevormd. De geportretteerde figuren vertonen vaak een gelijkenis met echte personen, die haast allemaal dood zijn maar voortleven in de herinnering van anderen. Een paar namen zijn veranderd, maar de meeste niet. Het is een waar verhaal, gebaseerd op feiten. Alleen zijn sommige van die feiten niet per se gebeurd zoals ze hier zijn weergegeven. Dit boek is fictioneel en bijgevolg getrouw aan zichzelf. Er is alles aan gedaan om te voorkomen dat het langdradig wordt. Woorden bevatten misschien beelden. Foto’s betekenen misschien meerdere dingen tegelijk. Niet alles hoeft te zijn wat het lijkt. Wees gewaarschuwd.

DEEL 1

Ze zien en sidderen

Juli 1930

Gertrud gooide haar hoofd achterover en schaterde het uit. Niet dat graaf Kesslers grap over de papegaai en het aapje nu zo geestig was geweest. Ze had alleen een excuus nodig om hardop te lachen. Ze waren eindelijk gearriveerd, geen twijfel mogelijk. In gedachten ging ze de gastenlijst na. De crème de la crème van Berlijn was er, gewoon hier, op het terras achter hun huis. Bij de fontein hield Sammy Fischer zijn hand boven zijn ogen tegen de felle julizon. Naast hem stond Albert Einstein, misschien wel de beroemdste gast van allemaal. Maar roem was natuurlijk niet waar het om ging. Einstein en Fischer waren goede vrienden en dat was de belangrijkste voorwaarde voor een uitnodiging geweest. Nou ja, dat en een zonnig humeur, wat zonder meer een pluspunt was van Harry Kessler: hij was gevat en was bovendien de man die alles over iedereen in Europa wist. Verder was er de eregast, de beeldhouwer Aristide Maillol, wiens aanwezigheid in Berlijn de aanleiding was om dit illustere gezelschap bij elkaar te brengen. Wat ondeugend trouwens van monsieur Maillol, die oude bok, om met zijn piepjonge maîtresse naar haar lunch te komen. Eigenlijk zou ze laaiend moeten zijn op Kessler, die daar de hand in had gehad. Stel je voor hoe opgelaten ze zich zou voelen als ze op een dag werd voorgesteld aan madame Maillol, die volgens zeggen waanzinnig jaloers was. Aan de andere kant was mademoiselle Lucile Passavant niet zomaar een maîtresse, maar zelf ook kunstenares. Dat was haar althans verzekerd. En voor kunstenaars kon je niet de gebruikelijke normen aanhouden. Moest je Renée Sintenis daar bijvoorbeeld zien. Waar kwam je zo iemand verder nu tegen? Die masculiene trekken, het haar geknipt in een herencoupe, groter dan alle aanwezige mannen en toch zo charmant in haar prachtige mouwloze jurk en die beeldige schoenen. Quelque chose de risqué. Zo werd het geen dooie boel.

‘“Charmante soirée!” Kostelijk! Dit moet je echt aan Hugo vertellen, Harry. Ik denk niet dat hij het al gehoord heeft.’

‘Jawel, hij kent het verhaal. Ik heb het hem gisteren verteld.’

Einstein grinnikte zachtjes, tussen korte trekjes aan zijn sigaret door. Gertrud liet haar blik over het terras gaan, maar Hugo was nergens te bekennen. Waar was hij toch gebleven, juist nu, op het hoogtepunt van de middag? Ze hoopte dat hij niet stilletjes naar zijn werkkamer was geglipt om over de verkiezingen te praten met een van zijn kornuiten van de Liga voor de Mensenrechten. Ze excuseerde zich bij het groepje en ging op zoek naar haar man.

Ze vond hem bij de rododendrons, met één voet op een bloempot, helemaal de heer des huizes, in gezelschap van onder anderen Max en Martha Liebermann, Julius Meier-Graefe en Annemarie, Ludwig Justi, en Herr Gropius en zijn Ise. Mooi zo, precies waar hij hoorde te zijn: in het hart van de kunstwereld, die nu tijdelijk was verplaatst naar hun huis in de Drakestrasse. In dat ene hoekje van haar terras stonden de Pruisische Akademie, de Nationalgalerie, het Kaiser Friedrich Museum, het Pergamonmuseum en het Bauhaus bij elkaar, met Hugo als gastheer en mecenas in het middelpunt. Gertrud was meer dan tevreden. Ze was zo blij dat hij tegenwoordig minder tijd aan politiek en geld besteedde, en meer aan kunst. Daar werd hij pas echt gelukkig van. In september werd hij vijftig en het was tijd om het wat rustiger aan te gaan doen. Zijn broer Dagobert kon de zaken op de bank voor zijn rekening nemen, die leek daar immers plezier in te hebben. Zij zei altijd dat ze niet het eeuwige leven hadden, en het leven was te kort om aan directievergaderingen te verspillen. Had Herr von Bode maar een jaartje langer geleefd. Hij zou een heel respectabele aanvulling op haar gastenlijst zijn geweest. Jammer dat zulke dingen nu eenmaal veranderden.

‘En, Simon, wat vindt u van Feilchenfeldt? Hij schijnt het goed te doen bij Cassirer, niet?’

Voorzichtig schoof Gertrud naar Hugo toe zodat ze hem in de rede kon vallen voordat hij op Herr Liebermanns vraag kon reageren. Ze tikte zachtjes tegen zijn arm om aan te geven dat ze hem wilde onderbreken.

‘Lieve gasten, ik wil jullie niet storen, maar de lunch wordt zo opgediend. Ik nodig jullie allemaal uit om naar de eetkamer te gaan.’

‘Net op tijd! Ik begon me al af te vragen of ik soms zelf moest koken.’

Zwijgend wierp Gertrud haar man een boze blik toe. Ze zou willen dat hij niet steeds zo grappig probeerde te doen, want dat ging hem over het algemeen slecht af en draaide er alleen maar op uit dat hij overkwam als een lomperik.

‘U slaat een goed figuur als kok, Herr Simon. We zullen uw kostuum op het Hessenfest nooit vergeten. Was dat niet twee jaar geleden?’

Met een schalkse glimlach wist Martha Liebermann de aandacht af te leiden van Hugo’s nare opmerking. De schat!

Toen Gertrud weer wegliep, werd ze staande gehouden door Ursula. Ze kon zien dat haar dochter terug wilde komen op hun gesprek van die ochtend, over dat gedoe met Parijs. Ze besloot haar strategisch de pas af te snijden.

‘Heb je je zus gezien?’

‘Die zal wel in haar kamer zitten lezen, zoals gewoonlijk.’

‘Ga even zeggen dat ze naar beneden moet komen.’

‘Heb je al met papa gepraat?’

‘Ik ben nog geen moment met hem alleen geweest.’

‘Wolf en ik staan te popelen om te verhuizen. Hij heeft alles al met monsieur Maillol geregeld. Maar papa moet voor ons een bankrekening openen in Parijs.’

Haar gezicht stond eerder eisend dan vragend en riep herinneringen op aan de negenjarige Ursula die met succes campagne had gevoerd voor een pony.

‘Ik weet het, schat, ik weet het. We hebben dit allemaal al drie keer besproken. Ik praat met hem zodra dat menselijkerwijs mogelijk is.’

‘Dat ik zo ongeduldig word, komt juist doordat we het al drie keer hebben besproken. Hoe vaak moet ik je er nog aan herinneren?’

Gertrud kon de scherpe toon van haar dochter moeilijk los zien van haar nieuwe kapsel. Ze was aan het veranderen in een van die typisch moderne, rationele vrouwen, die door sommige columnisten in de krant werden geprezen en door anderen verguisd. Het was onuitstaanbaar.

‘Ga jij nu maar tegen je zus zeggen dat ze naar beneden moet komen en laat je vader aan mij over.’

De twee vrouwen stoven in tegengestelde richting weg, hun stappen galmend door de lege kamer. Werkelijk! Ze begon juist wat voor het plan te voelen. Dat zou haar tenminste verlossen van haar dochters constante gezeur. Sinds ze met Wolf Demeter was getrouwd, was ze steeds brutaler geworden, op het beledigende af. Niet dat hij daar wat aan kon doen. De jongen was een dwaas, alleen maar bezig met zijn knappe uiterlijk. Geen elan, geen ambitie. Te veel Hermann Hesse, dat was de ellende met die jonge kerels van tegenwoordig. Het was nog een wonder dat ze niet allemaal naar Monte Verità verhuisden. Gelukkig kwam hij uit een goede familie. Parijs kon weleens goed voor ze zijn. Misschien dat hij onder begeleiding van monsieur Maillol zelfs tot opmerkelijke dingen zou komen. En per slot van rekening was een dochter in Parijs een ideaal voorwendsel om zo vaak langs te gaan als ze wilde.

Terwijl ze arm in arm met Maillol de eetkamer in liep, vertelde graaf Kessler opgewekt dat hun eregast vóór vandaag nog nooit van Einstein had gehoord. Getroffen door het opvallende gezicht van de grote wetenschapper, had de oude beeldhouwer geïnformeerd of hij soms een dichter was.

‘Dat kan niet waar zijn, monsieur Maillol! Hoe is het mogelijk dat u nog nooit van Albert Einstein hebt gehoord? Hij is de beroemdste wetenschapper ter wereld.’

Maillol lachte met Kessler mee, verlegen met de situatie, maar er kennelijk niet van overtuigd dat dit gegeven voor hem van enig belang was. Gertrud was verrukt. Het was precies het juiste soort anekdote, en het gebeurde nota bene op haar feestje. Ze moest niet vergeten ervoor te zorgen dat iedereen het te horen kreeg. De tafel zag er voortreffelijk uit, gedekt met fijn Portugees linnen en een tafelloper met een geometrisch patroon van Josef Hoffmann, allemaal in smetteloos wit en stemmig grijs met verticale streken rood, waarop het elegant afgeronde bestek dat Herr Van de Velde voor hen had ontworpen prachtig uitkwam. Perfect! Alles was gewoon perfect. Terwijl ze de piekfijne tafel nog een allerlaatste keer controleerde, voelde ze onwillekeurig een steek van spijt dat die onberispelijkheid zou worden bedorven door gebruik. Over een paar minuten zou haar perfect gedekte tafel ten prooi vallen aan de wanorde van het leven. Kon ze dit moment maar voor eeuwig stilzetten. Waar was de fotograaf als je hem nodig had?

Achter in de kamer verscheen Ursula in de deuropening, met Annette aan haar hand en Demeter in haar kielzog. Het meisje werd half meegesleurd door haar zus, en haar zwager liep pal achter haar om te voorkomen dat ze de trap weer opstormde. Gertrud wenkte hen en deed intussen net of ze de rare grimassen van haar tegensputterende jongste dochter niet zag. Ze vond het vreselijk als ze zo deed. Als ze haar wangen opblies leek ze wel een kikker. En het was al erg genoeg dat het meisje de mond van haar vader en de uitpuilende ogen van haar tante had geërfd. Ze zag de hatelijke boutade al voor zich: Fräulein Annette Simon, dochter van de Berlijnse bankier Hugo Simon, heeft het sprookje van de kikker en de prinses overhoopgegooid door de eerste kikker te worden die ernaar streeft in een prinses te veranderen. Dat kon gemakkelijk uitgroeien tot een van die gemene antisemitische cartoons in Kladderadatsch. Nee, het mocht niet gebeuren dat ze als prille twaalfjarige al het onderwerp van spot werd. Ze moest er een einde aan maken. Toen ze aan de andere kant van de kamer waren, wendde ze zich tot Maillol.

‘Monsieur Maillol, als ik me niet vergis kent u mijn schoonzoon al, Wolf Demeter.’

‘O ja, natuurlijk! We hebben twee weken geleden in de buurt van Weimar een heerlijke picknick bij maanlicht gehad, hè Demeter?’

Gertrud werd door dit bericht overvallen. Ze keek haar schoonzoon onderzoekend aan.

‘Een picknick bij maanlicht? Daar heb ik niets van gehoord.’

‘Graf Kesslers schuld, ben ik bang.’

Demeter grijnsde stompzinnig. De ogen van de oude man fonkelden ondeugend.

‘Ja, we hebben in het bos gedanst, als heidenen, maar dan op een tangoplaat.’

‘Hebt u ook gedanst, monsieur Maillol?’

‘Natuurlijk! Meestal beperk ik me tot de wals, maar het was zo’n warme, geurige nacht dat ik een uitzondering heb gemaakt.’

Annette oogde verveeld, alsof ze het verhaal al tien keer had gehoord. Gertrud keek van de een naar de ander, een moment onzeker of ze goedkeurend of afkeurend moest reageren. De priemende blik van haar oudste dochter bracht haar weer tot zichzelf.

‘En hebt u mijn dochters al ontmoet? Dit is Ursula, madame Demeter.’

‘Enchanté, madame. Zo jong en al getrouwd! Je laat er geen gras over groeien, wel, Demeter? Dat zag ik al aan de manier waarop je die nacht met Lucile danste.’

Ursula keek boos naar haar echtgenoot, die deed of hij de opmerking niet had gehoord en lijdzaam naar de geheven vinger van de oude man staarde.

‘En dit is mijn kleine Annette, de jongste in huis en nu al een artistiek talent in de dop.’

‘O, enchanté, ma petite. Dus jij wilt kunstenares worden?’

‘Nee, ik wil dichteres worden.’

Annettes bokkige, in schoolfrans geformuleerde antwoord deed de oude beeldhouwer in lachen uitbarsten, waarbij zijn lange baard meedeinde op zijn schuddende borst. Gertrud hield haar hart vast, want ze wist maar al te goed dat haar jongste dochter er niet tegen kon om te worden uitgelachen. Voor ze iets kon doen, flapte Annette er in het Duits uit: ‘Weet u dat u op een mekkerende geit lijkt als u lacht?’

‘Zo is het wel genoeg!’

Ursula brak haar zus af en begon haar weg te trekken, maar fluisterde eerst nog gauw iets tegen haar moeder. Ze wierp een steelse blik op Maillol. De oude man zat nog steeds te lachen en vroeg aan Demeter wat het meisje had gezegd.

‘Heb je ons naast hem gezet?’

‘Beter nog. Ik heb jullie allebei vlak bij dat mens Passavant gezet. Zo zijn zijn ogen gegarandeerd op jullie gericht. Wees dus aardig tegen haar.’

Toen Ursula haar zus meetroonde naar het terras ging ze op in de tegemoetkomende stroom gasten. Demeter bleef achter en praatte met Maillol en Kessler, die zich weer bij de groep had gevoegd. Gertrud prentte in haar geheugen dat ze iets aan Annette moest doen voor het te laat was. Het meisje werd onhandelbaar. Waren ze maar niet Joods, dan zouden ze haar naar een kostschool in Zwitserland kunnen sturen. Ze tikte zichzelf onmiddellijk op de vingers voor die harteloze gedachte.

Gertrud maakte een rondje door de eetkamer, mengde zich onder de mensen en zorgde ervoor dat al haar gasten op de juiste stoel belandden. Het was een beetje vol, maar ze was blij dat het haar gelukt was iedereen om één tafel te krijgen. Ze hield niet van die modieuze, uit Amerika overgewaaide buffetten. Wijlen haar grootmoeder zou gezegd hebben dat een maaltijd waarbij de mensen niet samen aan tafel zaten geen maaltijd maar een voederbeurt was. Ze liet haar blik even uit het raam dwalen. De wind speelde door het donkere gebladerte van de bomen, zwaar van de zomer, en het zonlicht gaf de zandkleurige muren een frisse witheid die haast ondraaglijk fel was. Plotseling en volkomen onverwacht kreeg ze de aanvechting om te huilen. Waarom toch, terwijl alles zo goed verliep? Was het de gedachte aan haar grootmoeder geweest? Was het de kilheid van haar oudste dochter? Gertrud wist best wat er allemaal mis was tussen hen. Zij en Hugo hadden haar te veel verwend toen ze klein was. Het had geen zin om haar nu streng aan te pakken nadat ze altijd zo toegeeflijk waren geweest. Dat had dokter Simmel ook met zoveel woorden gezegd. Misschien kon ze haar maar het beste naar Parijs laten gaan. De fysieke afstand zou hun allebei de ruimte geven om hun veranderde positie te overdenken. Ursula was inmiddels een echtgenote; binnenkort zou ze vast ook moeder willen worden. Maar ze was nog geen negentien! Het arme, verwaande ding wist amper waar ze aan begon. En oma worden op haar vijfenveertigste, daar voelde zijzelf zich veel te jong voor.

Gertrud rukte zich los uit deze overpeinzingen en richtte haar aandacht weer op haar gasten. Haar gedachten waren niet meer dan een paar tellen afgedwaald, maar in die korte tijd had iemand al kans gezien om te beginnen over dat vreselijke gesprek bij de Fischers, een paar jaar terug, toen Alfred Kerr zo onfatsoenlijk was geweest om Einstein te onderwerpen aan een kruisverhoor over zijn religieuze overtuigingen. Monsieur Maillol leek nieuwsgierig naar de bijzonderheden en Kessler was zo vriendelijk die voor hem uit de doeken te doen. Einstein zelf, die aan de andere kant van de tafel tussen Martha Liebermann en mademoiselle Passavant zat, deed net of hij het gesprek niet hoorde, ofschoon Gertrud hem erop betrapte dat hij van tijd tot tijd naar Kessler zat te loeren. Sam Fischer werd erbij gehaald om te beamen dat ook Gerhart Hauptmann er destijds bij was geweest. Uiteindelijk wendde Maillol zich tot Einstein en vroeg met luide stem over de hele tafel heen hoe hij nu eigenlijk over het onderwerp dacht. Vrijwel onmiddellijk verstomde het gebabbel en draaide iedereen zich om naar de grote natuurkundige. Eén of twee mensen die de vraag niet hadden gehoord of niet goed genoeg Frans spraken om hem te begrijpen, praatten nog door; maar al snel viel de hele tafel stil. Een beetje gegeneerd bracht Einstein zijn standpunt naar voren.

‘Ik snap niet goed waarom mijn kijk op religie een terugkerend gespreksonderwerp is, maar ik zal herhalen wat ik de vorige keer heb gezegd. Ik heb een diepe achting – adoratie, zo u wilt – voor alles wat we niet begrijpen aan het universum. Als u dat religie wilt noemen, ga uw gang. Mijn God is dezelfde als die van Spinoza.’

Zijn antwoord klonk kalm en uitstekend doordacht. Er klonken instemmende geluiden en het leek erop dat men het gevoelige onderwerp liet rusten. Omdat Einstein ervoor gekozen had in het Duits te antwoorden, luisterde Maillol aandachtig naar Kesslers vertaling. Toen hij precies wist wat er was gezegd, stelde hij de wetenschapper nog een vraag.

‘Maar u gelooft niet in een God met een grote baard, zoals de mijne, die op een troon in de hemel zit en het leven van de mens regelt?’

Einstein beantwoordde de uitdagende blik van de oude beeldhouwer en wist met hardnekkig geduld een antwoord in het Frans te fabriceren.

‘Met alle respect voor uw schitterende baard, maar nee, natuurlijk niet.’

Iedereen schoot in de lach, ook Maillol, die het onderwerp besloot met de opmerking dat ze in hetzelfde geloofden: het mysterie van de natuur.

Smekend keek Gertrud haar man aan. Zo’n voorval was misschien aardig voor in de geschiedenisboeken, maar het had akelig weinig gescheeld of het had de feestelijke stemming van haar lunch verpest. Hugo begreep de hint en vroeg Fischer prompt of het klopte dat Hauptmann met een nieuw toneelstuk bezig was. De verandering van onderwerp werd beleefd aanvaard en op verschillende plekken werd het gesprek hervat. Ze lieten de godsdienstkwestie achter zich, juist op het moment dat de tweede gang werd geserveerd: tongfilet met mierikswortelsaus. Was er ook maar zo gemakkelijk een einde te maken aan al dat gehakketak over politiek. Maar die allesverterende hartstocht zou wel nooit te beteugelen zijn, zelfs niet op het leukste feest en zeker nu niet, maar een paar maanden voor de verkiezingen. Ze kon hooguit proberen tegen het tij in te gaan tot na het dessert. Dat was geen sinecure. Aan het andere einde van de tafel was iemand begonnen over de rechtszaak die Herr Brecht had aangespannen tegen de filmproductie van zijn Dreigroschenoper, wat dreigde uit te lopen op een verhitte Brecht-versus-Pabst-discussie tussen Herr Gropius en Herr Justi, met Herr Meier-Graefe als schoorvoetende scheidsrechter. Gertrud had spijt dat ze hen niet beter had verdeeld. Het was nooit slim om kunsthistorici en architecten bij elkaar te zetten.

Gelukkig pikte Ursula het signaal van haar moeder op en begon met mademoiselle Passavant een gesprek over de voordelen van naakt zonnebaden, waarin ook Annemarie Meier-Graefe onmiddellijk werd betrokken. Het tafereel van drie jonge vrouwen die het over hun naaktheid hadden, was genoeg om de fantasie van alle aanwezige mannen te prikkelen, en het duurde niet lang of de hele tafel was in een hevige discussie over naturisme verwikkeld. Monsieur Maillol was de vurigste pleitbezorger van de moderne lichaamscultus en zei dat wat hij in Duitsland had gezien hem aan het oude Griekenland deed denken. Kessler en Einstein vielen hem bij, zij het met gepaste reserve. Renée Sintenis hoorde de jongere mensen uit over de samenhang tussen het ongeklede lichaam en seksuele ongeremdheid. Zij vond te veel bloot uitgesproken onerotisch, zei ze met een neergeslagen blik die tegelijkertijd blasé en provocerend was. Naaktheid en seks – eindelijk een veilig onderwerp! Gertrud liet haar waakzaamheid wat varen en stortte zich met smaak op haar kersen-amandeltaartje. Nu kabbelde het gesprek rustig van uitkleden naar verkleden, van travestie naar de laatste en schandaligste variétéacts. De wijn vloeide vrijelijk en de stemming steeg ten top. Toen de koffie en likeur werden geserveerd, waren de onstuimigste geesten wat tot bedaren gekomen en heerste er onder alle aanwezigen een gezellig welbehagen. Gertrud was voldaan en opgelucht. De lunch was geslaagd. Hoewel ze wist dat ze chartreuse beter niet met champagne kon mixen, besloot ze toch een glaasje te nemen. Het was tenslotte haar lievelingslikeur en het zou niemand wat uitmaken als ze een tikje aangeschoten werd in haar eigen huis. Ze keek naar haar man, die aan de andere kant van de lange tafel diep in gesprek was met Elsa Einstein, en trok zijn aandacht. Gertrud hief haar kleine groene glas in een woordeloze toost naar hem op; en Hugo hief op zijn beurt glimlachend zijn eigen glas. Ze waren eindelijk gearriveerd. Geen twijfel mogelijk. Ze leunde achterover en liet de lome zomerwarmte op zich inwerken.

December 1931

Wolf Demeter stond zichzelf in verschillende poses met een nietbrandende sigaret in de hand voor de gangspiegel te keuren. Hij zou zelf ook wel zo’n grote spiegel willen hebben, maar het appartement in Parijs was te klein. Bovendien zou Ursula erop tegen zijn. Ze protesteerde tegen alles wat hun huis op de woning van haar ouders deed lijken. En toch zocht ze altijd naar voorwendsels om hier te komen logeren. Dit was hun derde bezoek aan Berlijn sinds Roger was geboren. En elke keer bleven ze wat langer hangen. Twee weken waren er ongemerkt drie geworden; drie weken stilletjes een maand; en nu had ze hem ervan overtuigd dat het geen zin had om vóór Kerstmis terug te gaan. Nou, hij vond het best. Maillol was toch in Banyuls-sur-Mer, waar hij aan dat vervloekte oorlogsmonument werkte. Hij hield zijn linkerhand op ongeveer een handlengte van zijn borst, de sigaret gevaarlijk bungelend tussen de topjes van zijn wijs- en middelvinger. Ja, heel aantrekkelijk. Precies de juiste dosis bestudeerde nonchalance, en bovendien sprongen zijn nieuwe horloge en de prachtige platina trouwring zo mooi in het oog.

‘Wolf, kom je heel even hier?’

Toen hij de kamer in liep, zag hij dat zijn vrouw nog niet aangekleed was en dat er twee avondjurken op het bed lagen: de ene blauw en mouwloos, de andere zwart met een lage rug. Annette zat ineengedoken op de grond, haar armen om haar knieën geslagen, haar gezicht weggezonken in een van Ursula’s bontkragen.

‘Welke zal ik aantrekken?’

‘Wat is er met je zus?’

‘Met haar? O, niets. Ze zit gewoon te mokken omdat ze te jong is om met ons uit te gaan.’

Er klonk een gedempt gejammer op uit het bont.

‘Ik ben niet te jong. Ik ben veertien!’

‘En dat is niet te jong?’

‘Greta Landauer is ook veertien en zij is al overal geweest.’

‘Greta Landauer is een ordinaire kleine proleet. En jij niet. Dus hou je mond en stop met dat gesnotter in mijn bontkraag.’

Demeter liep naar zijn schoonzus en streelde haar haar. Het maakte hem altijd nijdig als Ursula zo naar deed tegen het meisje, maar hij was niet van plan weer een ruzie uit te lokken.

‘Nou, welke zal ik aantrekken?’

‘Ze zijn allebei prima.’

Hij wist dat dat nu juist het laatste was wat ze wilde horen. Net goed.

‘Kun je me dan op z’n minst zeggen wáár we met ze hebben afgesproken? Dat zou me helpen kiezen, want jij wilt dat kennelijk niet doen.’

Ursula’s enigszins getemperde toon kon haar groeiende ergernis niet verhullen.

‘We hebben om half tien afgesproken in de Wintergarten, boven op het balkon.’

‘O nee, toch niet de Wintergarten!’

‘Waarom niet?’

‘Dat is meer iets voor mijn ouders. Daar gaat niemand meer naartoe.’

Hij kon zijn plezier over haar weerzin nauwelijks verbergen. Ursula deed de laatste dagen ontzettend kinderachtig en hij vond het leuk om haar te treiteren. Met een liefkozende blik keek hij op zijn horloge.

‘Ik zou willen dat je wat opschoot. We zijn al te laat.’

‘Georg en Ilse kunnen best wachten, verdomme. Trouwens, we zijn helemaal niet te laat. Ik heb mama gevraagd of we de auto en Heinz mogen lenen.’

Annette gluurde met roodomrande ogen op uit het bont. Demeter stak haar een gemanicuurde hand toe. Ze pakte hem beet en stak haar andere hand uit. Hij greep haar bij beide handen en trok haar omhoog in een liefdevolle omhelzing.

‘Is dat Max Beckmann niet, daarginds?’

Demeter volgde Ursula’s blik naar het gedeelte dat op het toneel uitkeek. Hij probeerde zijn gretigheid te onderdrukken, maar de naam Beckmann deed zijn hart sneller kloppen. Hij had zo veel bewondering voor de grote schilder, dat hij ooit had overwogen om naar Frankfurt te verhuizen en bij hem te gaan studeren. Dat was in zijn jongere jaren geweest, voordat hij had besloten om beeldhouwer te worden. Hij zocht alle tafeltjes af en probeerde het strenge hoofd en de dreigende ogen te vinden die hij van zo veel portretten kende, maar kon Beckmanns gezicht niet ontdekken tussen de menigte verveelde mannen in smoking en kakelende vrouwen die champagne dronken.

‘Waar dan? Ik zie hem niet.’

‘Wie? O, misschien was het iemand anders.’

Demeter kookte van woede toen hem te binnen schoot dat Beckmann waarschijnlijk in Parijs was. Hij wist zeker dat Ursula dit met opzet had gedaan. Ze nam wraak omdat hij niet had geholpen met het kiezen van een jurk. Wat een loeder.

‘O, daar zijn ze.’

Ursula baande zich een weg naar achteren, waar Ilse Tietz overdreven enthousiast met haar mollige arm stond te zwaaien. Hij had niet veel op met Ilse, maar wist nooit of dat kwam omdat ze te stevig was, te vulgair of een combinatie van die twee. Maar hij moest haar wel voor lief nemen nu ze met Georg was, een van de weinige kunstenaarsvrienden die hij nog had in Berlijn. Omdat de twee vrouwen bij elkaar op school hadden gezeten, was het gemakkelijk om als viertal op te trekken. Ilse legde beslag op Ursula, het idool uit haar tienerjaren met wie ze nu op gelijke hoogte was gekomen, zodat Georg en hij in alle vrijheid over kunst konden praten.

‘Ik snap niet dat je hier uit eigen beweging naartoe wilt.’

‘Wat bedoel je in ’s hemelsnaam, Ursula? Waarom niet?’

‘Het is hier zo burgerlijk.’

‘Waar zou jij dan liever heen gaan?’

‘Naar de Katakombe natuurlijk. Dat is de enige plek in Berlijn die de moeite waard is tegenwoordig.’

Demeter deed net of hij de aanstellerige opmerkingen van zijn vrouw niet hoorde. Ze was pas één keer in de Katakombe geweest en had toen de hele tijd geklaagd dat ze op houten stoelen moesten zitten.

‘O, daar ben ik nog nooit geweest. Zullen we daar straks naartoe gaan? Of nu meteen? Georg, zullen we gaan?’

‘Ik heb net een fles champagne besteld, mein Schatz. Laten we die opdrinken en dan weggaan voor de show begint.’

‘O ja, als dat zou kunnen. Het zal wel weer een van die amateurzangeressen zijn die Claire Waldoff proberen te imiteren. De helft kan het Berlinerisch dialect niet eens goed uitspreken.’

Hoewel Demeter niet naar haar keek, zag hij voor zich hoe Ursula minachtend haar ogen ten hemel sloeg en met haar oogleden knipperde. Hij hield zijn hoofd afgewend en richtte zijn aandacht op de tafel achter Georg, waar twee vrouwen elkaar openlijk streelden en zoenden. De ene was een erg verleidelijke blondine, elegant gekleed in een zilverachtige jurk die los om haar naakte schouders hing en haar blanke armen en lange, fijne vingers, die op de wang van haar partner rustten, mooi liet uitkomen. De andere was donker en gekleed als een man, in een smoking die zo knap was gemaakt dat hij haar borsten camoufleerde. Ze had kortgeknipt, met pommade achterovergekamd haar, wat contrasteerde met de overdadige eyeliner die haar profiel het aanzien gaf van dat van een Egyptische godin. Toen ze zich terugtrok, was haar mond besmeurd met de donkerrode lippenstift van de blondine; ze verkende de vettigheid kort met haar tong en liet toen een glimlach zien die niet voor publiek bestemd was. Verleidelijk. Demeter keek weg, verlegen omdat hij misschien al te zeer staarde. Zijn oog bleef rusten op een nerveus uitziende vent in een slecht pak, die tegen de bar leunde en ook naar de vrouwen gluurde, met een uitdrukking die het midden hield tussen betovering en walging. Een ogenblik vingen ze elkaars blik en deelden het geheim van hun gemeenschappelijke voyeurisme. De jongeman aan de bar kreeg een kleur en boog zijn hoofd.

‘Georg was me net aan het vertellen hoe jullie elkaar hebben ontmoet. Klopt het dat jij Ursula op een feestje zomaar in de schoot geworpen kreeg, Wolf?’

Met tegenzin draaide hij zich terug om Ilses giechelend gestelde vraag te beantwoorden.

‘Ja, ik zat daar gewoon te zitten toen zij puur bij toeval recht in mijn schoot viel.’

Hij knikte kort naar Ursula terwijl hij een sigaret tevoorschijn haalde uit de zilveren koker die ze hem voor zijn verjaardag had gegeven en waarin zijn initialen waren gegraveerd.

‘Het was geen toeval. Geloof me. Het kostte me al mijn choreografische behendigheid om mezelf in die positie te manoeuvreren.’

Ilse moest zo onbedaarlijk lachen om Ursula’s opmerking dat ze champagne in haar neus kreeg, die er als schuim weer uitkwam en in kleine bubbels aan haar neusvleugels bleef zitten. Het was verbijsterend hoe ordinair ze kon zijn terwijl ze toch zo rijk geboren was.

‘Wolf Demeter! Ben jij het?’

Langzaam richtte Demeter zijn hoofd op en kreeg Otto Sprengel in het vizier. Ze hadden samen gestudeerd in het atelier van Hasemann, twee jaar eerder, maar daarna had Sprengel het beeldhouwen opgegeven om toneelontwerper voor het agitproptheater te worden. Maar goed ook, want hij was ongetalenteerd en bloedserieus. Aan de pseudoproletarische sjofelheid van zijn kleren was te zien dat dat geen van beide veranderd was.

‘Sinds wanneer ben jij terug in Berlijn? Zoek je je oude vrienden niet meer op, bourgie-schurk?’

Sprengel was stomdronken. Hij wilde Demeter omhelzen, maar die probeerde dat te vermijden door te blijven zitten. Helaas betekende dit dat Sprengel moest bukken om hem te begroeten, en toen zijn evenwicht verloor en viel. Er verscheen een ober die hem akelig gedienstig een stoel gaf. Als je ze echt nodig had waren ze nooit in de buurt. Sprengel ging ongevraagd zitten en sprak de anderen aan tafel op joviale toon aan, zonder zelfs maar te zijn voorgesteld.

‘Deze bourgie-schurk en ik kennen elkaar al een hele tijd, hoor. Lang voordat hij rijk werd en naar Parijs verhuisde. Zeg, ik hoor dat je een expositie krijgt in de galerie van Ferdinand Möller… klopt dat?’

Hij legde een zweterige arm om Demeters nek en trok hem naar zich toe. Met de andere hand greep hij een van de revers van diens smokingjasje vast. Demeter twijfelde of hij zou voorgeven Sprengel niet te kennen of hem zou voorstellen aan de anderen. Uiteindelijk besloot hij geen van beide te doen. Hij pakte zijn sigarettenkoker en bood zijn oude bekende een sigaret aan, deels ook om zich uit de ongewenste omhelzing te bevrijden. Opgetogen nam Sprengel een sigaret, rook eraan, betastte de koker met een vettige vinger en nam er toen nog een, die hij in de binnenzak van zijn jasje liet glijden.

‘Maar even serieus, dit is de talentvolste jonge beeldhouwer van heel Duitsland. En daarbij een kenner van het oude Griekenland. Hè, Demeter? Je hebt toch een tijdje in Griekenland gezeten?’

Er klonk ontegenzeggelijk bewondering door in zijn gelal. Hij was een vreselijke zeurkous, maar er zat niets anders op: Wolf moest wel een gesprek met hem beginnen.

‘En jij, Sprengel? Het verbaast me dat ik je hier zie.’

‘En terecht, ouwe makker. Eigenlijk zou ik nog niet dood gevonden willen worden in zo’n bourgie-tent als deze, maar ik werk hier… aan het decor voor een nieuwe show. Een man moet nu eenmaal de kost verdienen. Dat heet nou kapitalisme.’

De woorden kwamen er min of meer samenhangend uit. Misschien was hij niet zo dronken als hij deed voorkomen, maar hij was in elk geval wel even slaapverwekkend als anders. Decors ontwerpen voor de Wintergarten. Een gerechte straf voor iemand die er ooit van had gedroomd om revolutionaire kunst voor de massa te maken. Plotseling sperde Sprengel zijn ogen verder open en kwam er een weeïge glimlach op zijn gezicht. Het was duidelijk dat hem iets inviel, maar het was even duidelijk dat hij aarzelde om te vertellen wat. Hij hield de niet-aangestoken sigaret tussen duim en wijsvinger en zwaaide hem als een stokje in de richting van Demeter.

‘Hé, Demeter! Ik wed dat ik iets over het oude Griekenland weet wat jij niet weet.’

Demeter zette zich schrap voor de onzin die nu gegarandeerd over Sprengels lippen zou komen. Hij wist zeker dat alles wat de man ging zeggen in de verste verte niet interessant was.