’s Nachts is het stil in Teheran

Shida Bazyar

’s Nachts is het stil in Teheran

Roman

Uit het Duits vertaald
door Irene Dirkes

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door ondersteuning van het Goethe-Institut

De vertaalster dankt Gerrit Bussink voor zijn steun en advies en Said Rezaeiejan voor zijn hulp bij de transcriptie van de woordenlijst.

Vertaling fragment blz. 42 © Irene Dirkes. Uit: Der kleine schwarze Fisch van Samad Behrangi, Neuer Malik Verlag, 1987

Vertaling fragment blz. 66 © Sharog Heshmat Manesh. Uit: Opstandige dauw van Ahmad Shamlu, Wereldbibliotheek 2010

Oorspronkelijke titel Nachts ist es leise in Teheran. Verlag Kiepenheuer & Witsch GmbH & Co. KG, Keulen

Deze uitgave is tot stand gekomen dankzij Marianne Schönbach

Literary Agency

© Shida Bazyar 2016

© Nederlandse vertaling Irene Dirkes / Nieuw Amsterdam Uitgevers 2017

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Karin van der Meer

Foto omslag © Arcangel / Helene Havard

Foto auteur © Joachim Gern

NUR 302

ISBN 978 90 468 2202 9

www.nieuwamsterdam.nl/shidabazyar

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met

ISBN 978 90 468 2201 2

Voor mijn ouders

Inhoud

1979      Behsad

1989      Nahid

1999      Laleh

2009      Mo

Epiloog    Tara

Verklarende woordenlijst

1979

Behsad

Koning der koningen hebben ze hem genoemd en ze zeiden, We vieren hem, we vieren zijn vrouw, de schoonheid, ze zeiden, We houden van dit land en toen zeiden wij, Wíj houden van dit land. We moesten zijn pasgeborene vieren, langer dan we ooit bij een van onze broertjes of zusjes hadden gedaan – zíjn pasgeborene, ver weg in het paleis van de bloemen.

Tegen onze ouders hebben ze gezegd, De olie, de Amerikanen en de Engelsen horen allemaal bij elkaar, ze horen bij de sjah, ze zijn tegen ons. Onze ouders hebben het werk neergelegd, ze zijn de straat op gegaan en teruggekeerd uit angst voor de geheime dienst, ze hebben daarna niets meer gezegd, ze hebben nooit meer iets negatiefs over de sjah gezegd. Ze hebben ons naar school gestuurd en zeiden, Wij houden van dit land, houden jullie van de school.

Zijn trotse blik hing boven de lessenaar van de leraar, we leerden wat we moesten leren, we werden ouder en besloten dat we het tegenovergestelde wilden van wat in onze schoolboeken stond. We lazen Leve de sjah en dachten Dood aan de sjah. We hoorden Al het werk komt de koning toe en zeiden Het werk is van de werkenden. En als er staat Hij leidt ons naar welvaart, dan spugen we op zijn paleizen, op de Engelsen en de Amerikanen, en we smokkelen de boeken, kopiëren ze, leren ze uit ons hoofd en geven ze door van hand tot hand. We lazen en lazen en lazen, thuis zwegen we en in de straten schreeuwden we, we vervloekten onze ouders en zijn voor onze kinderen gestorven. De sjah ging weg omdat hij ziek was, de standbeelden vielen omdat het volk er niet in geloofde. De revolutie wordt iedere week ouder en we houden van dit land, meer nog dan vroeger. In een mum van tijd werden de schoolboeken veranderd, we scheurden de bladzijden met de sjah eruit, we haalden zijn foto van de muren. Moge er nooit weer een foto van één enkele persoon in de lokalen hangen, zegt Peyman. Moge de ayatollah maar gauw terugkeren uit ballingschap en daar hangen, zegt zijn moeder. Mogen maar gauw Marx en Engels, Che Guevara en Castro, Mao en Lenin in de lokalen hangen, zeggen Sohrab en ik in de pauzes, we zeggen het intussen zelfs in de lerarenkamer, we zeggen het harder dan we ooit mochten. En we wachten op het moment waarop wíj bepalen wie de lege wanden vult.

De revolutie wordt iedere week ouder en toch is ze nog lang niet begonnen. De sjah is weg en wij staan aan het begin van een nieuwe tijd, van een nieuw systeem, een nieuwe vrijheid, die we nu aan het voorbereiden zijn.

Wat blijft, is het tumult op straat, nog altijd euforisch, maar iedere week minder euforiserend. Wat blijft, zijn de vergaderingen van onze beweging, de plannen, de pamfletten, de studiegroepen en de guerrillatrainingen. Vroeger waren ze geheim, nu worden ze steeds openlijker, we worden steeds zekerder van de overwinning, soms wat voorzichtig, soms wat radicaal, maar altijd met onze blik op hen die zich ook revolutionair noemen en die gelovig zijn. Terwijl de echte revolutie nog moet komen, de revolutie van het volk in de instituties, terwijl alles wat er tot nu is gebeurd slechts de eerste stap was. Leve het socialisme, leve ons vaderland, onze parel, ons Iran!

De revolutie is een maand oud en dajeh maakt gevulde wijnbladeren. Ze zitten allemaal op de vloer, mijn moeder, mijn zussen, mijn nichtjes en mijn tantes. De echtgenotes van mijn oudere broers. Ze hebben de sofre uitgespreid op de vloer van de woonkamer en er schalen vol rijst gemengd met gehakt, kruiden en linzen op gezet, ze zijn eromheen gaan zitten en vouwen wijnbladeren, het ene blad na het andere, ze leggen ze in een pan en praten en lachen en praten en lachen. Toen we klein waren, zaten er net zoveel vrouwen, maar andere. Mijn zussen en ik werden door onze dajeh naar buiten gestuurd, we mochten de gesprekken van de vrouwen niet horen, mochten het geroddel over de buurt niet onderbreken. We mochten niet storen bij het koken, zeiden ze, anders zou het langer duren voor het eten klaar was, en we gingen naar buiten, waar we knikkerden of deden alsof we de moordenaar van de grote en o zo eerbiedwaardige imam Hossein neerknalden. Dat was Sohrabs lievelingsspelletje. Sohrab die enig kind is en toen altijd voor ons huis rondhing om te zorgen dat wij en de andere kinderen kwamen om hem van zijn verveling te verlossen en die ook over een paar uur weer op me zal staan te wachten. Niet meer uit verveling, maar gedreven door een onrust die we sinds het begin van de revolutie en de daaropvolgende ontlading al de hele maand van binnen voelen en weten te verbergen. Onrust is onzekerheid, en de toekomstige leiders mogen geen onzekerheid tonen. Alleen wie Sohrab van jongs af kent, kan het aan hem zien.

Tegenwoordig stuurt dajeh me niet meer naar buiten, hoewel ze me het liefst zou zien vertrekken. Haar hele blik, haar hele lichaamshouding zegt dat ik hier niets te zoeken heb, dat ze wil dat ik pas weer met de wijnbladeren in contact kom op het moment dat ze warm en gekookt, rond en glanzend op de sofre belanden, en ook wil ze niet dat ik daarvoor erover praat, want daarvoor hebben ze in mijn wereld niets te zoeken. Dajeh heeft een speciale blik voor mij. Voor mij, rokend in een hoekje, terwijl ze wil dat ik eindelijk ga, zodat de vrouwen aan de interessante gesprekken kunnen beginnen waar ze zich al een halve dag op verheugen. Als kind begreep ik al vrij snel dat het bij de vrouwen interessanter was. Bij de mannen ging het over politiek van vroeger of er werd gekaart en daar mocht ik niet aan meedoen. Bij de vrouwen daarentegen ging het over echte mensen en echte problemen. Welke buurvrouw ruzie met haar schoonmoeder had gehad, welke dochter met welke zoon verloofd was en zich onzedelijk had gedragen, welke families er een Amerikaanse levensstijl op na begonnen te houden en welke marktkoopman de lekkerste aubergines verkocht.

Mijn neefjes en nichtjes springen uitgelaten rond tussen de vrouwen, ze weten dat het moment komt dat eerst ik en dan zij worden verjaagd en ze een nieuw spelletje moeten zoeken. Als de wijnbladeren worden gevuld, valt er niet veel te snoepen, de rijstmassa is niet interessant en zonder vulling smaken de wijnbladeren niet. Als er niets te snoepen valt, kunnen we ons ermee gaan bemoeien. Mijn nichtje is de kleinste, zij wil de kleinste dolma. Mijn broertje Mehrdad is de dikste, hij wil de dikste dolma. De vrouwen zwichten lachend, ze kussen de wangen van de kinderen. Als ik een moeder was, een zus of een tante, dan zou ik daar zitten en hetzelfde doen, ik zou iedere gelegenheid benutten om die schepseltjes te kussen, omdat ze zo vrolijk zijn, want los van wat er buiten gebeurt, los van wat ze op school leren, los van de schoolboeken die binnen een paar weken ineens het tegenovergestelde van vroeger goedvinden, los van de ouders die kortgeleden nog de nachten op de daken en de dagen op de straten doorbrachten om daarna met bebloede kleren thuis te komen – de kinderen brengen hun dagen lachend, vragend, etend, storend en slapend door. Ze hebben alle kussen van de wereld verdiend, denk ik, maar misschien is het leven dat nog een beetje voor de deur staat te dralen het veel grotere geschenk. Ik zou mijn broertje Mehrdad, het dikkertje, kunnen oppakken, hem kunnen kussen en zeggen, Het nieuwe leven draalt niet, wij dralen niet, het duurt alleen nog even, dat is alles. Maar Mehrdad trekt net op dat moment aan de vlechten van zijn zusje en wordt door onze moeder met luider stem tot de orde geroepen. Hij zal pas later begrijpen wat hij aan ons te danken heeft, later, over een paar jaar of over twintig jaar, wanneer hij het vrije en rechtvaardige leven leidt dat hem toekomt. Wanneer niet zijn eenvoudige afkomst, maar zijn eigen doen en leren hem de weg effenen naar zijn plaats in de maatschappij, wanneer hij een opleiding zonder propaganda volgt en in vrijheid van gedachte kan leven; wanneer hij werkt en ons land vooruithelpt zonder de zakken van een dictator te vullen; wanneer er niemand onder of boven hem staat.

Dajehs blik is veranderd sinds ik niet meer Behsad, de snoepende dief ben. Ik snoepte sneller dan mijn neefjes en nichtjes nu, ik stoorde sneller, ik stoorde altijd al. Hij stoort ons, maar wat moet je, hij is te slim om boos op te worden, zeiden ze. Dajeh had vroeger een bepaalde blik voor ons kinderen, een strenge blik die paste bij haar kaarsrechte lichaamshouding. Op majestueuze wijze hief ze haar hoofd een beetje op en perste tegelijkertijd krachtig haar lippen op elkaar, ze had een klein, zachtaardig, bijna onzichtbaar lachje in haar grote, warme ogen. Ook nu kijkt ze naar me sinds ik mijn tweede sigaret heb opgestoken, de tweede, die aangeeft dat ik nog niet van plan ben te vertrekken, en haar blik is die van een vrouw die het haar gasten graag naar de zin wil maken – ik ben het vlokje stof dat ze bij het schoonmaken over het hoofd heeft gezien, ik ben de etensgeur van eergisteren die gewoon niet weg te krijgen is, ik ben het gerucht dat boven ons in de lucht hangt en waarover niemand durft te praten. Maar geruchten over de beweging zijn er niet om overdag met de buurvrouwen te bespreken, ze zijn er niet om op waarheidsgehalte gecontroleerd te worden. Er wordt met de hand voor de mond in vertrouwde kringen over gefluisterd, want nog steeds weet niemand wat ons te wachten staat.

Behsadjan, ga je vader helpen in de winkel, roept mijn moeder. De vrouwen kijken naar me, ik schud lachend mijn hoofd, tik mijn as in het glazen bakje naast mijn voeten. En neem de kleintjes mee, zegt mijn tante met een gekwelde blik waar iedereen om moet lachen. Sinds wanneer wordt er eigenlijk gerookt als het eten wordt bereid, zegt mijn oudste tante – niet om de anderen te amuseren, maar om nog maar eens te laten zien wat ze van me vindt, terwijl zij haar hoofddoek zelfs na het verbod door sjah Reza niet afdeed. De vrouwen achter hun wijnbladeren grinniken, ze blijven grinniken terwijl hun bedrijvige handen voorzichtig doorgaan met rollen. Hoeveel handen in dit land maken dag in, dag uit dezelfde beweging, vraag ik me af, hoeveel handen kneden, hoeveel handen knopen, hoeveel handen graven, hoeveel handen schieten, hoeveel handen verliezen hun vingernagels in de strijd om namen. Klein, bedrijvig en gerimpeld zijn de handen van de vrouwen. Mijn oudste tante strijkt zorgvuldig haar haren onder haar hoofddoek, haar zichtbaar verveelde blik dwaalt in mijn richting en ze zegt, Behsadjan, je hebt ons nog helemaal niet verteld of de dochter van mijn vriendin bij je in de smaak valt. Ik heb haar al twee keer meegebracht, ze is zo’n beleefd, vriendelijk meisje en ik weet zeker dat ze al op je aanzoek wacht. Mijn tantes en nichtjes zitten achter hun wijnbladeren te grinniken. Khalejan, zeg ik, ik weet echt niet wie je bedoelt, de eerbiedwaardigste en oprechtste vrouwen zitten vandaag toch aan deze sofre, hoe zou ik hier naar een ander meisje kunnen kijken? Mijn tante begint te sputteren en kijkt om zich heen. Ik zeg glimlachend, Misschien moet je haar nog maar eens uitnodigen, en dajeh klakt met haar tong. Je moet hem met een korreltje zout nemen, zegt ze, hij heeft niets anders aan zijn hoofd dan zijn boeken en zijn vrienden, geen vrouw zal hem willen. De andere vrouwen lachen. Ik druk mijn sigaret uit, sta op, trek mijn hemd recht, knik om me heen en zeg, Met permissie, en ze sissen me naar buiten. Het gaat ten koste van de strijd om in deze tijden een beroep te doen op romantische gevoelens, maar als ze toch vrouwen voor me willen uitnodigen, waarom dan niet de vrouw met de ernstige ogen en de luide lach die ik de laatste tijd vaak tegenkom en van wie ik de naam nog te weten moet zien te komen?

Op de binnenplaats trek ik mijn schoenen aan, de oude afgetrapte waar dajeh altijd over moppert als ze die ziet. Wat wil je nou, zeg ik dan, mijn leerlingen dragen net zulke schoenen. En dan is daar haar nieuwe blik, telkens weer. Ze staat nog steeds kaarsrecht, maar ziet er opeens veel kleiner uit dan ik en maakt er opeens geen geheim meer van dat ze dat inmiddels ook is. Ik ben zevenentwintig, de enige van haar vier volwassen zoons die nog thuis woont, die geld inbrengt, die op de meisjes past en de jongens een draai om de oren geeft. Net als vroeger heeft ze haar hoofd trots opgeheven, alleen moet ze het nu doen om naar me op te kijken. Alsof ze wil onthouden hoe ik eruitzie, alsof ze zou willen dat ik naar een andere kamer ga en niet de stad in en de straat op, alsof ze het bloed ziet, al dat bloed waarover we niets vertellen, maar waar ze heus van op de hoogte is. Khoda negahdar, zegt ze dan, zoals we altijd ten afscheid zeggen, God behoede je, maar ze zegt het niet zoals alle anderen, ze zegt het alsof het een nieuw inzicht is, terwijl ze haar best doet niet naar mijn afgetrapte schoenen te kijken, maar in mijn ogen.

Sohrab en ik ontmoeten elkaar voor de universiteit. Onze ontmoetingsplaatsen zijn veranderd, plekken waar we vroeger nooit kwamen, zijn de afgelopen maanden steeds belangrijker voor ons geworden. Ik zie hem al van ver. Klein, mager, zijn handen in zijn broekzakken, het militaire hemd van achteren doorzweet, zijn haar net iets te lang naar de zin van zijn moeder. Hij draait zich om en glimlacht niet. We laten niet merken dat we kameraden zijn, dat we bij elkaar horen, dat we samen strijden, dat we vroeger al van elkaars moeder standjes kregen en door elkaars vader werden meegenomen naar de kapper. De stoep staat vol met plastic jerrycans. De mensen staan in de rij voor petroleum, ze ontmoeten vrienden en buren terwijl hun jerrycans de wacht houden – kleurrijk plastic in het gelid. Vandaag is Peyman aan de beurt om petroleum te halen, hij was ook kind aan huis bij onze ouders, maar op de een of andere manier was hij altijd trager dan Sohrab en ik. Trager met schoenen uitdoen, trager met het begroeten van mijn moeder en trager als hij de kamer in gestommeld kwam. Peyman ontmoet geen bekenden als hij petroleum gaat halen, hij staat er gewoon en vangt op waar de mensen over praten. Nergens kun je zo dicht bij hen komen, zegt hij altijd, we kunnen niet voortdurend in onze woonkamer over het volk zitten praten als we het volk niet kennen. Ik knik dan kort en denk, als jij dat nodig vindt, Peyman, als jij dat geleuter wilt aanhoren dat de ronde doet en waar al die mensen in geloven die nooit enige scholing hebben gehad – ga je gang, ga petroleum halen, meng je onder de mensen en luister naar hun gezwets. Dat Mossadegh lid was van de Tudeh Partij, dat de communisten alles willen delen, in de eerste plaats hun vrouwen, dat de aanslag op ayatollah Khomeini mislukte omdat al zijn lijfwachten zich ineens in hem veranderden – luister er vooral naar, Peyman. Ik geloof zelfs dat het niet zo verkeerd is wat hij zegt, dat we moeten weten hoe er over onze beweging wordt gepraat. Maar we hebben nu wel wat belangrijkers te doen. En trouwens, hoezo kennen wij het volk niet? Wij zíjn het volk. Peymans ouders kunnen niet lezen, mijn grootouders wonen nog altijd op het platteland zonder stromend water, en mijn leerlingen hebben luizen, het maakt niet uit hoe vaak ik hun hoofd kaalscheer – als wij het volk niet zijn, wie dan wel? Peyman is, zoals veel anderen, tot aan de revolutie geen politiek mens geweest. Toen Sohrab en ik na onze schooltijd nieuwe vrienden maakten, interesseerde hij zich niet voor hun ideeën, toen we stiekem Gorki en Rousseau lazen, had hij geen belangstelling voor hun boeken, en toen we vlak voor de revolutie de pamfletten schreven, was hij niet in onze eisen geïnteresseerd. Hij lachte dan maar wat en zei, We moeten ervoor zorgen dat er eten is, dat er water is, dat de kinderen naar school gaan, dan kan een volk ook een revolutie in gang zetten. We moeten ervoor zorgen dat er boeken zijn, antwoordde ik dan, boeken die ons leren hoe anderen vóór ons het deden, en we moeten ervoor zorgen dat de wapens niet in handen van de soldaten blijven. Peymans glimlach, de glimlach van iemand die iets heeft begrepen maar niet in staat is dat aan anderen duidelijk te maken. En omdat hij rustig en gewetensvol in de rij staat voor petroleum, gaan vandaag alleen Sohrab en ik naar de betogingen op de universiteit van Teheran, en dat we met z’n tweeën en niet met z’n drieën gaan, maakt ook verschil, want als na de revolutie iedereen, zelfs Peyman, op de een of andere manier politiek actief is, dan nog hoorden Sohrab en ik bij de voorhoede van de beweging en dat zal tot onze dood zo blijven. Ik loop op Sohrab af, hij kijkt me vanuit zijn ooghoeken aan, maar kijkt meteen weer weg, misschien naar zijn voeten, hij draagt dezelfde schoenen als ik, zijn been is weer helemaal genezen.

Bij demonstraties wordt snel gelopen, er werd ook snel gelopen op die dag voor de dag waarop de sjah vertrok en de revolutie haar overwinning vierde. Een dag waarvan we zeiden, We zullen onze kinderen vertellen waar we waren en wat we deden toen we hoorden dat de sjah het land verliet. Zoals elke dag in die tijd verlieten we ons huis, we gingen naar buiten met de kracht die ons naar buiten dreef en die ons nog steeds naar buiten drijft, dat was geen bewuste beslissing meer, in een revolutie vervangt de massa het denken, neemt de massa de plaats in van je overwegingen. Sohrab en ik voor het huis, ik weet niet eens meer of we hadden afgesproken, we zagen eruit als altijd, de straten zagen eruit als altijd, maar over alles lag een betovering, een lied zoals op Eyde Norooz misschien, alleen vind ik het jammer dat Eyde Norooz niet meer is dan de herinnering hoe je het als kind beleefde, de geur van de hyacinten, de betovering van de nieuwe kleren, het begin van de lente en een nieuw jaar. Een revolutie is anders, schreeuwde alles in mij, een revolutie is er niet alleen voor de kinderen. Sohrab en ik lopen in de pas, we lopen altijd snel, we hebben altijd haast, in de straten van onze geliefde stad kwamen we de anderen tegen, de vrouwen en mannen uit de buurt, de mensen die we daarvoor niet kenden maar die allemaal onze broeders en zusters zijn geworden in de dagen en de nachten waarin alles eenvoudiger werd, waarin alles minder heimelijk werd. Op straat werd gezoend en er waren lekkernijen, en er was een nauwelijks merkbare overgang tussen daarnet nog stil met elkaar thuiszitten en opeens deel zijn van de menigte, deel van de razende, tierende menigte, deel van de beweging, deel van de strijd, en we staken onze vuist in de lucht. Als een beloning voor alle vorige keren, als een sprint die je voor de honderdste keer loopt en waarbij je opeens het record verbreekt, alsof je bij koshti voor de honderdste keer dezelfde man tegen de grond werkt en dit keer niet omdat hij je vader of je oom is die het je met opzet gemakkelijk heeft gemaakt, maar je wint omdat je eindelijk oud en sterk genoeg bent om een echte worstelaar te zijn. Sohrabs stem en die van mij slingerden de leuzen de koude winterlucht in, onze rokerige stemmen die geen kinderstemmen meer zijn, die eraan gewend zijn om als één stem te klinken, ik stak mijn arm omhoog en mijn arm was zijn arm, overal om ons heen armen, zwarte hoofden voor en achter ons, militaire hemden en zweet, volle baarden en snorren, hoofddoekjes en geverfd haar, sigarettenrook en parfum, in de pas richting vrijheid, geen vragen meer, nergens vragen, overal klinkt slechts het antwoord dat we al zo lang hadden voorspeld. Ik heb het voorspeld, schreeuwde een stem in mijn hoofd, ik heb het na de eerste bladzijde Marx gezegd, ik heb het na de eerste bladzijde Lenin gezegd en ik blijf het zeggen tot ik doodga, tot ze me laten branden in de hel of inzien dat er geen andere weg is dan die de geschiedenis bepaalt, dat verzet tegen ons zinloos is, dat we sterker zijn, mijn vuist schoot de hoogte in, Leve de Internationale Solidariteit. Maar toen was Sohrabs vuist plotseling niet meer mijn vuist, stak Sohrabs vuist plotseling niet meer omhoog, toen pas hoorde ik de nagalm van het schot waardoor hij op de grond was gevallen – wat is een mens klein als hij in een menigte op de grond valt. Hij keek niet naar mij, hij keek alleen van pijn vervuld naar zijn been en schreeuwde, Khoda! Ik heb hem daar later nooit op aangesproken en misschien is hij zelf al vergeten dat hij op het moment van de allerergste pijn een God aanriep in wie wij niet geloven. En als er iets is wat we hebben geleerd in al die dagen op de straten van Teheran, dan is het dat er altijd wel iemand arts is. Het schot in Sohrabs been was als een schot in mijn hart, en om me heen waren mensen met baarden die wel bevroren leken, Sohrabs been bleef maar bloeden en in een flits dacht ik, misschien is dit het moment waarop er iemand naast me is gestorven, waarop de martelaar op onze omhooggehouden foto’s geen onbekende held is, maar gewoon Sohrab – maar Sohrab zou geen martelaar worden, Sohrab stond op, ondersteund door vreemde mensen die hem naar een portiek brachten. Kameraad, riep Sohrab naar me, loop door, we hebben onder de mensen meer van de onzen nodig. En hij zei dat hoewel zijn helpers hem konden horen, zijn helpers met de foto’s van Khomeini. Ik knikte de mannen ijverig toe, knikte Sohrab toe en rende weg. We zijn broeders, we zijn kameraden, dacht ik, maar de strijd wordt niet in portieken in zijstraten uitgevochten, en ik zocht de anderen die twee dagen geleden de kazerne hadden leeggehaald, die hun barricades verdedigden, en ik dacht, als ik vandaag een granaat gooi, als ik vandaag een molotovcocktail smijt, als ik vandaag een wapen krijg, dan gooi ik, dan schiet ik iedereen in zijn voet.

Sinds de revolutie komen we in huizen die we vroeger niet kenden. Daarvoor waren we in de woonkamers, soms in geheime kantoren, soms in bussen wanneer we de bewegingen in andere steden bezochten. Sinds de revolutie lijken alle deuren geopend om iedereen overal binnen te laten. De Evin-gevangenis is open voor bezoekers. De plaats waar we onze broeders en zusters verloren tijdens de jarenlange strijd tegen de monarchie was eigenlijk geen plaats maar een parallelle wereld, een parallelle hel – wie eruit kwam, vertelde niet wat daarbinnen was gebeurd, wie eruit kwam, had daarbinnen gepraat, en dat was bijna nog het ergste. De Evin-gevangenis, een plaats die mensen opvreet, bijna een plaats die te vaak is besproken om waar te zijn. Plotseling stonden de poorten open. Plotseling gingen we naar binnen. Plotseling was het geen plaats meer waar gefolterd werd, maar was het een plaats vol hoon. Die sjah komt nooit meer terug, schreeuwde iedere muur, iedere deur.

Vandaag dus de universiteit. Sohrabs been is weer helemaal genezen. Net als ik beweegt hij zich trots en kalm over de straten van de campus. We hebben hier nooit gestudeerd, we hebben de militaire dienstplicht vervuld omdat de staat dat van ons eiste en onze ouders daardoor geld kregen. We hebben geleerd hoe je wapens gebruikt en dat hebben we onthouden. We hebben alles benut wat het leger had, we informeerden de andere soldaten, we zijn tegen de kolonels in opstand gekomen en vierden het toen we hoorden: Het leger staat niet meer aan de kant van de sjah, het leger is voortaan neutraal, want dat het leger van binnenuit was veranderd, was ook onze verdienste. We hebben het leger benut om leraar te kunnen worden, om alles te leren wat we wilden leren, om toestemming te krijgen naar de dorpen te gaan en te onderwijzen wat wij de kinderen wilden leren. Iedere keer net zo lang als de Savak het toeliet. We hebben voor dat alles geen universiteit nodig gehad, maar nu wel, omdat de poorten geopend zijn en we hier trots en kalm kunnen rondlopen. Ik weet niet of Sohrab zo loopt omdat ik zo loop, of dat wij allebei zo lopen omdat de anderen van onze beweging zo lopen, of dat de leden van andere bewegingen ook lopen zoals onze kameraden, en eigenlijk geloof ik zelfs dat ik al zo liep voordat de anderen in mijn leven waren. Voordat de auto, de glanzende, witte Paykan, voor mijn school stopte en een toekomstige kameraad me liet instappen en ik niet wantrouwig was, omdat ik voelde en merkte dat het niet iemand van de Savak was die me meenam naar de bergen, met wie ik naar de bossen keek en die zei, Denk er eens over, kameraad. En eigenlijk zou het me ook hebben verbaasd als ze me nooit hadden gevraagd. Het terrein van de universiteit is groot en onoverzichtelijk, we lopen langs de muren, bekijken de aanplakbiljetten en pamfletten, als uit het niets zijn al die groeperingen een paar weken geleden opeens zichtbaar geworden. Ze verkondigen hoe het nu verder moet met ons land, wat hun doelen en idealen zijn en wat voor soort staat er moet komen nu alle mogelijkheden openliggen. Sohrab en ik laten niets merken terwijl we rondlopen en alles bekijken. De dagen van de illegaliteit zijn voorbij, maar niemand heeft het startschot gegeven, niemand heeft tegen onze beweging gezegd, Kom maar voor de dag, niemand heeft ons die toestemming gegeven.

De teksten op de pamfletten verschillen totaal van elkaar, maar ze klinken allemaal eender. Ik hoef ze niet te lezen, denk ik, dat is net zo’n tijdverspilling als petroleum gaan halen om naar de geruchten over ons te luisteren. We hoeven niet te lezen wat we aan elkaar willen laten zien, we moeten gewoon doorgaan met de strijd om een nieuw Cuba of een nieuwe Sovjet-Unie te creëren. Sohrab bepaalt de richting, ik loop achter hem aan, Sohrab kiest de groepen uit waar we naar luisteren, de aanhangers van de ayatollah, de Tudeh, de moedjahedien. In de strijd en op de straten waren ze onze broeders en zusters, we waren verenigd in de strijd tegen de monarchie, tegen de onderdrukking en het Amerikaanse imperialisme. We waren met velen en we waren sterk, en dat zijn we nog steeds. Ook al gelooft de een in een goddelijke kracht en de gewapende strijd en de ander in Het communistisch manifest en het pacifisme. Samenwerking was de eerste stap, maar daarna lopen wíj voorop. Sohrab luistert een poosje naar de sprekers, hij toont geen enkele emotie en loopt door, ik loop achter hem aan, we verlaten de universiteit. Buiten roken we een sigaret. Hoe gaat het met je been, zou ik kunnen vragen, maar zulke dingen vragen we niet. Hoe vond je het daar, zou hij me kunnen vragen, maar zoiets vragen we niet. Welke groep vond je het overtuigendst, zou ik kunnen vragen, maar zoiets vragen we al helemaal niet. We stellen geen vragen meer. Sinds de revolutie voelt het alsof alle vragen ons vroeger al zijn gesteld en ons antwoord de revolutie was. Moppert jouw moeder over je schoenen? hoor ik mezelf vragen. Sohrab kijkt naar zijn voeten. Het is burgerlijk om over kleding te praten, zegt hij en hij drukt zijn sigaret uit op de grijze muur. Wat komt er eigenlijk na de revolutie? zou ik kunnen vragen, maar daarop hebben we al zo vaak antwoord gegeven dat de vraag niet actueel meer is, de klassenstrijd, de hervorming van de instituties, de dictatuur van het proletariaat. Maar eigenlijk hebben Sohrab en ik de afgelopen dagen alleen maar door gevangenissen en universiteiten gelopen, en eigenlijk hebben de kameraden en ik de afgelopen weken alleen dezelfde vergaderingen gehouden als vroeger. Eigenlijk waren er maar een paar dagen geweest waarop we openlijk onze liederen en ons gezang lieten horen, en eigenlijk zit ieder programma nu vol met ayatollah Khomeini. De grootste fout van de sjah was waarschijnlijk om de geestelijk leider destijds te verdrijven. Vanuit het buitenland voerde de ayatollah zijn en onze mensen aan en nu is hij terug en laat hij zich ‘leider van de revolutie’ noemen. Hoe maak je een revolutie? kunnen mijn kinderen later vragen en ik serveer dan het antwoord op een zilveren dienblad met ingegraveerde wapens en een sikkel. Nog nooit heb ik iemand hardop horen vragen hoe het na een revolutie eigenlijk verder moet. Dajeh heeft vandaag dolma’s gemaakt, zeg ik. Sohrab knikt. Mijn moeder houdt van hem als van een eigen zoon. Peyman heeft haar vast de petroleum al gebracht. Ik heb honger.