Het geluk van Lou

LORRAINE FOUCHET

Het geluk van Lou

Vertaald uit het Frans door Gertrud Maes

Nieuw Amsterdam

Oorspronkelijke titel Entre ciel et Lou

© 2016 Éditions Héloïse d’Ormesson

© 2017 Nederlandse vertaling Gertrud Maes / Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Foto auteur © David Ignaszewski / Koboy

NUR 302

ISBN 978 90 468 2221 0

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met
ISBN 978 90 468 2218 0

Me’zo ganet e kreiz ar mor

Ik ben geboren midden op zee

Yann-Ber Kalloc’h

Hoe komt het aan zijn naam?

Van goede fee of boze kol?

Of uit een zompig hol,

even zwart als modderige voren?

Men zegt dat je er plezier beleeft,

men zegt ook dat je het niet overleeft

Ik heb het over île de Groix.

Gilles Servat en Michelle Le Poder

Une île, voici qu’une île est en partance

Et qui sommeillait en nos yeux,

Depuis les portes de l’enfance

Jacques Brel

Voor kunstschilder Simone Marini,

die me zes maanden na de dood van Isabella Peroni

een verzegelde fles heeft gegeven met haar stem erin

Voor de Groisillons, de bewoners van het île de Groix,

dat stuk grond in de oceaan behoort hun toe

Voor hen die van elders komen,

en op Groix hun tenten hebben opgeslagen

Voor iedereen die ondersteboven is van Bretagne

31 oktober

Jo, île de Groix

Ik heet Jozef, jij noemde me Jo. Met rode ogen zit ik op de voorste rij in de kerk, met de jopper en mijn zeegroene trui om mijn schouders. Je zei dat lelies een geur hadden die de doden kon wekken, die had ik dus voor je moeten kopen. Je had gevoel voor liefde, maar ook gevoel voor humor, veel absurder dan het mijne. Ons hele leven ben je bezig geweest flauwe grapjes met me uit te halen. Ik weiger te aanvaarden dat zo’n stralende vrouw als jij dood is. Er is vast ergens een valstrik. Wanneer beland ik daarin?

Onze kinderen zijn met de boot gekomen. Cyrian is uit Parijs komen rijden, met zijn vrouw Albane, hun dochter Charlotte en de pup Hopla, in zijn zwarte Porsche Cayenne, die hij op het parkeerterrein in Lorient heeft laten staan. Sarah heeft de trein genomen, ze heeft zich gered met haar stok en haar rolstoel niet meegesleept. Cyrian heeft alles geregeld zoals hij zijn onderneming leidt. Hij heeft je kist gekozen, voor de advertentie in de kranten gezorgd en voor het misboekje met jouw adembenemend mooie foto voorop. Onze zoon is niet aardig, niet grappig en ook niet vertederend, maar er valt niets op hem aan te merken.

Alle banken in de kerk zijn bezet: de eilanders aan de ene kant, de niet-eilanders aan de andere, je familie voorin. Hier waren we bij het huwelijk van de kinderen van onze vrienden, hier hebben we hun ouders mee begraven. Dan gingen we hand in hand achter in de kerk zitten. Vanochtend mis ik je hand en zit ik als een uitslover op de voorste rij. De ex voto van een boot, die boven mijn hoofd schommelt, maakt me zeeziek. Achter het altaar, onder het kruisbeeld, staan naast het grote anker twee vredesengelen. De nieuwe pastoor, de jonge pater Dominique, leidt zelf de dienst. Vroeger kon je alle dagen doodgaan, tegenwoordig wonen de pastoors hier niet meer het hele jaar door. Je bent op de juiste dag gestorven, je hebt recht op een echte mis. Het La Kleienn-koor zingt Audite Silete, van Michael Praetorius. Het is aangrijpend en intens.

Ik heb honger als een wolf, nee als een zeeman, als een loup de mer – een zeewolf. Ik honger naar Lou, want dat is jouw naam. Ik verlang naar jou en naar onze favoriete crêpe met camembert, karamel en gezouten boter. Mijn hart is gezwollen van verdriet – en dat voor een cardioloog. Ik ben slecht geschoren en mijn schoenen zijn niet gepoetst. Mijn schoondochter Albane is geschokt omdat ik mijn zeegroene pullover draag. Die heb je me voor onze laatste trouwdag gegeven. Maar ik ben de weduwnaar, ze moeten me met rust laten! Ik heb altijd een trui om mijn schouders, dat is mijn handelsmerk. Onze vrienden hebben me beloofd dat als ik eerder doodga dan zij, ze allemaal met een ‘Jozef’ omgeslagen naar mijn begrafenis komen. Dat zal jij niet meemaken.

Een mensenleven wordt opgebouwd als een ui, laag voor laag. In deze kerk zijn jouw verschillende werelden verenigd. De club van zeven – onze vrienden op Groix, met wie we de zevende van elke maand afspraken om te gaan eten in het dorp bij onze vriendin Fred – is voltallig. Ook de leden van de VOVFM zijn er – de vereniging ter ondersteuning van vrouwen met falende mannen, die ik samen met Jean-Pierre heb opgericht toen we klusten bij de vrouwen van vrienden die het weekend op het eiland doorbrachten en doordeweeks weer waren vertrokken voor hun werk. Voorin zit je familie, rechte rug, hoofd keurig omhoog. Je vader, de graaf, is twee jaar geleden gestorven. Je moeder kwam om bij een verkeersongeluk toen je een jaar oud was. Je oudere zussen zijn gaan zitten als de Daltons, op lengte. Sinds de begrafenis van je vader heb ik ze niet meer gezien. Zij zijn op het familiekasteel gebleven, jou heb ik geschaakt. Ze lijken op je, maar zonder de vonken en de bubbels, de gekkigheden en de dromen. Je jeugdvriendinnen van de katholieke particuliere school zijn trouw gekomen. Ik herken ze aan hun mantelpakken, sjaaltjes, mocassins en ballerina’s. In dit jaargetijde dragen onze vrienden van Groix eerder warme jassen, lange broeken en stevige schoenen. Jij had je ingezet voor de Prix Clara, een verhalenwedstrijd voor jonge schrijvers in de dop, van wie werk wordt gepubliceerd waarvan de opbrengst ten goede komt aan cardiologisch onderzoek. Je collega’s en de jeugdige winnaars zijn uit Parijs gekomen. Mijn ouwe makker Thierry Serfaty, baas op neurologie, is er uit vriendschap. De vakgenoot die nu mijn cardioafdeling leidt is uit beleefdheid gekomen, ik heb hem nooit kunnen pruimen. Twee jaar geleden ben ik met vervroegd pensioen gegaan om eindelijk te kunnen genieten van het leven met jou. Je hebt me op een gruwelijke manier laten zitten, Lou.

Je bent gestorven in de nacht van zaterdag op zondag, bij de overgang van zomertijd naar wintertijd. Om drie uur ’s nachts zetten de Fransen hun horloge een uur terug. Als een ultieme lange neus blies je precies op dat moment je laatste adem uit, de verpleegster deed net haar ronde. Bij ons in Bretagne komt Ankou, de overzetter van de doden, hun ziel halen met zijn piepende kar. Wat heb je tegen hem gezegd? ‘Zet je horloge terug, anders grijp je mis.’?

We komen door de grote deur in het kerkportaal het plein op. De herfstzon beschijnt de tonijn die boven op de kerkspits troont. Overal elders in Frankrijk staan er hanen op de torens, maar dit is een zeemanseiland, het was de voornaamste tonijnhaven van Frankrijk aan het begin van de twintigste eeuw.

Bij gebrek aan klandizie hebben we geen rouwcentrum op het eiland. De stoet loopt om de kerk heen om te voet naar de begraafplaats te gaan. Die weg neem ik elke dag, maar bij wijze van uitzondering stop ik nu niet om in de Triskell koffie te gaan drinken en heb ik geen krant onder mijn arm. Mijn hart is aan flarden gescheurd en mijn ziel is tot moes geslagen. Jij geloofde in de God van je vader, ik geloof in de God van de zeelieden. Hij heeft me in de steek gelaten, ik lijd schipbreuk aan wal, ik verdrink in mijn verdriet zonder de zee op te zijn gegaan.

De doodsklok luidt. De auto’s stoppen. De ouderen slaan een kruis. Arthur, de beagle van Fred, plast tegen het wiel van de lijkwagen. Ik schenk hem een dankbare blik, hij is de enige die gewoon doet. Onze kinderen lopen vlak achter me, kapot van verdriet. Ik bid dat het een van je rare grappen is. De stoet loopt langs Le Cinquante. Jean-Louis verandert zijn kaart al naar gelang de markt. Jij zou het taartje van ‘vergeten’ tomaten met krab en paprikasorbet hebben genomen, ik zou de soep van gerookte koolvis met algen hebben gekozen. Jij zou niet bezwijken voor een toetje, ik zou zijn gevallen voor de poire Belle-Hélène, waarvan jij de helft van me zou pikken. Nu ga ik me alleen volproppen. Die gedachte bezorgt me een steek in mijn hart. Als ik een stuk voor je overlaat, kom je dan terug? We komen langs de schilderijengalerie van Yannick, Maurie en Perrine. Ga je ineens van een doek af springen, zodat ik me doodschrik?

Je was zo mooi, Lou, dat een blinde er weer de ogen van een jachtpiloot van zou krijgen, of een paraplegiepatiënt de snelheid van een cheeta. Ik heb je niet dood gezien, dat heb ik geweigerd. Dat beeld wilde ik niet, ook al verkondigen mijn collega’s van psychiatrie dat het nuttig is voor de rouwverwerking. Ik staak tegen de rouw, Lou, ik ben een rooie.

In de overdekte markthal waar we langslopen, speelt zich een bizar tafereel af. Het is er een gehups vanjewelste en toch hoor ik niets. Ik stop abrupt. Iedereen houdt in, behalve de zwarte auto die jou meeneemt. Ik kijk beter. Er wordt echt gedanst in de hal. Op een van de zuilen ontdek ik een affiche, dat daar tegenaan is geplakt: ‘Stil dansfeest uit protest tegen de heffingen voor winkeliers in het dorp die muziek draaien.’ Ik verlaat de stoet en loop naar de geïmproviseerde dansvloer, waar vandaag niemand iets verkoopt.

‘Papa,’ fluistert Cyrian gegeneerd.

‘Schoonpapa,’ zegt zijn vrouw Albane erachteraan.

Ik heb er een hekel aan als ze me zo noemt, en ze kunnen de pot op. Ik spreid mijn armen en draai rond. Iedere danser volgt zijn eigen tempo. Ze hebben koptelefoons, oortjes, iPods of mobiele telefoons. Ik beweeg op het ritme van muziek die alleen ik kan horen: in mijn hoofd zingt Serge Reggiani. Uit het veld geslagen staat de begrafenisstoet te wachten. Je jeugdvriendinnen zetten grote ogen op, je zussen zijn verbijsterd. Cyrian komt naar me toe en wil me aan mijn arm meetrekken. Driftig schud ik me los. Dan laat Sarah haar stok op de grond vallen. De andere dansers gaan voor haar opzij. Ze legt haar arm om me heen en begint met me rond te draaien.

‘Fellini is op 31 oktober gestorven,’ fluistert ze in mijn oor.

We dansen, wankelend, kwetsbaar, slecht gekleed en ieder op het ritme van zijn eigen muziek, voor onze dochter ongetwijfeld een melodie van Nino Rota.

‘Ik kom zo,’ zeg ik tegen Cyrian, op een toon die geen tegenspraak duldt.

Misnoegd loopt hij terug. Zijn vrouw klemt haar dunne lippen op elkaar. Hun dochter, Charlotte, negen jaar oud, heeft er maling aan. Het gezicht van haar halfzusje Pomme, tien jaar, oudste dochter van Cyrian, die met haar moeder bij ons woont, is nat van de tranen. Ze kent haar vader slecht. Sinds haar geboorte komt hij alleen even op Groix aanwaaien voor haar verjaardag, met Kerst en met Pasen, en hij kwam voor jou op Moederdag. Zonder ooit zijn ex, Maëlle, de moeder van Pomme, tegen te komen.

Ik beëindig mijn couplet: ‘Ik hou van je, jij, die nooit een groot mens zal worden, laat me nooit alleen, ik hou van je.’ Ik zeg voor de laatste keer mijn woorden van Groix tegen je, me galon, mijn hartje, me karet vihan, mijn liefje. Dan buig ik voor Sarah en raap haar stok op.

‘We moeten terug naar de stoet,’ zeg ik.

Sarah fluistert tegen Pomme: ‘De stoet is een gedicht van Prévert dat begint met: een oude man van goud met een rouwend horloge, een Engelse man met een loodssouverein, een zeewaker met een nachtkapitein.’

Pomme heeft de ogen van haar vader, blauw met gouden spikkeltjes. Ze is pienter, ze heeft alles goed op een rijtje. In Sarahs tempo voegen we ons weer bij je. Om een echte eilander te zijn moet je op de begraafplaats vier gedenkplaten hebben, vier generaties geboren en gestorven op dit stuk grond midden in de oceaan, drie mijlen uit de kust van Lorient. Ik ben hier geboren, als afstammeling van meerdere generaties zeevissers. Jij bent in het kasteel van je vader geboren, als eerbiedwaardige erfgename van ridders en jagers. Door met mij te trouwen verloor je je titel, maar daar kreeg je Groix voor in de plaats. En ik werd je zielsverwant, je boezemvriend. Je ‘boevenvriend’, zoals Pomme het als peuter verhaspelde – het woord is gebleven.

Het eiland beschermt maar isoleert evengoed. Degenen die aan Groix gehecht zijn, vinden bij aankomst hun verloren ziel terug. En als ze weer vertrekken, nemen ze het schaduwbeeld mee, dan gaat hun herinnering in ballingschap en leven ze in afwachting van het weerzien. Groix, een tastbare werkelijkheid van acht bij vier kilometer, is verslavend. Als de boot in Port- Tudy tussen de twee lichtbakens van de haveningang doorvaart en aanlegt, leven ze op. Eilanden, met hun eigen hartslag, vormen een landmark voor de ziel van de bewoners, een vast punt dat dient als herkenning van een kust. Daar kun je alleen maar waarachtig zijn.

Toen Sarah en Cyrian klein waren, heb ik ze uitgelegd dat het hart van de eilanders omgeven was door zout water. Op de eerste dag van de schoolvakanties nam ik ze mee om een glas zeewater te drinken. We holden naar het strand, ongeacht het weer, en we dronken terwijl we elkaar in de ogen keken. Cyrian, de oudste, gaf het ritueel als eerste op. Sarah hield het iets langer vol, om mij een plezier te doen. Met Pomme ga ik ermee door. Ik heb het met Charlotte geprobeerd, de enkele keren dat ze kwam, maar ze spuugde alles uit. Albane slaakte kreetjes als een hysterische meeuw. Ik hield ermee op.

Toen ik je zag, met kaarsen aan bakboord en stuurboord, dacht ik aan Dodenwaken en andere moordende geneugten, van Lucien Gourong, de troubadour van Groix. De laatste keer dat we naar hem zijn gaan luisteren, gingen we zingend naar huis: ‘Ze verloor haar eer ho jo in de vallei van Kerlivio.’ Vandaag ben ik niet zo flink.

Pomme krimpt ineen als ze je kist in het graf laten zakken. Ze probeert haar vaders hand te grijpen, maar hij laat zijn armen slap hangen. Charlotte buigt zich over haar mobiele telefoon. Haar gezicht vertrekt, er is geen ontvangst. Pommes blik wordt vertroebeld door haar tranen. Je twee kleindochters hebben alleen hun vader gemeen. Familie is belangrijk. Cruciaal. Maar vandaag is het mijn kruis.

Ik ben altijd verbaasd als mensen aan wie in interviews wordt gevraagd ‘Wat was de mooiste dag van uw leven?’ antwoorden: ‘De dag dat mijn kinderen werden geboren.’ Voor mij is dat de dag waarop jij voor het eerst naar me lachte. Onze kinderen, dat sprak vanzelf, dat was voortplanting. Maar dat jij van me hield, met je betoverende blik en je fantastische uiterlijk, dát was een wonder. Je had een oogverblindende lach, ik ben nog steeds verblind, maar jij bent er niet meer om me te leiden.

Toen je vroomste zus me verzekerde dat je gelukkig was bij Onze-Lieve-Heer in zijn heerlijkheid, antwoordde ik dat ze het mis had, je was gelukkig bij ons. God heeft geblunderd, of hij is een weekendje weg en zijn vervanger heeft de verkeerde naam op de lijst aangekruist.

Ik ben op dit eiland opgegroeid. Er waren twee scholen, die van de duivel en die van Onze-Lieve-Heer, de openbare en de katholieke. Ik ben op allebei geweest. Daarna was ik intern op het lyceum in Lorient, heb ik in Rennes medicijnen gestudeerd, heb ik als een gek gewerkt en ben ik geslaagd voor het coassistentschap in Parijs. We zijn getrouwd. Ik weigerde om bij je vader te gaan inwonen, zoals de brave echtgenoten van je gehoorzame zussen, en dat heeft hij me niet vergeven. Onze kinderen zijn geboren, Cyrian en daarna Sarah. Ik sloot een lening af voor twintig jaar om een appartement in Montparnasse te kopen, dicht bij het station waarvandaan de treinen naar Bretagne vertrekken. Ik koos voor een carrière in de publieke gezondheidszorg, liever dan in de particuliere, waar ik honderd keer meer verdiend zou hebben. In de schoolvakanties gingen we terug naar Groix. En we zijn er naar teruggekeerd om er het hele jaar door te gaan wonen, met onze vrolijke club van jong gepensioneerden. Het was intens en feestelijk. We werden weer vrij en licht. Totdat je vorig voorjaar gekke dingen ging uithalen, mijn mooie lief. Je was zesenvijftig, ik koesterde geen argwaan.

Cyrian woont met zijn gezin in Le Vésinet, Sarah woont in Parijs, in de Marais. Ze zijn allebei geslaagd in hun vakgebied, ze lieten ons volkomen met rust, zelfs toen je er eind juni op stond naar een verpleeghuis te verhuizen en ik me met bloedend hart in je beslissing moest schikken. Ik heb tegen niemand gezegd waarom, ik voelde me gehouden aan het medische beroepsgeheim. Trouwens, behalve ons ging het niemand iets aan, en je zou het niet prettig hebben gevonden als ze het wisten. Onze vrienden begrepen het niet. Onze kinderen vonden het een akelige gedachte dat je daar zat, maar ze boden geen van beiden aan om te helpen. Cyrian vluchtte in zijn werk en stelde voor dat hij iemand zou betalen om je thuis te verzorgen. Sarah koos voor de fles en voor onenightstands. Ze zijn een paar keer langs geweest om je een kus te geven, terwijl je toch beter verdiende, en vervolgens kwamen ze te laat. Je had Charlotte zelfs al een jaar niet meer gezien.

Ik ben een geluksvogel, met Monopoly win ik van Pomme, in Parijs vind ik makkelijk een parkeerplek en in de supermarkt sluiten de kassa’s na mij. Ik heb jou ontmoet, jij hebt van mij gehouden. Ik ben geboren onder een gelukkig gesternte, maar dat heb jij met je meegenomen en sindsdien is het aardedonker. Je bent je hele leven te laat gekomen, we misten vliegtuigen, treinen, het begin van voorstellingen en films. Het is de eerste keer dat je te vroeg bent, dat je ergens eerder bent dan ik. Ik sta klaar om het uit te proesten om de grap die je met me hebt uitgehaald. Zullen we er straks samen om lachen?

Ik huil niet. Elke keer als we samen naar iemands begrafenis gingen, citeerde jij Stan Laurel: ‘If any of you cry at my funeral I’ll never speak to you again.’ Ik denk aan Sarahs gedicht. Ik ben een zeegroene weduwnaar met een ontroostbare trui. Een zeegroene boevenvriend met een eenzame trui.

1 november

Pomme, île de Groix

Je jasje hangt nog aan de kapstok in de hal, Lou, niemand durft het weg te halen. Papa, zijn vrouw en mijn halfzus Charlotte zijn gisteren uit Parijs aangekomen, met hun hond, de labradorpup Hopla. Voordat we naar de kerk gingen, liep Albane met hem de tuin in en zei ze: ‘Hopla, number one!’ En ik zweer je, het hondje plaste. Vervolgens zei ze: ‘Hopla, number two!’ Gehoorzaam zakte Hopla door zijn pootjes. Uit haar jaszak haalde ze een tang en een groene plastic zak om zijn drollen op te ruimen. Ze heeft hem gedresseerd. Ze is gek. Daarna zei ze tegen Charlotte: ‘Voordat we op pad gaan, ga je even naar het kamertje waar de koning alleen naartoe gaat!’ En Charlotte ging naar de wc. Toen ze weer terugkwam, kon ik niet nalaten tegen haar te fluisteren: ‘Op een keer vergist je moeder zich en zegt ze “Charlotte, number two!”, en dan haalt ze haar tang tevoorschijn.’

Mijn halfzus vond het niet leuk, maar Jo’s blik leefde even op.

Ik heb papa’s ogen, Charlotte heeft zijn mond. Ze is rossig, met steil haar zoals haar moeder, ik heb bruin haar met krullen, zoals mama. Vandaag word ik tien. Dit jaar krijg ik geen taart, omdat jij dood bent. Mama heeft me vanochtend onopvallend mijn cadeau gegeven. Ik heb een hekel aan Hello Kitty-roze, mijn nieuwe horloge is zwart, een rouwend horloge, zoals in het gedicht van tante Sarah. Ik hou van zwart, loslatend behang, piepende kranen, een woeste zee, en van kwallen en muggen. Groix heeft zich niet van het vasteland losgemaakt, het is miljoenen jaren geleden van de zeebodem opgedoken, dat heb ik op school geleerd. Ik heb vaak een nachtmerrie waarin het eiland wegzakt in het water en we allemaal verdrinken. Dan word ik huilend wakker, maar ik praat er met niemand over. Ik heb evenveel vrienden in Primitur als in Piwisi. Vroeger was het eiland in tweeën gedeeld; het oostelijke deel was Primitur en het westelijke deel Piwisi. Tegenwoordig kun je over de grens heen trouwen of vrienden zijn. Gedurende het schooljaar wonen mama en ik in Le Bourg, bij mijn opa en oma, in een redershuis. ’s Zomers verhuizen we naar Locmaria, naar een vissershuisje dat mama van haar ouders heeft geërfd. We doen bed & breakfast, dat loopt goed en zorgt voor de krenten in de pap, ook al lust ik geen pap. Ik ben degene die altijd op de fiets brood voor het ontbijt van de gasten gaat halen. Mama zorgt voor het huishouden, de was, de koffie en de jam. Omdat er geen verwarming is, ontvangen we ’s winters geen toeristen.

Ik heb al een heleboel doden gezien, jonge konijntjes die ’s nachts op de weg waren overreden door stommelingen die te hard rijden, vogels die door de katten uit het dorp waren gegrepen, en ook een drenkeling die op het strand was aangespoeld. Jou wilde ik niet zien, Lou. Ik herinner me je liever terwijl je bezig bent de chocoladetaart volgens het recept van je vriendin Martine te laten mislukken. Mijn vriendinnen hebben oma’s die hen trakteren op taarten, op Bretonse flan of op tchumpôt. Jij was zo’n kluns in de keuken dat zelfs je omeletten mislukten. Maar je maakte ze met zo veel liefde klaar dat ik ze opat.

Sinds mijn geboorte zijn mama en papa kwaad op elkaar. Mama zegt dat het niets met mij te maken heeft, maar ze liegt: met mijn komst is het geduvel begonnen, dat heeft mijn halfzus Charlotte me met een gemeen, voldaan lachje verteld. Papa hoopte dat mama met hem in Parijs zou gaan wonen, maar ze weigerde Groix te verlaten: ergens anders haal je moeilijk adem. Ik weet niet of dat waar is, ik ben nooit verder dan Lorient geweest. Charlotte zegt dat hij heeft voorgesteld me te laten weghalen, maar dat ze dat vertikte. Papa wilde me niet, ik ben een ongelukje. Altijd als hij op het eiland komt, maakt mama dat ze wegkomt naar Locmaria om hem niet tegen te komen. Ik lunch met hem in Le Bourg, maar we zeggen weinig tegen elkaar. Toch heb ik hem zo veel te vertellen dat ik het er benauwd van krijg. Hij geeft me een kus, maar hij trekt me nooit tegen zich aan. Ik zeg jij tegen mijn papa, mijn mama en tegen mijn opa en oma. Charlotte zegt u tegen onze vader, haar moeder en tegen onze opa en oma. Ik noem ze bij hun voornaam, Jo en Lou. Charlotte noemt ze Grampy en Granny.

Papa draagt donkere pakken en stropdassen, nooit een spijkerbroek zoals de vaders op Groix. Hij moppert over de vakbondseisen van zijn personeel, de crisis en de belastingen. Zijn vrouw Albane is nooit tevreden. Ze houdt niet van Bretagne, ze gaat liever naar het zuiden, waar de zee warm is. Tante Sarah noemt hun Charlotte ‘dat verschrikkelijke kind’. Tante Sarah is heel mooi, ze wisselt vaak van aanbidder. Ze heeft een neurogene ziekte, of zoiets – een ingewikkelde naam – die zeldzaam is en niet behandeld kan worden. Ze loopt met een stok. Als ze een aanval heeft, gaat ze in een aangepaste rolstoel zitten. Op haar onderarmen heeft ze tatoeages, links Federico Fellini van opzij gezien, met een grote hoed op en een sjaal om, rechts zijn vrouw, Giulietta Masina, met het kleine hoedje en het gestreepte hesje uit de film La strada. Ze zegt dat ze geen tijd heeft te verliezen, ze haalt alles uit het leven. Ze is heel briljant, ze had naar de beste universiteit van Parijs gekund. Papa wilde daar ook heen, maar hij is gezakt voor het toelatingsexamen. Het schijnt dat hij het nog steeds niet kan uitstaan dat zijn kleine zusje beter was dan hij. Ik word later dokter, net als Jo. Voor mijn studie zal ik weg moeten, maar ik kom weer terug naar Groix om mijn praktijk te openen.

Ik ben verdrietig dat je dood bent, Lou, maar minder dan vorig jaar juni, op de dag dat er iets is gebeurd waarvan ik heb gezworen dat ik het tegen niemand zou zeggen. Ik heb tegen iedereen gelogen, zelfs tegen mama, ik deed alsof het de schuld was van Stuurboord, de rode kat. Vroeger werden de schippers van Groix Greks genoemd. Want als ze aan het vissen waren op hun tonijnvissersboten, de grote dundees met bruine zeilen, waarmee ze hatoup – met vol tuig – voeren, hadden ze aan boord hoge geëmailleerde koffiepotten, die bij ons greks heten. De ochtend waar ik het over heb, zijn jij en ik verbrand door de gloeiendhete koffie uit onze grek. Ik heb mijn gezicht en jouw handen meteen onder de koude kraan gehouden. We hadden blaren, jij op je vingers, ik bij mijn ooghoek, ik zal er voor altijd een litteken aan overhouden. En ik zal ook altijd je geheim bewaren, beloofd is beloofd.

Daarna ben je naar het verpleeghuis gegaan. Eerst dacht ik dat je daar alleen maar voor even was, maar je bent nooit meer teruggekomen. De dood is levenslang, tot in de eeuwigheid amen. Vanochtend in de kerk zei pater Dominique in zijn preek dat we een hechte familie zijn. In het echt doen we maar alsof. Jij was de enige die van ons allemaal hield. Ik denk niet dat papa nog naar Groix komt. Hij kwam voor jou. Op het kerkhof probeerde ik zijn hand te pakken, maar hij verstijfde. Ik schaamde me meteen en deed een stap opzij. Ik wilde hem alleen maar troosten en minder bang zijn. Ik ben een blok aan zijn been. Mama werkt in de grote boekwinkel, met haar collega’s Marie- Christine en Céline. Zij verdient ons brood, ze weigert papa’s geld. Charlotte zegt dat ik hem tot last ben, toch kost ik hem geen euro, en ik ben mager en zij is mollig. Ze mag dan wel mijn halfzus zijn, ze weegt twee keer zo veel als ik.

Bij de mis zong een van je achterneefjes, die sopraan solist is in een Parijs’ koor, zo’n mooi lied dat ik er rillingen van kreeg. Het heette Pie Jesu. Ik ken die neven niet goed. Als je op een eiland woont, mis je de familiereünies. Jo, papa, Albane en tante Sarah gaan morgen naar de overkant, naar de notaris in Lorient. Dan zal ik voor het eerst met Charlotte alleen zijn.

Een paar dagen voor de gebeurtenis waar ik niet over kan praten omdat ik je heb beloofd mijn mond te houden, hebben Jo en jij me geleerd hoe je een hartmassage moet geven. Wat hebben we gelachen! Jo had een pop geleend waar EHBO’ers mee oefenen. Ik legde mijn rechterhand onder het borstbeen van de pop, met de linker erin gehaakt en mijn armen gestrekt, en hij zei dat ik regelmatig moest drukken, in een frequentie van honderd contracties per minuut. Ik had moeite met tellen, dus pakte jij je mobiele telefoon en liet je keihard een liedje spelen, waarbij je me aanraadde het ritme te volgen. Het zit voor altijd in mijn hoofd. Het is een liedje uit de vorige eeuw: Staying alive, van een groep die de Bee en nog wat heet. We loeiden gezamenlijk: ‘And we’re stayin’ alive, stayin’ alive! Ah ha ha ha, stayin’ alive, stayin’ alive! Ah ha ha ha, staying aliiiiive!’ Dat betekent in leven blijven. Ik vroeg aan Jo of ze, toen je hart ophield met kloppen, het in het verpleeghuis op dat liedje hebben gemasseerd. Hij zei dat je vredig insliep en dat in leven blijven soms niet de beste oplossing is.

Lou, daar waar we later heengaan

Ik ben dood maar ik herinner me alles. Alsof ik na weken van afwezigheid mijn mail ophaal. Ik heb alleen gedurende een paar maanden een gat in mijn geheugen gehad, een computerbug.

Mijn kerkdienst was mooi. Het Audite Silete en het Pie Jesu waren aangrijpend. Iedereen van wie ik de aanwezigheid belangrijk vond was er. Mijn zussen die tenslotte mijn zussen zijn, mijn schoolvriendinnen, mijn vrolijke assistentes bij de Prix Clara, jouw oude makker Thierry, je opvolger, die je van de troon heeft gestoten, en genoeg vrienden van Groix om een vissersvloot te bemannen.

Ik hou van je, maar dat kan ik niet meer tegen je zeggen en dat snijdt door mijn ziel. Ik zou je willen aanraken, Pommes tranen willen drogen, de mobiel afpakken van Charlotte, die onverschillig doet om haar ontreddering te verbergen. Ik heb je Sarah zien omarmen, lieve boevenvriend; ik heb jullie je aan elkaar zien vastklampen zoals je met een haakstok een boei aanpikt. Die zeegroene trui staat je goed, ik heb geaarzeld over de kleur, maar ik heb goed gekozen. Ik heb Cyrian zien wankelen van verdriet en Pomme de hand van haar vader zien zoeken, ik heb Maëlle zien aarzelen om hem te omhelzen, ik heb Albane met tastbare haat naar Maëlle zien kijken.

Ik spoel de film terug, ik zie ons huwelijk weer voor me, de pruilmonden van onze families en onze gelukkige lach. Ik voel je huid weer tegen de mijne, herken je geur, je smaak, ik zie me er samen met jou als een dolle vandoor gaan. Ik zie weer je trots bij Cyrians geboorte. En je geluk bij de geboorte van Sarah. Je ernst bij je promotie in de medische wetenschap. Je stralende gezicht toen je afdelingshoofd werd. Je ingehouden tranen, elke keer als de dood patiënten van je wegrukte. Je lachsalvo’s als je ze redde. Je emotie toen Thierry een naam op Sarahs ziekte plakte. Mijn paniek de dag dat Pomme een brandwond opliep. Mijn handen voelen weer de greep van het jachtgeweer toen je me midden in de nacht in je werkkamer vond. Mijn oren horen weer het Weense nieuwjaarsconcert, waar we, dicht tegen elkaar aan, de eerste avond in het verpleeghuis nog eens naar luisterden. Mijn ademhaling vertraagt opnieuw op het laatste moment. Zelfs niet bang, Jo. Zelfs geen pijn. Als een golf of als zand dat tussen je vingers door stroomt. Waterdruppels lijden niet als ze schuim worden, zandkorrels lijden niet als ze over het strand uitwaaieren.

Met een glimlach denk ik aan de jonge notaris in Lorient aan wie ik de hachelijke missie heb toevertrouwd die jij ten onrechte als een slechte grap zult beschouwen. Jij bent de beste, het zal je lukken. Je hebt me nooit laten vallen. Nou ja, één keer.

2 november

Jo, Lorient

Je had een notaris op Groix kunnen kiezen. Nee, je moest zonodig naar het continent, naar het vasteland. De boot nemen, zonder het tegen me te zeggen. Toen je nog onafhankelijk was, vrij om te gaan en te staan waar je wilde, helder van geest. Toen je je nog herinnerde dat we van elkaar hielden.

Ik heb nooit getwijfeld aan je liefde voor mij en de kinderen. Met hen was je heel innig, ik kom niet tussen jullie, daar hoor ik niet. Ik heb ze aan jou overgelaten, ik heb ze je toevertrouwd. Ik werkte voor het appartement, hun school, hun studie, de beugels, de brillen, de muzieklessen, de wiskundebijles, de zeilkampen, de hippe kleren en de computers. Op een keer bekende ik je dat ik Sarah verkoos boven Cyrian omdat ik me schuldig voelde tegenover haar. Woedend sprong je overeind: ‘Ze is beeldschoon en sprankelend. Ik weet zeker dat ze sterk is en gelukkig zal worden!’

Mijn hart krimpt ineen alsof een reuzenhand het verfrommelt, bij de gedachte aan die hufterige coassistent die tegen ons zei: ‘Uw dochter heeft geen erfelijke ziekte, maar er bestaat vaak een familievoorgeschiedenis. Wilt u weten van welke kant het komt?’ Tegelijkertijd riepen we: ‘Nee!’, om die last samen te dragen.

Nu jij weg bent, zie ik de zon niet meer, Lou. Geen enkel antidepressivum, geen enkele psycholoog brengt jou terug. Ik was gek op het leven met jou. Van het leven dat me nu te wachten staat ga ik bijna over mijn nek. Alsof ik bij elke maaltijd de bloemkoolschotel krijg voorgezet waar ik als kind van walgde.

Eergisteren was de processie voor jou, van de kerk naar de plek waar ze je te rusten hebben gelegd. Vanochtend is er een voor alle doden, van de kerk naar het monument ter nagedachtenis aan de verdronken zeelui. Dit jaar hoef ik niet van mezelf. Als je trouwt, moet je volgens de etiquette een jaar lang naast elkaar aan tafel worden gezet. Maar als je nog maar pas weduwnaar bent, houd je je alleen met je eigen rouw bezig.

‘Gecondoleerd, dokter.’

De handdruk van de jonge notaris is stevig, zijn toon deelnemend. In theorie is zijn kantoor vandaag gesloten, hij heeft een lang weekend. Hij is speciaal voor ons opengegaan, want onze kinderen vertrekken morgen weer naar Parijs, voor hun werk.

Ik heb een zeemanstrui in de kleur van de ondergaande zon omgeslagen. Deze man kent ons niet. Hij ziet een grote eilander met stekeltjeshaar, een grappige neus en een oranje pullover. Zijn zoon, die als twee druppels Atlantisch Oceaanwater op hem lijkt, variant Parijse yup. Zijn ideale schoondochter, met een peenkleurig pagekopje. Zijn mooie, blonde dochter, leunend op een stok.

Cyrian voelt zich ongemakkelijk bij mij, sinds jij ’m bent gesmeerd. Maar voor Sarah is er meer nodig om haar van haar stuk te brengen. Als mensen in verlegenheid zijn omdat ze in een rolstoel zit, provoceert ze hen door te fluisteren: ‘Ik ben een zeemeermin, ik heb een vissenstaart in plaats van benen.’

‘Bedankt namens onze vader, meneer…’ begint Cyrian.

Ik moet onmiddellijk mijn territorium afbakenen, anders zit ik straks met de gebakken peren. Dan pikt hij mijn plek in en hoef ik alleen nog maar op te hoepelen naar het verpleeghuis.

‘Ik ben weduwnaar, geen seniele oude man, Cyrian. Je moeder is ervandoor gegaan, ik ben er nog. Dus praat niet uit mijn naam. Begrepen?’

Hij slikt het. Ik bijt op mijn onderlip. Waarom zei ik ‘ervandoor gegaan’? Ik zie je weer, in je zomerjurk, met je lange gebruinde benen, je trotse borsten, je gulle mond. Oude dames overlijden, vrouwen gaan ervandoor. Jij bent ervandoor gegaan, Lou. En je hebt mij achtergelaten, met een gat in mijn hart.

De notaris schraapt zijn keel. Zijn spijkerbroek is keurig en zijn vest heeft een krokodil op de borst. Hij lijkt op je neven van het kasteel. Je vader heeft het me lang kwalijk genomen dat ik je voor mezelf hield op mijn eiland. Hij was zo sterk als een rots, hij is gevallen zoals een vestingtoren instort, alleen in zijn kasteeltuin, ten overstaan van zijn zwanen en zijn slotgrachten. Hij had gelijk dat hij er zo op aandrong dat we bij hem zouden wonen. Als ik er was geweest, had ik hem misschien kunnen redden.

Je notaris praat bekakt. Zo praatte ik ook om mijn patiënten die dat taaltje spraken gerust te stellen. Maar in mijn dromen heb ik het accent van Groix. Dat ontdekte je omdat ik praat in mijn slaap.

‘De overledene vermaakt haar deel van het appartement aan de boulevard Montparnasse aan haar echtgenoot,’ kondigt hij gewichtig aan. ‘En haar deel van het huis op Groix aan haar beide kinderen.’

Die beslissing hebben we samen genomen om Cyrian en Sarah ertoe te bewegen naar het eiland te komen. Het huis is groot genoeg zodat we niet op elkaars lip hoeven te zitten en ik zal het voor hen onderhouden.

‘Ik zal u haar laatste wil voorlezen,’ vervolgt de notaris.

Cyrian en zijn vrouw zitten op het puntje van hun stoel. Sarah zit achterovergeleund in de hare, met Federico en Giulietta schrijlings op de armleuningen. Toen de notaris haar tatoeages opmerkte, trok hij een wenkbrauw op.

‘Jo, Cyrian, Sarah, blijf alsjeblieft bij elkaar, houd vast aan de tradities, bewaar onze familiewaarden. Blijf op Groix samenkomen voor de feestdagen.’

Onze kinderen knikken gehoorzaam.

‘We gaan u niet alleen laten met Kerstmis en Pasen, schoonpapa!’ roept Albane dramatisch.

Ze heeft me nooit willen tutoyeren.

‘Komt voor de bakker,’ zegt Sarah, en ze geeft me een samenzweerderig knipoogje.

‘Ik wil dat Pomme en Charlotte de… tchumpôt van mijn vriendin Lucette leren maken?’ leest de notaris, met iets vragends in zijn stem.

Hij spreekt het woord uit zoals hij het leest, terwijl de eilanders ‘tchoempoot’ zeggen. Het is een taart op basis van gezouten boter en basterdsuiker, waarbij vergeleken de kouign amann een caloriearm toetje is. Bij jou mislukte hij altijd.

‘Albane heeft lessen gevolgd bij een beroemde chef-kok. Zij zal Charlotte wel helpen.’

Ik beklaag de chef-kok die mijn schoondochter heeft moeten verdragen. In de tchumpôt zit suiker en liefde, dat vind je niet in de workshops voor depressieve Parisiennes.

De notaris werpt me een bevreemde blik toe. Mijn glimlach bevriest en mijn borst schudt door een salvo van extrasystolen. Onopvallend leg ik mijn linkerwijsvinger en -middelvinger op mijn rechterpols om mijn hartslag op te nemen. Mijn hart gaat tekeer, maar ik heb geen pijn op de borst. Jammer. Het zou wel passend zijn om bij de notaris een hartinfarct te krijgen. Ik zou recht hebben op een berichtje in Ouest France en Le Télégramme. Je kinderen zijn erbij, voor het gemak zou ik nu de pijp uit kunnen gaan, ‘mijn pijp breken’, zeggen ze hier. Vroeger stopten ze een pijp van aardewerk tussen de tanden van de stervenden. Als die de geest gaven, zakte hun onderkaak omlaag en viel de pijp op de grond aan stukken. Ik doe mijn mond open alsof ik een onzichtbare pijp loslaat. Sarah ziet het. De gloed in de ogen van de notaris verontrust me. Je hebt nog iets voor me in petto, ik ken je.

‘De overledene heeft er een codicil speciaal voor u bijgevoegd, dokter, met een legaat dat daaraan is verbonden.’

Daar zal je het hebben. Wat moet ik doen, Lou? Een bungeejump maken vanaf de Port-Saint-Nicolas? De klokkentoren beklimmen om de tonijn te pakken te krijgen? Het verpleeghuis overschilderen in rood met blauwe stippen? Ik voel dat het iets mafs zal zijn.

‘De eerste alinea moet ik aan u allemaal voorlezen.’

Hij pauzeert even om de spanning op te voeren. Net een presentator van een realityshow.

‘“Voor mijn echtgenoot Jo.”’

Ik trek een gezicht, ik voel me opgelaten bij het horen van jouw woorden uit de mond van deze knul.

‘“We hebben heel veel van elkaar gehouden.”’

Je begint met me te paaien. Intuïtief trek ik mijn schouders op. Ik bereid me voor op de inslag.

‘“Toch heb je me bedrogen, lieveling.”’

Ik beef door de schok. Denk je dat je grappig bent? Ik heb naar andere vrouwen gekeken, en wat dan nog! Over sommige heb ik gefantaseerd. Er waren er die ik begeerde. Maar ik heb je nooit bedrogen. En als ik afga op de ontboezemingen van mijn vrienden, ben ik een uitstervende soort. Een verliefde dinosaurus.

Cyrian werpt me een vernietigende blik toe. Albane trekt een vies gezicht. Sarah is verbaasd. Op het eiland zijn Pomme en Charlotte ongetwijfeld bezig elkaar af te maken.

‘Dat is belachelijk,’ zeg ik met een geforceerde glimlach.

De notaris heft zijn hand.

‘Laat u me uitspreken. “Je hebt tegen me gelogen, maar dat vergeef ik je. Ik wil niet dat onze kinderen er meer van weten. Dit gaat alleen ons aan. Nu moeten zij het vertrek verlaten. Wat volgt is alleen voor jouw oren bestemd, Jo.”’

De notaris wijst naar de deur. Cyrian staat op en doet wat hem wordt opgedragen, waarbij hij mij de rug toekeert. Albane volgt hem met een blik op mij alsof ik een bedorven oester in een volle mand ben. Sarah gaat naar buiten en tikt me in het voorbijgaan even aan met haar stok. Ik beef van woede. En tegelijkertijd moet ik bijna lachen, want het is verreweg de slechtste grap die je met me hebt uitgehaald. Waardeloos, Lou. Schokkend. Maar het werkt. Bravo, je bent onovertroffen. En nu, hoe moet ik nu bewijzen dat het niet klopt?

‘“Alleen voor jouw grote oren,”’ vervolgt de notaris onverstoorbaar. ‘“Als je deze woorden hoort, betekent het dat ik eerder ben overleden dan jij, dus het is waar wat ze zeggen, mensen met Dombo-oren leven langer. Ik wist het wel!”’

Je hebt echt een rottig gevoel voor humor, Lou.

‘“Je bent verbijsterd en kwaad. Dat neem ik je niet kwalijk, Jo. Maar je bent een morele verplichting met me aangegaan. Ik belast je met een netelige opdracht. Dat is je straf.”’

Maak je geen grapje? Geloof je echt dat ik je ontrouw ben geweest? Was je al in de war toen je naar de notaris ging? Als ik dat had geweten, was ik naar hartenlust mijn gang gegaan! Die babysitters voor de kleinkinderen van onze vrienden waren echte stukken. En de Zweedse toeriste die een lekke band had en die ik heb geholpen. Het had gekund als ik had gewild! Ik had het moeten doen, dan had je me tenminste terecht beschuldigd, liefste.

‘“En nu de opdracht die je moet uitvoeren, lieve boevenvriend,”’ gaat de notaris verder. ‘Boevenvriend?’

‘Dat is een familie-uitdrukking. Gaat u verder.’

‘“Ik vraag van je dat je het geluk waarborgt van onze kinderen, om wie je je vroeger nooit hebt bekommerd. Je was een verrukkelijke minnaar, een geweldige echtgenoot, maar een afwezige vader. Jouw vader en grootvader vertrokken om te gaan vissen, jij hebt dat model voortgezet. Je voorvaderen zaten op zee, jij had dienst in het ziekenhuis. Onze kinderen zijn geslaagd in hun werk, maar ze zijn niet gelukkig. Als mijn notaris je vandaag deze brief voorleest, wil dat zeggen dat ik niets meer voor ze kan doen. Dus vertrouw ik ze aan jou toe. Cyrian is getrouwd en vader, Sarah is vrij en fladdert rond. Maar van de liefde weten ze eigenlijk niets. Jij hebt patiënten met een vlak elektrocardiogram weer tot leven gewekt. Ik vraag je om twee jonge, volwassen mensen die jouw naam dragen hun lach terug te geven. Je hebt carte blanche. Geluk is besmettelijk en aan het einde wacht er een verrassing.”’

Waarom deze klucht, Lou? De notaris gaat onverbiddelijk door: ‘“Cyrian en Sarah mogen er niets van weten. Ik verbied je hen in te lichten. Je mag er ook niet met de club van zeven over praten. Dit is geen mission impossible. Je hebt zo lang als je wilt, na twee maanden onvoorwaardelijk. Geen enkel geheim agentschap weet van je gekonkel. Deze brief wordt niet vanzelf vernietigd.”’

Hij kijkt naar me op: ‘Dat is een verwijzing naar de film met Tom Cruise.’

‘Helemaal niet, het is een verwijzing naar de serie met Peter Graves en Barbara Bain. Toen was u nog niet geboren, hij werd uitgezonden in 1960.’

‘Begrijpt u die toespeling op de club van zeven?’

Ik knik. ‘Wat is de verrassing die in het vooruitzicht ligt?’

‘Uw echtgenote heeft een brief geschreven die is gericht aan u en uw kinderen. Die overhandig ik u als u de missie die ze u heeft opgedragen tot een goed einde heeft gebracht.’

Ik brul: ‘Geef me onmiddellijk die brief! Sarah en Cyrian zijn volwassen, ze wonen op vijfhonderd kilometer van Groix, ze hebben hun leven zelf gekozen. Lou was ziek, dit belachelijke idee komt voort uit haar ziektebeeld. Ik ben arts, ik weet waar ik het over heb. U bent notaris, u bent niet bevoegd om te oordelen over het geluk van anderen.’

‘Mijn rol beperkt zich tot het meedelen van de laatste wil van de overledene, dokter. Het is niet aan mij om te oordelen over de manier waarop u die uitvoert.’

‘Wie gaat dat dan beoordelen?’

‘Die vraag heb ik haar gesteld. Ze zei dat ze vertrouwen in u had.’

‘Terwijl ze me ervan beschuldigt haar te hebben verraden?’

De notaris haalt gelaten zijn schouders op.

‘In mijn beroep kom je van alles tegen. Dit testament is zinniger dan vele andere. Als u naar eer en geweten denkt dat uw kinderen gelukkig zijn, komt u dan over twee maanden terug. Dan verbreekt u het zegel en kunt u haar brief lezen. Ik wens u veel sterkte, dokter.’

Hij staat op ten teken dat het gesprek is afgelopen. Hij gaat naar huis, genieten van zijn vrije dag die ik heb verstierd. Ik zal mijn kinderen het hoofd moeten bieden.

‘Wacht even! U zei iets over een zegel. Is de envelop verzegeld?’

‘Er is geen envelop.’

De notaris trekt zijn bureaula open en pakt een flesje, dat hij voor me neerzet. Het is met lak verzegeld. Het etiket is er afgekrabd, de laatste twee letters van de merknaam ontbreken, nu staat er ‘champagne Merci’. Er zitten twee opgevouwen papiertjes in. Ik herken de fles. De laatste keer dat ik hem heb gezien was eens in juni, op een midzomeravond. Toen was ik nog een drukbezet afdelingshoofd. Pomme was nog maar een paar maanden oud.