Sally Bedell Smith

PRINS CHARLES

Een uitzonderlijk leven
in de schaduw van de troon

Nieuw Amsterdam

De prinsen Charles, William en Harry arriveren op 11 september 2014 bij de Invictus Games in Londen. Chris Jackson/Getty Images

Voor Henry, Sophia en Alexandra

Vertaling Rik Smits

© 2017 Sally Bedell Smith

Oorspronkelijke titel Prince Charles

Oorspronkelijke uitgever Random House

© 2017 Nederlandse vertaling Rik Smits en

Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Marianne Tieleman

Register Ansfried Scheifes

Ontwerp omslag Bureau Beck

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Omslagfoto © Alan Shawcross/

Anthony Buckley & Constantine, Londen

Foto auteur © Max Hirshfeld

E-BOOK ISBN 978 90 468 2229 6

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2017 met ISBN 978 90 468 2228 9

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 2228 9(1e druk 2017)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

Inhoud

Kaart

Voorwoord

1 De eenzame schooljongen

2 ’s Ochtends koud douchen

3 Erfgenaam van een fortuin

4 Nixon als huwelijksmakelaar

5 De schaduw van Camilla

6 De bloemetjes buitenzetten

7 Zoeken naar zingeving

8 Prins zonder prinses

9 Diana strikt haar man

10 Glamour en hartzeer

11 Man en paard

12 Een huwelijk aan scherven

13 Riskante affaires

14 Het temperament van een vlinder

15 Midlife-melancholie

16 Tijdloze beginselen

17 De liefdestape

18 De wraak van Diana

19 Gekwetste gevoelens

20 Gebrandmerkt

21 Drie is te veel

22 Dezelfde lucht inademen

23 Tragedie in Parijs

24 Een onalledaagse pelgrim

25 Een nieuwe Charles

26 Weg uit de schaduw

27 Scheurtjes in het ijs

28 Sterfgevallen in de familie

29 Blackadder neemt wraak

30 Eindelijk veilig onder dak

31 Camilla komt in de Zaak

32 Schermutselingen ten paleize

33 Prins in volle glorie

34 Prinsen en kikkers

35 In de verdediging

36 The ‘Magnificent Seven’

37 Reorganisaties en nieuwe rollen

38 Erfenis van een schaduwkoning

39 ‘Blijven werken hoor, nooit stoppen’

Dankwoord

Bronverwijzingen

Bibliografie

Illustraties

Want als mijn naam nog slechts bij toeval valt
en niet vanwege dat waar ik voor sta,
dan rest mij dra geen naam en zonder naam
heb ik mijzelve niet.

King Charles III, Mike Bartlett

Ik had haar breed zien lachen naar de camera’s op de persbanken terwijl ze haar man regelmatig met een elleboogje tot glimlachen maande.

Charles en Camilla, de hertogin van Cornwall, op 15 november 2013 bij het banket van de regeringsleiders van het Britse Gemenebest in Colombo, Sri Lanka. Tim Rooke/REX/Shutterstock

Voorwoord

Het was een moment waar hij het grootste deel van zijn leven op had zitten wachten. Prins Charles, erfgenaam van de troon van het Verenigd Koninkrijk en vijftien andere naties, liet zijn blik gaan over een met zijden damast versierde balzaal met tafels die glansden van verguld zilver en gaf een tik met de koninklijke voorzittershamer.

De koningin had, zevenentachtig jaar oud, besloten dat zij geen verre buitenlandse reizen meer kon maken. Na eenenzestig jaar aan het hoofd van het Gemenebest te hebben gestaan, het verbond van drieënvijftig landen die ooit deel uitmaakten van het Britse Rijk, had ze in haar plaats haar oudste zoon afgevaardigd naar de tweejaarlijkse conferentie van leiders van het Gemenebest in Colombo, Sri Lanka, in november 2013. Het openen van die topbijeenkomst was altijd een van haar meest geliefde taken geweest.

Het was hoogst belangrijk om voor het eerst in juist deze rol namens het staatshoofd op te treden, het luidde een onofficiële overgangsfase in. Vanwege haar gevorderde leeftijd was de koningin al een tijdje haar agenda aan het uitdunnen. In zekere zin kwamen de dingen hier ook heel mooi samen. De dag ervoor had Charles zijn vijfenzestigste verjaardag gevierd, de meesten van ons gaan dan met pensioen. Hij was nu de oudste troonopvolger sinds driehonderd jaar.1

1 De oudste erfgenaam was Sophia van Hanover, die door de Act of Settlement in 1701 de voorlopige troonopvolgster van koningin Anne werd. Ze stierf, drieëntachtig jaar in 1714, twee maanden voor Anne, zodat ze nooit koningin werd (noot vert.).

Ik had besloten om de lange reis naar deze gebeurtenis te maken omdat ik voelde hoe belangrijk dit keerpunt was in een leven vol onvoorziene wendingen. Meer dan twintig jaar waren vergleden sinds ik de prins van Wales voor het eerst informeel ontmoet had bij een polowedstrijd in Windsor op een regenachtige middag in juni 1991. Hij was toen tweeënveertig. Charles was een enthousiast speler maar stond vanwege rugpijn aan de zijlijn en voegde zich na afloop bij mijn gezelschap, waarvan ook de vierenzeventigjarige Zara Cazelet deel uitmaakte, een goede vriendin van zijn aanbeden oma, de koningin-moeder. ‘Zara!’ riep hij, en kuste haar gul op de wang. Het trof mij hoe gemakkelijk hij omging met een oudere vrouw, hoe hartelijk en attent hij tegen haar was. Hoewel hij de naam had stijf en ouderwets te zijn, gedroeg hij zich in zijn blauwe blazer en beige broek verrassend informeel, veel warmer ook dan het hautaine beeld dat uit de royaltypers oprees.

Acht jaar later, bijna klaar met een biografie van Diana, prinses van Wales, kwam ik op de Cirencester Park Polo Club Charles opnieuw tegen bij een wedstrijd, een benefietmatch voor een van zijn goede doelen. En opnieuw verraste hij me. Op de receptie na de wedstrijd stonden de rijke prominenten uit de omgeving onder een zonnetent reikhalzend naar hem uit te kijken. Ze hadden er uiteindelijk voor betaald, en hij deed tot op zekere hoogte wat van hem verwacht werd. Maar het grootste deel van de tijd sprak hij met de jonge zwarte vrouw die namens de liefdadigheidsinstelling de cheque in ontvangst nam, wat zowel zijn empathische kant verried als zijn onafhankelijke geest.

Een jaar of tien later leerde ik hem beter kennen toen ik aan een biografie werkte over koningin Elizabeth II, die in 2012 verscheen bij haar diamanten jubileum: zestig jaar op de troon. Hoewel mijn onderzoek zich richtte op het leven van de moeder van Charles, woonde ik zeven privédiners bij die gehouden werden voor de Prince of Wales Foundation op Buckingham Palace, St. James’s Palace en Kensington Palace. In die imposante omgeving sprak ik een paar maal kort met hem, maar viel mij ook zijn sociale intelligentie op door de manier waarop hij handig maar ongedwongen contact maakte met weldoeners uit de hoogste kringen, van wie de meesten uit de Verenigde Staten kwamen.

Mijn ontmoetingen met Charles smaakten naar meer, dus besloot ik om hem eens goed onder de loep te nemen, om te ontdekken wat deze complexe man bewoog en hoe hij zich sinds onze eerste ontmoeting, meer dan twintig jaar geleden, had ontwikkeld. Ik had hem al bestudeerd door de lens van zijn overleden vrouw en vanuit het gezichtspunt van zijn formidabele moeder. Tegen de tijd dat ik naar Sri Lanka reisde, had ik facetten van zijn bestaan boven water gehaald die tot dan toe niet opgevallen waren. Nu was ik voor het eerst getuige van zijn talenten als rasdiplomaat.

Vanwege de reputatie van de regering van het gastland op het gebied van genocide, marteling en ontvoering was het zaak om waardering voor mensenrechten te laten doorklinken zonder de autoritaire president van Sri Lanka op de tenen te trappen. Toen hij bij de openingsbijeenkomst de conferentie toesprak, zag ik hoe goed hij dat smalle pad wist te bewandelen. Charles was vastbesloten om te laten zien dat hij, als hij eenmaal koning was, een effectief hoofd van het Gemenebest zou zijn. Die positie is niet erfelijk en daarom afhankelijk van de instemming van de lidstaten. Het ging om een van de eerste blijken van vertrouwen in Charles als toekomstige koning. Die avond deed hij bij het formele banket voor leiders van het Gemenebest zijn best om zich van een persoonlijker en ontspannener kant te laten zien dan zijn moeder met haar gereserveerde opstelling.

Vier jaar daarvoor, in 2009, had ik de koningin in dezelfde constellatie kunnen observeren, bij de Gemenebestconferentie op Trinidad. Ze had er vorstelijk uitgezien in haar robe van rijkelijk met turquoise kralen bestikte kant en witte chiffon, overladen met diamanten, van haar Queen Mary-tiara tot het fameuze collier van de nizam van Haiderabad in India, een door Cartier ontworpen huwelijksgeschenk dat deed denken aan Engelse rozen. Met haar 1,62 meter bewoog ze zich tijdens de receptie gedecideerd maar soepeltjes van gast naar gast. Ze was al sinds ze in 1952 koningin geworden was de matriarch van deze groep, die ze door moeilijke en door tweespalt bedreigde tijden had gegidst. Ze wist wat er speelde, ze kende de karakters en je zag meteen dat zij hun trotse leider was. Toen daar in 2009 het banket aanving, had ze haar witte handschoenen uitgetrokken, haar bril opgezet en een paar onopvallende blikken geworpen op de getypte zinnen op haar schoot. Daarna stond ze op voor de toost, die ze zoals altijd woordelijk van papier las. Zoals gewoonlijk hield ze het elegant en kort. Ze wenste de regeringsleiders alle goeds bij hun beraadslagingen.

Nu, in 2013 en aan de andere kant van de wereld, zag ik hoezeer de stijl van de zoon van die van de moeder verschilde. In zijn rechterhand hield prins Charles wat velletjes papier met daarop in zwarte vulpeninkt zijn toespraak. Door de lange lenzen van de fotografen waren zijn doorhalingen en onderstrepingen te zien. Door zijn afhangende schouders en relatief lange bovenlijf oogde hij met zijn 1,78 meter bedrieglijk tenger. Hoewel hij met zijn aanwezigheid niet de zaal vulde, zoals zijn moeder deed, leek hij in uitstekende conditie. Zijn gezicht vertoonde de gebruikelijke gezonde blos, en zijn zilvergrijze haar was bij de slapen naar achter gekamd en zo gekapt dat het zijn kale plekken maskeerde en de aandacht afleidde van zijn uitstekende oren. Hij wierp de zaal een ontspannen, innemende glimlach toe en trok voor extra effect zijn wenkbrauwen op. Een diepe grinnik borrelde op tot een luide lach.

‘Uwe Excellenties, dames en heren,’ begon hij met een stem die in de loop der jaren diep en warm geworden was. Maar hij liet de formaliteiten al gauw voor wat ze waren en gaf in zes minuten een overzicht van de contacten die hij al zovele jaren had met de landen van het Gemenebest en hun leiders. Toen hij zijn publiek vertelde dat hij zich deel van een familie voelde, oogstte hij een enthousiast applaus.

Ik zag hoe de hertogin van Cornwall, voorheen zijn jarenlange minnares Camilla Parker Bowles en nu alweer bijna negen jaar zijn echtgenote, hem nauwlettend in de gaten hield. De hele wereld wist hoezeer ze het voorwerp van schandalen en controverse in Charles’ leven geweest was, vooral tijdens zijn elfjarig huwelijk met lady Diana Spencer. Maar nu had Camilla haar plek binnen de koninklijke familie gevonden. Tijdens de ontvangst voorafgaand aan het diner had ik haar breed zien lachen naar de camera’s op de persbanken terwijl ze haar man, geen liefhebber van fotografen en journalisten, regelmatig met een elleboogje tot glimlachen maande.

De hertogin was op haar zesenzestigste eerder goed geconserveerd dan mooi, met hoge jukbeenderen, de lijntjes en rimpels die bij haar leeftijd pasten en een stevige kaaklijn. Net als de koningin was Camilla niet bezweken voor de verleidingen van de plastische chirurgie, en ze was met de jaren wat molliger geworden. Naar mijn idee compenseerde ze een tekort aan klassieke schoonheid met een paar expressieve ogen en iets ondeugends in haar glimlach. Haar lage, hese stem verried Marlboro’s en gin.

Op dat moment kon ik me Charles en Camilla gemakkelijk als koning en koningin voorstellen. De ingewikkelde, ruim vier decennia omspannende geschiedenis van hun romance in aanmerking genomen – de schandalen, de teleurstellingen, de scheidingen, Diana’s wraakzuchtige gedrag, haar affaires en haar schokkende overlijden in augustus 1997 – maakte wat hier gebeurde nog opmerkelijker. Hun liefde was een verhaal van diepe en standvastige verbondenheid, van de toewijding en loyaliteit van Charles en van het begrip en de steun van Camilla.

Een paar uur lang stond Charles in een balzaal in broeierig Sri Lanka in het middelpunt, en het was duidelijk dat hij van de schijnwerpers genoot. Thuis werd hij maar al te vaak overschaduwd door zijn veel bewonderde moeder, zijn uiterst aantrekkelijke zoon prins William en diens betoverende vrouw Catherine, hun zoontje prins George (en later ook prinses Charlotte), Williams enorm populaire broer prins Harry, en door de herinnering aan Diana, voor eeuwig de tragische en geliefde zesendertigjarige prinses van Wales. Dichter bij zijn lotsbestemming dan ooit tevoren was Charles nu een schaduwkoning in de coulissen.

‘Arme Charles’ was het steeds weerkerend refrein van mijn naspeuringen. Wie van hem hield, sprak die woorden in wanhoop, wie een hekel aan hem had met sarcasme. Ondanks zijn goudgerande opvoeding, de paleizen, de lommerrijke buitenplaatsen, de verwennerij en de vanzelfsprekendheid waarmee hij op een voetstuk gezet werd, was zijn leven vol frustraties. Elke stap die hij zette werd geïnspecteerd en geanalyseerd: wat hij beloofde te worden, zijn ongemakkelijkheid, zijn vrolijkheid en pijn, de keren dat hij verraden werd, in een gênante positie raakte of de plank missloeg, zijn eenzaamheid en zijn successen, en bovenal zijn onstuitbare hang naar betekenis, goedkeuring en liefde.

Hij was zonder twijfel beter voorbereid op het koningschap dan degenen die hem in de twintigste eeuw voorgingen als prins van Wales. Zijn oudoom, de playboy-koning Edward VIII, was in 1936 na elf maanden op de troon afgetreden om met Wallis Simpson te trouwen, een tweemaal gescheiden Amerikaanse. Zijn betovergrootvader koning Edward VII, al net zo’n genotzuchtige prins, moest negenenvijftig worden voor hij in 1901 zijn moeder, koningin Victoria, opvolgde, waarna hij zich negen jaar lang een verrassend effectieve vorst betoonde. Naast zijn traditionele koninklijke verplichtingen wijdde Charles zich aan allerlei ongebruikelijke bezigheden. Geïnspireerd door ideeën van mensen uit alle hoeken van de samenleving ontwikkelde hij een breed scala aan persoonlijke initiatieven en interesses.

Al zijn idealen en inspanningen ten spijt werd het beeld dat de mensen hadden van zijn aard, vermogens en persoonlijkheid bepaald door de keuzes die hij maakte in zijn persoonlijk leven – ten goede en ten kwade. Hij werd door het slijk gehaald en uitgelachen om zijn desastreuze huwelijk met Diana en de bittere scheiding waarop dat uitliep, en om zijn overspelige verhouding met Camilla. Gedurende de bijna twintig jaar sinds Diana’s overlijden heeft Charles er met aanzienlijk succes voor geknokt om respect te winnen, en voor de acceptatie van Camilla. ‘Heb geduld en versaag niet’ luidde het motto dat hij had laten inlijsten en in zijn kleedkamer had laten ophangen.

Tegen de tijd dat hij in Sri Lanka eindelijk de hoofdrol kon spelen, was Charles vastbeslotener dan ooit om bij zijn ouders, het grote publiek en de sceptische pers bewondering af te dwingen. Voor hem was het zaak om iedereen ervan te overtuigen dat hij goed genoeg was om zichzelf te zijn.

Inmiddels wist ik dat excentriciteit een wezenstrek van hem was, dat hij van gewaagde grappen hield, en dat zijn typisch Engelse bescheidenheid zijn manier was om mensen op hun gemak te stellen. Maar in andere opzichten benam zijn gouden kooi hem het zicht op hoe anderen hem zagen.

Volgens historicus David Cannadine was de toekomstige koning ‘zoiets als een tweehonderd jaar te laat geboren achttiende-eeuwse landjonker’. Charles kon soms verontrustend modernistisch zijn, maar zijn ouderwetse opvattingen en formele stijl van kleden gaven hem een conservatieve uitstraling.

De dag voordat ze in Sri Lanka aankwamen, aan de vooravond van Charles’ vijfenzestigste verjaardag, verklaarde Camilla dat haar man ‘niet iemand om mee op de bank te hangen’ was. Ze bedoelde dat hij altijd wel wat omhanden had. Toch had hij in de tuin van zijn Engelse landgoed een toevluchtsoord ingericht waar hij zich terugtrok voor contemplatie en gebed. Zijn innerlijk leven maakte sinds hij in zijn tienerjaren aan een spirituele zoektocht was begonnen wezenlijk deel uit van wie hij was.

De koningin hield haar gedachten haar leven lang zorgvuldig voor zich, zelfs haar eenvoudige voor- en afkeuren. Maar Charles voelde van jongs af aan een drang om zijn hartstochtelijke meningen over van alles te uiten in toespraken en artikelen, vaak gedreven door diepe overtuiging, soms ook om ergens de aandacht op te vestigen of om niet in het niet te vallen naast de onweerstaanbare Diana. Hij had haast, was vastbesloten om met behulp van zijn invloed en gewicht indruk te maken. Hij wilde dolgraag de wereld naar eigen inzicht verbeteren en wilde niets liever dan naam maken met zijn werk in plaats van met zijn bevoorrechte positie.

Met de meeste mensen die hem ontmoetten maakte hij even een praatje, net genoeg om zich charmant en geïnteresseerd te betonen, met tussendoor een of twee inhoudelijke opmerkingen, maar hij kon even gemakkelijk uitpakken met een vlot verhaal van drie kwartier. Hij had een geheugen als een olifant en een ruim bemeten opnamevermogen. Vaak werd mij verteld dat zijn denken even wanordelijk was als zijn werkkamer. Hij liet zich in hoge mate inspireren en leiden door de Verenigde Staten, vertrouwde op de adviezen van tientallen Amerikanen en op hun financiële steun voor de dingen waar hij zich sterk voor maakte.

Ik kwam erachter dat Charles in veel opzichten slecht begrepen werd, met name hoe origineel hij was. De vier jaren waarin ik meer dan driehonderd vrienden, familieleden, hofdignitarissen en anderen sprak, ieder met zijn of haar eigen visie op talloze aspecten van zijn leven, jaren waarin ik met hem door binnen- en buitenland reisde, waarin we zijn huizen en zijn liefdadigheidsinstellingen bezochten en waarin ik privécorrespondentie te lezen kreeg, leerden mij dat het stereotiepe beeld van hem dat zich tijdens zijn huwelijk met Diana gevestigd had, allesbehalve klopte. Zijn nicht lady Pamela Hicks aarzelde even toen ik vroeg op welke van zijn ouders hij het meest leek, en grapte toen: ‘Hij is vast een ondergeschoven kind’ – met andere woorden, er zit van beiden niet veel in. Bij zijn eerste ontmoeting met de dichteres en geleerde Kathleen Raine in 1990 had zij het over een vriend in India die haar gezegd had: ‘Een eersteklas universitaire opleiding duurt vier jaar, maar het kost veertig jaar om daaroverheen te komen.’ De prins antwoordde: ‘Ik ben er nu al twintig mee bezig.’

Ik wilde duidelijk maken waar zijn onzekerheden vandaan kwamen, maar ook wat er achter de gedrevenheid voor bepaalde dingen zat. Waarom was hij met Diana getrouwd, die toen twintig was en twaalf jaar jonger dan hij? Een vrouw die hij, meer to the point, nog maar een keer of tien ontmoet had en dus eigenlijk nauwelijks kende? Hoe diep waren de sporen die dat diepongelukkige eerste huwelijk hadden achtergelaten? Waar haalde hij de taaiheid en veerkracht vandaan om na de dood van Diana weer op te staan? Wat trok hem zo aan in Camilla, waarom kon Charles haar niet opgeven? Wat was hij voor vader en waarom waren William en Harry niet alleen hun traumatische kindertijd goed doorgekomen, maar waren ze daarna als volwassenen opgebloeid tot de meest populaire leden van de koninklijke familie?

Toen hij tweeënveertig was en wij elkaar voor het eerst ontmoetten, schreef prins Charles over de ‘reusachtige paradox van de Natuur zelve die keer op keer in ons weerspiegeld wordt. Alles draagt zijn tegendeel in zich. Elk voordeel heeft een nadeel, in elk succes schuilt een mislukking.’ Het ‘geheim’, zo voegde hij eraan toe, is om je bewust te zijn van die innerlijke paradoxen en te proberen om ze op te lossen. Ik vroeg mij af of de tegenstellingen die besloten lagen in deze gedreven, levendige en gecompliceerde man echt onverzoenbaar zouden blijken. Ze zouden in elk geval belangrijke gevolgen hebben voor Groot-Brittannië, voor de levens van degenen die in zijn omgeving verkeerden en voor de toekomst van de Britse monarchie. Zijn status lag vanaf zijn geboorte vast. De manier waarop hij in de twintigste en eenentwintigste eeuw met dat lot omging, vormt het verhaal van een hoogst onwaarschijnlijk leven.

Ze wilden dat Charles ‘zich al in zijn kinderjaren de discipline eigen maakte die voortvloeit uit een opvoeding met anderen’.

Charles komt aan bij Hill House School, Londen 1957. Pictorial Press Ltd./Alamy Stock Photo

1

DE EENZAME SCHOOLJONGEN

Voor de klok van middernacht op 14 november 1948 werd prins Charles Philip Arthur George officieel openbaar eigendom. Terwijl zijn tweeëntwintigjarige moeder, prinses Elizabeth, lag bij te komen in haar bedsuite in Buckingham Palace, werd haar zoon naar de enorme gouden balzaal gedragen door de koninklijke vroedvrouw, zuster Helen Rowe, een door de wol geverfde kracht ‘met de scherpe trekken van een zeevogel’. In haar donkere uniform, witte overgooier, witte nonnenkap en dito handschoenen zag ze eruit als iemand uit een voorbije tijd. Onder het veertien meter hoge plafond en recht tegenover de massieve koningstroon, bekleed met rood fluweel met gouddraadborduursel, werd de ruim zes pond en drie ons wegende boreling in witte doeken gebakerd en in een eenvoudige wieg te kijk gelegd voor de hovelingen die zijn grootouders koning George VI en koningin Elizabeth dienden.

‘Gewoon een poppenhoofdje,’ was het commentaar van majoor Thomas Harvey, de privésecretaris van de koningin. ‘Arm kereltje, amper tweeënhalf uur oud lag hij al te kijk voor buitenstaanders, maar wel met veel genegenheid en welwillendheid.’

Zijn ouders zouden zes dagen later de eerste verjaardag van hun huwelijk vieren: de jeugdige prinses met haar brede glimlach en zandloperfiguur en haar zevenentwintigjarige eega met zijn perfect gebeitelde trekken. De bruiloft van prins Philip van Griekenland en zijn achter-achternicht Elizabeth, de voorlopige Britse troonopvolgster, had zoals Winston Churchill het noemde op 20 november 1947 ‘een sprankje kleur’ gegeven aan het kale, sombere Londen van vlak na de Tweede Wereldoorlog.

Bij verkiezingen na het einde van de Tweede Wereldoorlog in 1945 had de Labourpartij de meerderheid in het parlement verworven en werd Churchill vervangen door Clement Attlee, een socialist met het vaste voornemen om een verzorgingsstaat op te bouwen. Voor de Britten, die zuchtten onder voedselrantsoenering en brandstoftekorten, vormde het huwelijk een welkome afleiding. Er was weer reden om te feesten, en urenlang stonden menigten voor de paleishekken te juichen en te zingen en te roepen om ‘pappa’ en ‘opa’, maar geen van beiden liet zich zien.

Anders dan zijn moeder, die tien betrekkelijk zorgeloze kinderjaren had beleefd, zat Charles van meet af aan gevangen in een web van hoge verwachtingen en priemende blikken. Elizabeths ouders, de hertog en hertogin van York, maakten wel een paar officiële reizen, maar als tweede zoon van koning George V had Elizabeths vader geen last van de druk, de nimmer aflatende roepstem van verplichtingen en de dagelijkse beslommeringen die het leven van een troonopvolger bepalen. Pas toen hij in 1936 na het aftreden van zijn oudere broer, koning Edward VIII, de troon besteeg, nam Elizabeth haar plaats in als volgende in lijn en begon zij het gewicht te voelen van de verantwoordelijkheden die voor haar in het verschiet lagen.

Op 15 december 1948 werd de vier weken oude Charles gedoopt onder de rijkversierde koepel van de Muziekzaal van Buckingham Palace, in aanwezigheid van zijn familie en acht peetouders, een indrukwekkend gezelschap onder wie de koning, overgrootmoeder van moederszijde koningin Mary en haar evenknie van vaderskant, de markiezin douairière van Milford Haven. Men noemde hem Zijne Koninklijke Hoogheid prins Charles van Edinburgh. In 1952 zou hij, drie jaar oud, bij de troonsbestijging van zijn moeder prins Charles van het Huis Windsor worden en zes van zijn acht erfelijke titels verwerven: hertog van Cornwall, hertog van Rothesay, graaf van Garrick, baron van Renfrew, lord of the Isles en prins en ‘Great Steward’ of Scotland. Met uitzondering van die van hertog van Cornwall, waaraan specifieke verantwoordelijkheden verbonden waren alsmede een fonds dat inkomsten opleverde, waren het al eeuwen eretitels.

Zoals het hoort bij een toekomstige koning besprenkelde de aartsbisschop van Canterbury het prinsje met water uit de rivier de Jordaan dat eerst in het gouden Leliedoopvont gegoten was dat prins Albert ontworpen had en gebruikt had voor alle kinderen van hem en koningin Victoria. Dolblij met haar eerste gaf Elizabeth hem borstvoeding tot ze daar na twee maanden mee moest ophouden omdat ze de mazelen kreeg. Toch was ze gedurende Charles’ eerste jaren vaak afwezig, omdat ze zo veel mogelijk bij Philip wilde zijn, die vanaf oktober 1949 als marineofficier gestationeerd was op Malta. Het lukte haar om de eerste verjaardag van haar zoontje mee te vieren, maar daarna verkeerde ze vaak langdurig zonder haar kind in het buitenland. In augustus 1950 kreeg Elizabeth haar tweede kind, prinses Anne, waarna ze nadat Charles in november 1950 twee geworden was weer naar Malta vertrok.

Halverwege het volgende jaar waren Philip en Elizabeth weer in Londen om de koning bij te staan, die aan longkanker leed en er slecht aan toe was. Het uit vier leden bestaande gezin woonde in Clarence House aan de rand van Green Park. De jonge prinses kreeg het steeds drukker met haar koninklijke verplichtingen, en daarmee was de toon voor Charles’ kindertijd gezet.

Toen Charles en Diana in 1992 uit elkaar gegaan waren en hij in een diep zwart gat was terechtgekomen, luchtte hij tegenover Jonathan Dimbleby, die aan een geautoriseerde biografie van hem werkte, zijn hart over zijn ongelukkige jeugd. Als kleine jongen had Charles zich ‘gemakkelijk laten koeioneren door de dwingende persoonlijkheid van zijn vader’, wiens standjes voor ‘onvolkomenheden in gedrag of houding’ hem ‘gemakkelijk in tranen deden uitbarsten’. Philip was bruusk en ‘van goede wil maar fantasieloos’. Vrienden beschreven met goedvinden van Charles hoe de hertog op ‘grove wijze’ zijn zoon ‘kleineerde’ en zelfs ‘intimideerde’. Over zijn moeder oordeelde Charles minder hardvochtig, maar toch met een zekere bitterheid. Ze was ‘niet zozeer onverschillig als wel weinig betrokken’.

Zacht uitgedrukt waren de koningin en prins Philip toen ze na verschijning van de biografie die beschrijvingen lazen, pijnlijk getroffen. Charles’ broers, maar vooral zijn zuster, prinses Anne, sprongen voor hen in de bres. De suggestie dat Elizabeth niet zorgzaam zou zijn, was ‘te gek om los te lopen’, zei Anne. ‘Zo zag Charles het,’ zei een vooraanstaande adviseur van de koningin er destijds over. ‘Maar het idee dat de koningin een slechte moeder was, slaat nergens op.’

‘Philip is heel goed met kinderen,’ zei zijn nicht Patricia, de oudste dochter van Philips oom, Louis ‘Dickie’ Mountbatten, de eerste graaf Mountbatten van Birma, en diens ravissante vrouw Edwina. ‘Dat het hem niet kon schelen is volstrekt onwaar. Hij hielp Charles juist om ruggengraat te ontwikkelen, omdat hij wist wat voor leven hij tegemoet ging.’

Bijna twee decennia nadien, in 2012, probeerde Charles in een televisiedocumentaire ter ere van de koningin bij haar diamanten jubileum de zaak bij te leggen. Familiefilmpjes lieten een idyllische kindertijd zien op de landgoederen Sandringham in Norfolk en Balmoral in Schotland. Beelden van prins Philip die slingerend op een kinderdriewieler rondfietst en op het koninklijke jacht Britannia van een glijbaan zoeft, weerspraken zijn reputatie van gemelijke bullebak, en scènes waarin de koningin met de kinderen stoeide moesten de indruk wegnemen dat ze afstandelijk en kil was.

De eerste twee jaar van Charles’ leven wist prins Philip nauwelijks wie de jongen was, maar eenmaal teruggekeerd van zijn post overzee nam hij de tijd om Charles te leren jagen en vissen, en om met hem te zwemmen in het zwembad van Buckingham Palace. Jaren later haalde Charles bij een benefietdiner dierbare herinneringen aan zijn vader op door een stuk te reciteren uit ‘The Song of Hiawatha’ van Longfellow, waaruit Philip hem als kind placht voor te lezen over de ‘geheimen’ van wilde dieren.

Al heel vroeg bezat Charles een bijzonder gevoel voor esthetiek dat perfect accordeerde met de onvergetelijke cadans van de verzen in Longfellows epos – de ‘magie van de trocheïsche tetrameter’, zoals hij het ooit uitlegde aan een gefascineerde groep leraren Engels. Op ontdekkingsreis in Windsor Castle vond hij ‘allerlei boeiende plekken’ die zijn verbeelding prikkelden. Hij was dol op Van Dycks schilderij Charles I in Three Positions. ‘Voor mijn gevoel lééfde koning Charles in die kamer van het paleis,’ schreef hij later.

Hij werd geïntrigeerd door de sieraden op de portretten van zijn betovergrootmoeder koningin Alexandra, die zoals hij zei ‘echt alle zeilen bijzette’ met haar lange, kriskras over elkaar gehangen parelsnoeren. Op bezoek bij de Mountbattens op Broadlands, hun landgoed in Hampshire, bewonderde hij altijd de hoeden van zijn oudtante Edwina, die hij prachtig zei te vinden. ‘Er zijn maar weinig zevenjarigen die zoiets zouden zeggen,’ merkte zijn nicht lady Pamela Hicks op. Charles was de enige van de achterkleinkinderen van de formidabele koningin Mary die de waardevolle verzameling jaden voorwerpen mocht aanraken die zijn ‘Gan-Gan’ in kastjes achter slot en grendel bewaarde.

Charles was van meet af aan een gevoelig kind met een feilloze antenne voor misprijzen en kritiek. Bij een lunch op Broadlands kregen de gasten wilde aardbeien geserveerd. De achtjarige Charles begon een voor een de steeltjes uit de vruchtjes op zijn bord te trekken. ‘Laat die steeltjes nou zitten,’ zei Edwina Mountbatten. ‘Kijk, zo kun je ze eraan oppakken en in de suiker dopen.’ Even later zag Pamela Hicks hoe ‘het arme kind probeerde de steeltjes weer vast te maken. Zo zielig, en zo’n typisch blijk van hoe gevoelig hij was.’

Philip zag in welke richting het karakter van Charles zich ontwikkelde en vreesde dat zijn zoon zwak en kwetsbaar zou worden. Dus begon hij de jongen te harden. Philip maakte zich ook zorgen dat Charles omgeving ‘hem verwende’, zei Patricia Mountbatten, ‘en hij meende tegenwicht te moeten bieden aan die verwennerij’. Toen hem op twintigjarige leeftijd gevraagd werd of zijn vader zich een ‘man van strikte discipline’ betoond had en of hem gezegd was ‘te gaan zitten en zijn mond houden’, antwoordde Charles zonder aarzeling: ‘Jawel, de hele tijd.’

De hertog trad maar al te vaak bot en lomp op, en kon het nooit laten persoonlijk te worden. Ook tegen Anne deed hij sarcastisch. Maar Charles’ jongere zuster was extravert en vol zelfvertrouwen. Zij sloeg wel terug, terwijl de jeugdige prins kwijnde.

Het onbedoelde resultaat was dat Charles steeds verder in zijn schulp kroop. In zijn kindertijd stond hem geen ander mannelijk rolmodel ter beschikking. Zijn grootvader van vaderskant was nog voor Charles geboren werd overleden en zijn andere grootvader, koning George VI, was overleden toen hij zesenvijftig was en Charles nog maar net drie. Dat hij George VI ‘niet werkelijk gekend had’, was, zoals hij later zei, een van de dingen die hij ‘het meest betreurde’.

Toen Elizabeth na de dood van haar vader koningin werd, liet haar toewijding aan haar taken haar nog minder tijd om aan haar kinderen te besteden. Meer en meer liet ze de voornaamste beslissingen over het gezin over aan haar man, steeds sterker legde ze de supervisie over het dagelijks leven van Charles en Anne in handen van kinderjuffrouwen. Zij en haar man zagen de kinderen na het ontbijt en ’s middags bij de thee maar zoals bij de upper class gebruikelijk was, gaven beiden weinig blijk van fysieke genegenheid.

‘Op de een of andere manier ontbrak het ze in het onderlinge contact aan warmte,’ zei Martin Charteris (lord Charteris van Amisfield), die drie decennia lang een belangrijke adviseur was van de koningin. Dat gemis aan fysiek contact werd pijnlijk duidelijk in mei 1954, toen de koningin en Philip bij terugkomst van een rondreis van bijna zes maanden langs de landen van het Gemenebest de vijf jaar oude Charles en zijn driejarige zusje Anne met een handdruk begroetten.

Voor Charles draaide het leven van alledag om zijn Schotse kinderjuffrouw Mabel Anderson, die het koninklijke huishouden was komen versterken toen Charles een jaar oud was. Anderson, die maar een jaar jonger was dan de koningin, werd zijn ‘steun en toeverlaat’ die hem koesterde maar tegelijk ook grenzen stelde, en de balans handhaafde tussen aanmoediging en strenge gedragsregels. Ze trainde hem in ‘het voeren van beleefde conversatie’, ook onder lastige omstandigheden, om dank u wel te zeggen, nimmer een ‘gezicht te trekken’ en om mensen aan te kijken als hij tegen ze sprak.

Het voornaamste was dat Mabel een luisterend oor bood. Daardoor werd ze een van Charles’ dierbaarste vertrouwelingen. Met haar kon hij praten over zijn gevoelens, angsten en onzekerheden, en zo hielp ze zijn manier van omgaan met oudere vrouwen voor de rest van zijn leven vorm te geven. En toch, merkte Martin Charteris op, moet Charles ‘geen idee gehad hebben van hoe een normale moeder-zoonrelatie eruit behoorde te zien’.

Zelfs toen hij al in de vijftig was, bleef Charles haken naar zijn moeders goedkeuring en had hij een zeker ontzag voor haar. In zijn documentaire bij het diamanten jubileum vertelt hij van de weken die voorafgingen aan de kroning op 2 juni 1953, toen Elizabeth oefende in het dragen van de meer dan twee kilo zware kroon van St. Edward. Ze kwam dan naar de kinderkamer als de kinderjuffrouw hem in bad stopte, en hij staarde in stomme bewondering naar de juwelen die schitterden op zijn moeders hoofd.

Hij maakte er geen geheim van dat zijn herinneringen aan de kroning zelf afkomstig waren van foto’s en films die hij in de loop van de jaren onder ogen kreeg. Hij was bij die gelegenheid nog maar vier, een wat confuus rondkijkend joch in een witsatijnen overhemd en een donkere korte broek, dat in de koninklijke loge door de koningin-moeder kreeg ingefluisterd wat er allemaal gebeurde. Zijn duidelijkste herinnering was dat men zijn haar ‘met een of ander vreselijk goedje’ tegen zijn hoofd had vastgeplakt en dat hij ‘strak in het pak gehesen werd’. Op beelden van de ceremonie is te zien hoe hij de brillantine uit zijn haar veegt en zijn grootmoeder aan zijn kleffe hand wil laten ruiken.

De koningin-moeder, die al op haar eenenvijftigste weduwe geworden was, had een zwak voor Charles. Als zijn ouders van huis waren, ging hij regelmatig bij haar langs op Royal Lodge, haar zachtroze huis in Windsor Great Park. Nog maar twee jaar oud zat hij al op haar bed met haar lippenstiften te spelen, met de doppen ervan te rammelen en te genieten van hun kleuren. Toen hij vijf was, mocht hij van haar op Shaw Farm rondzwerven, in Windsor Home Park, waar hij op hooibalen en landbouwmachines klom, door de kippenrennen stoof, de varkens inspecteerde en de koeien voer gaf.

Hij noemde haar ‘de allergeweldigste oma die je maar kon hebben’. Zij vond hem ‘heel erg lief en toegenegen’ en vertelde haar dochter dat haar ‘enig geluk’ bestond in de ogenblikken die ze met hem en zijn zusje doorbracht. ‘Je hebt je oude uitgedroogde oma schandalig aan het lachen gemaakt, & dat je dat nog maar lang mag blijven doen,’ schreef de koningin-moeder op zeker moment aan Charles.

Ze was gul met het geknuffel dat Charles zo miste, zij gaf hem de omhelzingen die hij van zijn ouders niet kreeg. Ze moedigde zijn vriendelijke en zachtaardige kanten aan: het enthousiasme waarmee hij zijn snoep met andere kinderen deelde, of hoe hij bij het kiezen van partijen voor een spel altijd eerst de zwaksten aanwees. ‘Haar beschermende kant kwam voor hem in het geweer,’ zei dame Frances Campbell-Preston, die vele jaren haar hofdame was. Maar bij haar inspanningen om zijn kwetsbare ziel te beschutten, vond de koningin-moeder dingen goed die ingingen tegen de strikte regels die zijn kinderjuffrouw en zijn vader hem oplegden. Met de beste bedoelingen versterkte ze de neiging tot zelfmedelijden van de jonge prins, wat weer een van zijn opvallendste trekjes naar voren deed komen: ‘whingeing’, het wat meer bijtende synoniem voor het Britse woord voor zaniken, ‘whining’.

Tegelijk leidde ze hem binnen in een wereld van muziek en kunst waar zijn ouders naar zijn idee maar weinig gevoel voor hadden. Haar verhalen over haar reizen naar Italië als jong meisje (‘prachtige cipressen die zich aftekenden tegen de verre, blauwe bergen voorbij Fiesole’) en haar beschrijvingen van de architectuur, de schilder- en beeldhouwkunst van de Renaissance vervulden hem van liefde voor een land dat hij pas zou bezoeken toen hij vijfendertig was.

‘Het was mijn grootmoeder die me echt leerde kijken,’ herinnerde Charles zich. Onder meer dankzij haar invloed zou hij later een gedreven amateurschilder en architectuurcriticus worden. Toen Charles op een keer zijn enthousiasme over de tekeningen van Leonardo da Vinci in de bibliotheek van Windsor Castle met de rest van het gezin wilde delen, kreeg hij maar lauwe reacties. Dimbleby vertelde later hoe Charles zich ‘bedrukt en schuldig’ voelde, alsof hij ‘op een of andere ondefinieerbare manier het gezin had teleurgesteld’.

Zijn grootmoeder was daarentegen juist in haar element in het gezelschap van kunstenaars, schrijvers en musici, en ze zorgde wel dat Charles op cultureel gebied het allerbeste meekreeg: ‘Allerlei soorten uitvoeringen,’ herinnerde hij zich met groot genoegen. Toen hij zeven was nam ze hem mee naar een optreden van het Bolsjoiballet in Covent Garden. ‘Een avond om nooit te vergeten,’ herinnerde hij zich. ‘Ik was meteen verslaafd voor het leven.’ Iets dergelijks bracht de liefde voor Mozart van zijn grootmoeder bij hem teweeg. Maar thuis klonken geen klanken van klassieke muziek.

Ook de natuur raakte bij hem als jongen een ‘oersnaar’. ‘Wat mij betreft,’ schreef hij later, ‘bezat elke boom en elke heg, elke plas, berg of rivier een geheel eigen, bijzondere, welhaast heilige aard.’ ‘Van jongs af kon je hem door de fraaie Schotse heuvels zien zwerven, kijkend hoe onder de voortrollende wolken de kleuren veranderden,’ merkte de koningin-moeder op, ‘kon je hem zien genieten van de kwaliteit van het licht boven het uitgestrekte moerasland van Norfolk.’