Voor mijn dochters
Sanchita en Tanaya

Shrabani Basu

VICTORIA & ABDUL

Het ware verhaal van
de innige relatie tussen
een koningin en haar
vertrouweling

Nieuw Amsterdam

Vertaling Chiel van Soelen en Pieter van der Veen

© 2010, 2011 Shrabani Basu

Oorspronkelijke titel Victoria & Abdul: The True Story of the Queen’s Closest Confidant

Oorspronkelijke uitgever The History Press

© 2017 Nederlandse vertaling Chiel van Soelen, Pieter van der Veen / Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Marianne Tieleman

Omslagontwerp Paul Pollmann

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

Kaart Macareves / Marcel Groenen

Omslagfoto The Royal Collection /

© 2009 HM Queen Elizabeth II (ingekleurd)

NUR 686

ISBN 978 90 468 2231 9

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2017 met ISBN 978 90 468 2230 2

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 2230 2 (1e druk 2017)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

INHOUD

Opmerkingen van de auteur

Voorwoord

Lijst van personages

Stamboom nakomelingen Victoria

Kaart Brits-Indië tijdens de negentiende eeuw

Inleiding

1 Agra

2 Een jubileumgeschenk

3 Een Indiase durbar

4 Curry’s en Hooglanders

5 Van tafelbediende tot Munshi

6 Een stuk land ten geschenke

7 Indiase aangelegenheden

8 De onderkoning krijgt een kerstkaart

9 Groeiend verzet aan het hof

10 Opstand onder de hovelingen

11 ‘Munshimania’

12 De rust keert weer

13 De dood van een koningin

14 Laatste dagen in Agra

15 Eindspel

Epiloog

Dankwoord

Begrippenlijst

Noten en bronnen

Fotokatern

‘Ik ben zo ontzettend dol op hem. Hij is zo goed & zachtaardig & begrijpt alles (...) & is een echte troost voor mij.’

Koningin Victoria aan haar schoondochter Louise, de hertogin van Connaught,
3 november 1888, Balmoral

OPMERKINGEN VAN DE AUTEUR

Koningin Victoria onderstreepte vaak haar woorden om ze te benadrukken. De gecursiveerde woorden in haar citaten zijn woorden die ze in haar brieven onderstreepte.

Met ‘lessen Hindoestani’ wordt bedoeld lessen in het Urdu en niet in het Hindi. Het woord ‘Hindoestani’ werd door de Britten gebruikt als een algemene term voor zowel het Urdu als het Hindi.

Koningin Victoria leerde van Abdul Karim Urdu lezen en schrijven.

Zie voor de verklaring van de (cursieve) Indiase woorden de begrippenlijst op pag. 315. (noot vert.)

VOORWOORD

Tijdens het schrijven van de eerste editie van dit boek was ik me er pijnlijk van bewust dat ik met geen van de verwanten van Abdul Karim contact had weten te leggen. Het spoor was doodgelopen omdat de familie na de deling van India Agra had verlaten en naar Pakistan was vertrokken. Karim had geen kinderen en als er nog familieleden in leven waren, zouden dat nazaten van zijn neef Abdul Rashid zijn. Zonder namen en adressen in Pakistan was ik op een dood spoor geraakt, maar ik hoopte dat na publicatie van het boek iemand met mij contact op zou nemen.

Dat gebeurde eerder dan ik had verwacht. Toen ik in Bangalore was vanwege het uitbrengen van Victoria & Abdul, kreeg ik een telefoontje van de British Council dat Javed Mahmood, een achterachterneef van Abdul Karim, me wilde zien. Het bleek dat zijn moeder, de vijfentachtigjarige begum Qamar Jehan, een dochter van Abdul Rashid was. Begum Qamar Jehan was weliswaar broos en blind, maar had nog levendige herinneringen aan haar tijd in Karim Lodge in Agra, die ze de ‘gelukkigste’ van haar leven noemde. De familie liet me foto’s van Abdul Karim en Abdul Rashid zien en vertelde me dat zich in Karachi een boek met een verslag over Karims Engelse jaren bevond. Abdul Rashid had negen kinderen en hun families woonden in India en Pakistan. Begum Qamar Jehan was de enige van zijn kinderen die nog in leven was. Twee maanden later zat ik in het vliegtuig van Londen naar Karachi om de overige familieleden te ontmoeten en het boek van Abdul Karim te bekijken. Het verhaal was rond.

In Karachi werd mij het boek overhandigd: een keurig bruin boek met gouden rand, dat ik onmiddellijk herkende als een notitieboek van het soort dat in Windsor werd gebruikt. Daarin deed Karim verslag van de tien jaar tussen het gouden en diamanten jubileum die hij in Londen had doorgebracht. Het bevatte ook veel foto’s en knipsels uit kranten en tijdschriften en was tegelijk een plakboek en kroniek. Samen met andere waardevolle bezittingen was het door de familie het land uit gesmokkeld toen die in 1947 India had verlaten in de donkere, gewelddadige periode van de deling.

‘Het gerucht ging dat Karim Lodge zou worden aangevallen,’ vertelde Zafar Sartaj, die negen was toen de familie India verliet. Terwijl hindoes en moslims moordend en plunderend door de straten van Agra trokken, werden de vrouwen en kinderen in het holst van de nacht naar Bhopal in Centraal-India gezonden, waar de nawab een vriend van hen was. Van Bhopal namen ze de trein naar Bombay (de vrouwen hadden hun sieraden in hun sari’s verstopt) en van daar voeren ze op een overvol schip naar Karachi, samen met duizenden anderen die de wijk namen naar Pakistan. Twee koffers vol kostbaarheden werden per goederentrein naar Pakistan gestuurd. De trein werd geplunderd en de spullen zijn nooit aangekomen. De kroniek, enkele foto’s en kunstvoorwerpen, waaronder een door de tsaar van Rusland geschonken theeservies en een beeldje van Abdul Karim, kwamen wel veilig aan omdat de mannen van de familie ze zelf mee aan boord hadden genomen.

Het Engels in de kroniek was te vlekkeloos om van Karim te kunnen zijn, dus ik vermoed dat hij iemand de woorden heeft gedicteerd. Misschien zijn ze opgeschreven door zijn vriend Rafiuddin Ahmed. De kroniek maakt geen melding van de onaangenaamheden die hij aan het hof moest verduren en het lijkt wel alsof hij die details heeft willen uitwissen. Helaas staat er niets in over de tijd na 1897, dus hebben we geen verslag van zijn vertrek uit Engeland en zijn laatste dagen in Agra. In de kroniek vermeldt hij dat zijn vrouw van plan was haar eigen kroniek te publiceren. Ze zal die in het Urdu hebben geschreven, maar hiervan ontbreekt elk spoor. De vrouw van de Munshi overleed op de boot naar Karachi, een oude vrouw die in koninklijke paleizen had gewoond en Europese vorsten van nabij had meegemaakt, maar nu haar land als vluchteling verliet.

Karim begon zijn verslag met gepaste bescheidenheid:

Onder de schaduw van Hare Majesteit koningin Victoria wil ik, een nederige onderdaan, op de volgende bladzijden proberen de lezer een korte samenvatting te geven van mijn leven aan het hof van koningin Victoria, vanaf het gouden jubileum in 1887 tot het diamanten jubileum in 1897. Omdat ik slechts een gast was in een vreemd land te midden van een vreemd volk, vertrouw ik er in alle nederigheid op dat de lezer zo vriendelijk zal zijn mij alle fouten niet aan te rekenen en de schrijver van deze bladzijden welwillend tegemoet zal treden.

Hij eindigde met de woorden: ‘Ik zal al tevreden zijn als degene die dit bescheiden werk toevallig in handen krijgt het met enige interesse of enig plezier zal lezen.’

Ruim honderd jaar nadat Karims kroniek werd geschreven en vervolgens verdween, was het een voorrecht om aan de hand hiervan deze uitgave bij te werken.

LIJST VAN PERSONAGES

DE KONINKLIJKE FAMILIE

Koningin Victoria – koningin van het Verenigd Koninkrijk en keizerin van India

Prins Albert Edward, prins van Wales, ‘Bertie’, later koning Edward VII – zoon van koningin Victoria

Prinses Alix, prinses van Wales, later koningin Alexandra – gemalin van prins Edward

Prinses Victoria, Vicky, keizerin van Duitsland – oudste dochter van koningin Victoria

Prinses Alice, groothertogin van Hessen – tweede dochter van koningin Victoria

Prinses Helena van Sleeswijk-Holstein – derde dochter van koningin Victoria

Prins Arthur, hertog van Connaught – zoon van koningin Victoria

Prinses Beatrice – jongste dochter van koningin Victoria

Prins Henry van Battenberg – echtgenoot van prinses Beatrice

Prins George, later koning George V – kleinzoon van koningin Victoria

Prinses Mary (‘May’) van Teck, later koningin Mary – gemalin van prins George

Prins Ludwig van Battenberg – echtgenoot van koningin Victoria’s kleindochter Victoria

DE INDIËRS

Abdul Karim – de Munshi van koningin Victoria

Mohammed Buksh – bediende van koningin Victoria

Dokter Wuzeeruddin – vader van Abdul Karim

De vrouw van de Munshi

De schoonmoeder van de Munshi

Hourmet Ali – bediende van koningin Victoria en zwager van Abdul Karim

Ahmed Husain – bediende van koningin Victoria

Sheikh Chidda – bediende van koningin Victoria

Ghulam Mustapha – bediende van koningin Victoria

Khuda Buksh – bediende van koningin Victoria

Mirza Yusuf Baig – bediende van koningin Victoria

Bhai Ram Singh – architect van de Durbar Hall

Sir John Tyler – directeur van de gevangenis van Agra

Abdul Rashid – neef van Abdul Karim

Rafiuddin Ahmed – advocaat, journalist, vriend van Abdul Karim

Duleep Singh – zoon van de afgezette maharadja Ranjit Singh van de Punjab, beschermeling van koningin Victoria

Nripendra Narayan – maharadja van Cooch Behar

Sunity Devi – maharani van Cooch Behar

Hurwan Singh – maharadja van Kapurthala

Sayaji Rao Gaekwad – maharadja van Baroda

Chimnabai – maharani van Baroda

DE HOFHOUDING

Sir Henry Ponsonby – particulier secretaris van koningin Victoria

Sir James Reid – lijfarts van koningin Victoria

Frederick (Fritz) Ponsonby – particulier ondersecretaris van koningin Victoria

Arthur Bigge – particulier ondersecretaris van koningin Victoria, later particulier secretaris van koningin Victoria

Alexander (Alick) Yorke – kamerheer en Master of Ceremonies for Royal Theatricals

Marie Mallet – hofdame

Lady Jane Churchill – hofdame

Harriet Phipps – hofdame van de slaapkamer en particulier secretaresse van de koningin

Lady Edith Lytton – hofdame

Ethel Cadogan – hofdame

Fleetwood Edwards – thesaurier

Dighton Probyn – particulier secretaris van de prins van Wales

Edward Pelham Clinton – hoofd van de hofhouding

DE ONDERKONINGEN

Lord Dufferin 1884-1888

Lord Lansdowne 1888-1894

Lord Elgin 1894-1899

Lord Curzon 1899-1905

Lord Minto 1905-1910

DE MINISTERS VOOR INDIA

Lord Cross 1886-1892

Lord Kimberley 1892-1894

Lord Fowler 1894-1895

Lord Hamilton 1895-1903

Lord Morley 1905-1910, 1910-1914

DE PREMIERS

Markies van Salisbury 1885-1886, 1886-1892, 1895-1902

William Gladstone 1880-1885, 1886, 1892-1894

Graaf van Rosebery 1894-1895

Stamboom

Kaart

INLEIDING

Terwijl Osborne House gehuld ging in januarimist, begaf zich in alle stilte een kleine stoet rouwenden over het terrein naar de privévertrekken van koningin Victoria. Op de gang ervoor stond een grote Indiase man in zijn eentje te wachten. Het was Abdul Karim, de Indiase Munshi, leraar, van de koningin. Hij wachtte daar al sinds de ochtend. Af en toe dwaalden zijn ogen over de tuin, waar hij zoveel uren met de koningin had doorgebracht. In de verte dobberden de schepen kalm in de Solent, hun vlaggen halfstok.

Drie dagen daarvoor was de eenentachtigjarige Victoria in het bijzijn van haar naaste familie vredig in haar slaap overleden. Ze was nu overeenkomstig haar wensen aangekleed voor deze laatste reis naar Windsor en de koninklijke familie was ontboden voor een laatste afscheid. De koningin lag in haar kist met haar gezicht bedekt door haar witte bruidssluier. Ze zag er volgens een ooggetuige uit ‘als een mooi marmeren beeld, zonder enig teken van ziekte of ouderdom’, even vorstelijk in de dood als ze tijdens haar leven was geweest. In haar hand was een bosje witte lelies gelegd. De stoet liep langs de kist: haar zoon en troonopvolger Edward VII en zijn vrouw koningin Alexandra, de andere kinderen en de kleinkinderen van de koningin, en een aantal van haar meest vertrouwde bediendes en leden van de hofhouding. Allemaal stonden ze een paar momenten stil bij de kist van de vrouw die als achttienjarige de troon had bestegen en vervolgens het gezicht van een tijdperk was geworden. Hierna mocht Abdul Karim van de koning de slaapkamer van de koningin binnengaan. Hij zou de laatste zijn die haar lichaam alleen zag.

De Munshi ging met gebogen hoofd de kamer binnen, gekleed in een donkere Indiase tuniek met tulband. Zijn aanwezigheid vulde het vertrek. Overeenkomstig de wens van zijn moeder had de koning hem toegestaan om enkele ogenblikken met haar alleen te zijn. Terwijl de Munshi naar zijn dode koningin staarde, wier gezicht verlicht werd door de zachte gloed van kaarsen, was op zijn gezicht een veelheid van emoties te lezen. Ze had hem, een eenvoudige bediende, meer dan tien jaar lang haar onvoorwaardelijke liefde en respect betoond. Gedachten aan de jaren die hij in haar gezelschap had verkeerd, schoten door hem heen: hun eerste ontmoeting in Windsor in de zomer van 1887 toen hij had gebukt om haar voeten te kussen, hun ontspannen dagen samen toen hij haar zijn taal had onderwezen en over zijn land had verteld, de roddels en kameraadschap die ze hadden gedeeld, haar generositeit jegens hem, haar eenzaamheid die hij begreep. En bovenal de koppigheid waarmee zij hem steeds had verdedigd. Hij legde zijn hand op zijn hart en vocht stil tegen zijn tranen. Zijn lippen vormden een stil gebed tot Allah voor haar zielerust. Na een laatste blik en buiging liep hij langzaam de kamer uit, waarna twee werklieden de kist van de koningin sloten en verzegelden.

In de rouwstoet op Windsor liep Abdul Karim mee bij de hooggeplaatsten. De bejaarde koningin had dit zelf in haar instructies opgenomen, ook al wist ze dat dit op heftige tegenstand van haar familie en hofhouding zou stuiten. Ze had ervoor gezorgd dat haar geliefde Munshi een plaats zou krijgen in de geschiedenisboeken.

Maar al een paar dagen na de dood van de koningin werd de Munshi ’s ochtends gewekt door luid gebons op zijn deur. Buiten stonden prinses Beatrice, koningin Alexandra en enkele gardisten. De koning had bevel gegeven het huis te doorzoeken en eiste dat hij alle brieven die Victoria hem had geschreven zou afgeven. De Munshi, zijn vrouw en zijn neef zagen tot hun ontzetting hoe de brieven in het karakteristieke handschrift van de overleden koningin van zijn bureau werden gegrist en in een speciaal daarvoor aangelegd vuur naast Frogmore Cottage werden geworpen.

De Munshi keek in stilte toe hoe de ‘Beste Abdul’-brieven in de koude februarilucht tot as vergingen. Zonder zijn koningin was hij weerloos en alleen. Kaarten en brieven van de koningin, geschreven vanuit Windsor Castle, Balmoral, vanaf het koninklijk jacht Victoria and Albert en vanuit hotels in Europa, gingen knetterend in vlammen op. De koningin was gewend de Munshi dagelijks te schrijven en ondertekende haar brieven nu eens met ‘je beste vriendin’, dan weer met ‘je ware vriendin’ en zelfs met ‘je liefste moeder’. Zijn radeloze vrouw stond snikkend naast hem, terwijl de tranen over haar gesluierde gezicht stroomden. Angstig gaf de neef gehoor aan het bevel om elk stukje papier in het bureau van de Munshi waar het zegel van de koningin op stond tevoorschijn te halen en te overhandigen aan de gardisten. De familie van de Munshi, die eens zo’n wezenlijk onderdeel van het koninklijke hof had uitgemaakt, werd nu tot haar verbijstering behandeld als een stel ordinaire criminelen. Nu koningin Victoria in haar graf lag, trad de gevestigde orde snel en hard op tegen de Munshi. Koning Edward VII vroeg hem zonder verdere plichtplegingen zijn koffers te pakken en naar India terug te keren.

Het sprookje dat begonnen was op de dag in 1887 dat de jonge Abdul Karim aan het hof kwam, was voorbij.

Abdul Karim was een geschenk van India voor de viering van het gouden jubileum van de koningin geweest. Opvallend gekleed in een donkerrode tuniek met een witte tulband, was de knappe, vierentwintigjarige jongeman aangekomen uit Agra, de stad van de Taj Mahal, ’s werelds mooiste liefdesmonument. Eerst had hij de koningin aan tafel bediend maar al snel was hij opgeklommen. Binnen enkele maanden bereidde hij curry’s voor de koningin en kort daarna werd hij haar leraar, haar Munshi. Terwijl zijn collega uit India, Mohammed Buksh, bediende bleef, bracht Karim het uiteindelijk tot de hoog onderscheiden Indiase secretaris van de koningin. Hij werd ook de meest naaste vertrouweling van de eenzame vorstin en vulde daarmee de plaats op van John Brown, haar vertrouwde Schotse bediende, die vier jaar eerder was overleden.

Aan Brown had de hofhouding een hekel gehad, maar Karim werd ronduit verafschuwd. Zijn invloed op de koningin wekte groot wantrouwen, dat nog werd versterkt door de berichten die tot het hof doordrongen over de met steeds meer geweld gepaard gaande roep in India om onafhankelijkheid. Maar de koningin bekommerde zich weinig om wat anderen vonden. Ze bleef haar ‘beste Munshi’ hardnekkig verdedigen en schonk hem een huis in Windsor, Balmoral en Osborne en een groot stuk land in India. Ze stond erop dat hij net zo zou worden behandeld als de rest van haar hofhouding en liet de schilders Swoboda en Von Angeli een portret van hem maken. Ze stond zelfs toe dat hij aan het hof een zwaard en zijn medailles droeg. Ze maakte zich eindeloos druk over het welzijn van Karim, gaf hem toestemming om zijn vrouw en familie naar Engeland over te laten komen en was tegen haar familie en ministers vol lof over hem. De laatste tien jaar van haar leven stond Victoria rotsvast aan zijn zijde.

Hoe meer de hofhouding over Karim klaagde, hoe feller de koningin hem verdedigde, en ze leek te genieten van haar woordenwisselingen met hen over de Munshi. Ze stelde alles in het werk om Karim te beschermen tegen elke uiting van racisme van de kant van haar hofhouding. In de tijd dat het Britse Rijk op zijn hoogtepunt was, bekleedde een jonge moslim een belangrijke functie waarin hij veel invloed had op zijn vorstin. Tijdens een bezoek aan Italië werd Karim aangezien voor een jonge prins op wie de koningin verliefd was, zo koninklijk zag hij eruit als hij in zijn privérijtuig door Florence reed.

Wat trok de koningin in de Munshi aan? Was hij voor deze eenzame, treurende bejaarde vrouw een gelijkgestemde ziel, iemand die haar begreep en met wie ze een vertrouwelijke relatie kon aangaan? Gezien de huidige stemming in het Westen ten aanzien van moslims, is het des te intrigerender en relevanter dat een moslim een zo belangrijke rol aan het hof van koningin Victoria speelde. Vertegenwoordigde de koningin een meer verlichte en tolerante mentaliteit en dat terwijl haar rijk op het toppunt van zijn macht was? Was de inval in de vroege ochtend in het huis van Abdul Karim na haar dood een voorbode van wat er nog zou komen?

Deze en vele andere vragen bestormden mij toen ik de veerboot over de Solent naar het eiland Wight nam, waar ik de mysterieuze Abdul Karim voor het eerst had ontdekt.

Hij had me aangestaard vanaf zijn door Rudolph Swoboda geschilderde portret dat in de Indiase galerij in Osborne House hangt. Ik had Osborne bezocht in 2001, het jaar waarin werd herdacht dat koningin Victoria honderd jaar geleden was overleden. Ik deed in die tijd onderzoek voor een eerder boek, over koningin Victoria’s liefde voor curry’s, en wilde de gerestaureerde Durbar Hall zien. Wat zich echter voor mijn ogen ontvouwde was haar liefde voor de man die haar had laten kennismaken met curry’s.

De Oostenrijkse kunstenaar had Abdul Karim geschilderd in crème, rood en goud. Het portret toont een knappe jongeman in een contemplatieve stemming met een boek in zijn hand. Hij lijkt meer op een nawab, een Indiase vorst, dan op een bediende. Het lijkt alsof de schilder het romantische beeld dat de koningin van de persoon had heeft willen weergeven. Ik vernam later dat koningin Victoria zo op het schilderij was gesteld dat ze er zelf een kopie van had gemaakt.

Aan de muren van de Indiase galerij in Osborne House hingen portretten van Indiase ambachtslieden, die speciaal in opdracht van de koningin waren vervaardigd. Wevers, smeden en muzikanten staarden je vanaf de muren aan, allen minutieus geschilderd om de koningin een idee te geven van het gewone volk in India. Het markante, levensgrote, door Winterhalter geschilderde portret van maharadja Duleep Singh sprong er tussen de andere doeken duidelijk uit. Er spreekt een fascinatie uit van de koningin voor het jongetje dat haar na de Tweede Sikhoorlog in 1849, toen de Britten de sikhs hadden verslagen en de Punjab geannexeerd, de Kohinoor had overhandigd, een van ’s werelds grootste diamanten die nog steeds deel uitmaakt van de kroonjuwelen.

De Durbar Hall, door de Engelse monumentenzorg gerestaureerd ter gelegenheid van de honderdste sterfdag van de koningin, onthulde ook het een en ander. De zaal getuigde van de liefde van de koningin voor India, het land waarvan ze wist dat ze het nooit zou kunnen bezoeken, maar dat haar fascineerde en intrigeerde. Als de koningin niet naar India kon reizen, dan zou ze India naar Osborne brengen. Het vertrek met zijn marmeren plafonds, gedetailleerde beeldhouwwerk en balkons met rasterwerk in Indiase jali-stijl was het Indiase toevluchtsoord van de koningin. Hier vertoefde ze als keizerin van dat verre land om de sfeer ervan te proeven. Het was dan ook heel treffend dat ze hier, op haar geliefde Osborne met zijn collectie Indiase antiquiteiten, was overleden. Lag haar liefde voor Abdul in het verlengde van haar liefde voor India en het Britse Rijk, was het voor haar een manier om de parel in de kroon tastbaar te ervaren?