GOUDEN BERGEN

FRANCIS SPUFFORD

GOUDEN BERGEN

Vertaling Inger Limburg en Lucie van Rooijen

Nieuw Amsterdam

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

Oorspronkelijke titel Golden Hill. Faber & Faber Limited, Londen

© Francis Spufford 2016

© Nederlandse vertaling Inger Limburg en Lucie van Rooijen /

Nieuw Amsterdam 2017

© Teksten uit proloog bij Cato op p. 254 en 255 Jabik Veenbaas

Alle rechten voorbehouden

Omslag en illustraties © Eleanor Crow,

naar achttiende-eeuwse originelen, 2016

Omslagbewerking Nico Richter

NUR 302

ISBN 978 90 468 2239 5

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met
ISBN 978 90 468 2238 8

Voor Stella

‘Hij ried mij mijn rebelse trekjes, opgedaan bij de Engelsen, die zo berucht zijn om hun gebrek aan eerbied voor hun vorsten, te laten varen.’

Tobias Smollett, The Adventures of Roderick Random (1748)

1

Allerheiligen
1 november
20ste regeringsjaar koning George II
1746

I

Nadat de brigantijn de Henrietta vlak voor het middaguur bij Sandy Hook was aangekomen – en rond drieën The Narrows was gepasseerd – en vervolgens over het grijze oppervlak van de New-Yorkse haven heen en weer was gekropen met een reeks slagen zo oneindig klein dat ze onmeetbaar waren – waardoor de heer Smith, die op het dek van de ene voet op de andere wipte, al begon te denken dat het kleine hoopje stad dat daarginds lag te wachten voor eeuwig in de grauwe novemberlucht zou blijven zweven zonder ooit dichterbij te komen, tot groot vermaak van de Griekse wiskundige Zeno – en nadat ze pas op het moment dat het al tegen de schemering liep eindelijk had aangelegd bij Ten Eyck Wharf, waar Smith door slechts dertig meter water werd gescheiden van de nu tastbare gevels van de nu tastbare stadshuizen – een schemering, bovendien, in de kilste, klamste en somberste variant die november te bieden had, alsof de hele wereld een kwarto van grijs papier was dat door de motregen zo vochtig was geworden dat het weldra tot drab uiteen dreigde te vallen: – nadat dit alles zich aldus had voltrokken, trachtte de kapitein van de brigantijn hem te doen inzien dat het beter zou zijn nog een laatste nacht aan boord door te brengen en pas de volgende ochtend de zaken aan te vatten die hem aan wal wachtten. (Een uitnodiging waarmee hij blijk wilde geven van zijn achting, daar hij het gezelschap van Smith gedurende de slepende weken van de oversteek zeer plezierig had gevonden.) Smith wees het voorstel echter ferm van de hand. Hij glimlachte en maakte een buiging, maar wenste enkel naar de kade te worden geroeid. En zodra Smith met beide voeten op de kasseien stond, ging hij er ondanks zijn nog zwabberende onderstel zo snel vandoor dat de matroos die was meegestuurd om zijn scheepskist te dragen hem niet kon bijbenen, wat betekende dat Smith rechtsomkeert moest maken om de kist subiet op zijn eigen schouder te nemen – waarna hij zich verder repte, glibberend over vissenkoppen, knolbladeren, kattendarmen en andere havenresiduen – links en rechts naar de weg vragend – zodat hij veel weghad van een glimlachende wervelwind toen hij met zijn schouder de deur van het kantoor van de firma Lovell & Co. aan Golden Hill Street openduwde – net voordat die op slot ging –, zijn vracht loste, op het moment dat de jongste bedienden de lampen ontstaken en de klok aan de muur één voor vijf aanwees, en uiterst beleefd verzocht de heer Lovell zelve terstond te mogen spreken.

‘Ik ben Lovell,’ zei de koopman, terwijl hij opstond uit zijn stoel bij het vuur. Een korte beschrijving van zijn voorkomen, zoals een eerste kennismaking vereist: vijftig jaar oud; tenger van gestalte maar met een gezicht vol plooien en bulten, alsof de natuur zich met haar knokkels op de klei had uitgeleefd; sluwe, argwanende ogen; een bruine kniebroek; een korte pruik, vergeeld door tabaksrook. ‘Zegt u het eens.’

‘Goedendag,’ zei Smith, ‘want dat het een goede dag is, dat staat buiten kijf, ongeacht de regen en de wind. En de duisternis. Vergeeft u mij de duizelingen van de reiziger, mijnheer. Ik heb de eer u een wissel te overhandigen die op u is afgegeven door uw Londense handelsrelatie, de firma Banyard & Hythe. En u vriendelijk te verzoeken deze terstond te accepteren.’

‘Had dat niet tot morgen kunnen wachten?’ vroeg Lovell. ‘Wij zijn nu gesloten voor publiek. Komt u morgenochtend om negen uur maar terug om uw beurs te vullen. Als het een bedrag boven de tien pond sterling betreft, zult u echter moeten wachten tot volgende week, want baar geld is schaars.’

‘Ah,’ zei Smith, ‘het gaat inderdaad om een hoger bedrag. Aanzienlijk hoger. En de reden dat ik meteen naar u toe ben gekomen, linea recta vanaf het slingerende schip, met het zout nog op mijn lijf, zo smerig als een hond die net uit een eendenvijver is geklauterd, is niet dat ik mijn wissel wil innen, maar dat ik u er hoffelijkheidshalve ruim van tevoren van in kennis wilde stellen.’ En hij overhandigde hem een portfolio die bij het openen een papieren envelop bleek te bevatten, duidelijk voorzien van een zwart zegel met een B en een H. Lovell verbrak het zegel, de wenkbrauwen al licht opgetrokken. En tijdens het lezen trokken ze nog verder omhoog.

‘Goede genade,’ zei hij. ‘Dit is een wissel voor duizend pond.’

‘Jawel, mijnheer,’ zei Smith. ‘Duizend pond sterling, of zoals u hier kunt lezen, éénduizend zevenhonderd achtendertig pond, vijftien shilling en vier pence, in New-Yorkse valuta. Mag ik plaatsnemen?’

Lovell reageerde niet. ‘Jem,’ zei hij, ‘licht ons eens bij.’

De klerk kwam aanlopen met een van de pas ontstoken kaarsen in een lantaarn, en Lovell hield het papier dicht bij het gloeiende lampenglas, zo dichtbij dat Smith een abrupte beweging maakte, alsof hij het weg wilde grissen, waarop Lovell vermanend zijn arm uitstak; hij liet het papier echter niet schroeien, maar hield het alleen schuin bij de vlam zodat de lichte lijnen van het watermerk, een zeemeermin, zichtbaar werden.

‘Het papier is echt,’ zei de klerk.

‘Het handschrift ook,’ zei Lovell. ‘Van Benjamin Banyard zelf, zo te zien.’

‘Ja,’ zei Smith, ‘hoewel zijn naam Barnaby Banyard was toen hij deze wissel voor mij uitschreef in zijn kantoor aan Mincing Lane. Toe, heren, u denkt toch niet dat ik dit ergens op een straathoek heb gevonden?’

Lovell observeerde hem aandachtig – zijn kleding, handen, gezicht, en zijn accent, voor zover hij daar nu al iets uit kon opmaken –, maar vond niets wat die vraag afdoende kon beantwoorden.

‘Wie zegt mij dat dat niet zo is?’ zei hij. ‘Ik ken u immers niet. Wat is dit? En wie bent u?’

‘Precies wat het lijkt. Precies wat ik lijk. Een papier met een waarde van duizend pond; en een reiziger die daar de eigenaar van is.’

‘Of een papier om mijn kont mee af te vegen en een schelm die liegt dat hij barst. U zult met iets beters moeten komen. Ik doe al twintig jaar zaken met Banyard’s en al twintig jaar verreken ik mijn schulden bij hen met wissels op Kingston uit mijn suikerhandel. Maar nooit zo; nooit met een document dat zomaar aan deze kant van de oceaan opduikt en waarin wordt gevraagd om uitbetaling van een bedrag dat bijna even hoog is als de complete seizoensrekening, zonder enige uitleg of waarschuwing of “met uw permissie”. Dus nogmaals: wie bent u? Wat voor zaken bedrijft u?’

‘Wel, mijnheer Lovell, algemeen gesteld: in- en verkoop. Ik reis de hele wereld over. Hou mijn ogen open voor alles wat mij tot voordeel kan strekken; en daarbij zouden mijn duizend pond weleens essentieel kunnen zijn. Maar als ik preciezer moet zijn, mijnheer Lovell: het soort zaken waar ik niets over kwijt wil. Vertrouwelijke zaken.’

‘Brutale vlerk, hoe durft u me deze hanenpoten onder de neus te duwen! Vertel op, anders verdwijnt dat kostbare papiertje van u in de vlammen.’

‘Dat doet u toch niet,’ zei Smith.

‘O nee? U schrok anders flink toen ik het daareven vlak bij de lamp hield. Spreek, of het gaat in rook op!’

‘Met uw goede naam erbij. Mijnheer Lovell, simpel gezegd komt het hierop neer: ik heb bij de Beurs gevraagd naar Londense kooplieden die in hoog aanzien staan en connecties hebben met betrouwbare handelaren hier, en Banyard en u werden genoemd als een respectabel koppel; en daarop heeft Banyard deze wissel uitgeschreven.’

‘Zoiets hebben ze nog nooit gedaan.’

‘Dan is dit de eerste keer. En ze verzekerden me dat u zou betalen. Wat mij deugd deed, want ik heb à contant betaald.’

‘À contant,’ herhaalde Lovell mat. Hij las hardop: ‘“Gelieve zestig dagen na zicht te betalen voor deze tweede wissel aan de heer Richard Smith… de waarde in onze kas ontvangen…” Dus u beweert dat u met klinkende munt hebt betaald?’

‘Zeker.’

‘Uw eigen munten of die van een ander? Als tussenpersoon of als opdrachtgever? Om een oude schuld te vereffenen of om een nieuwe aan te gaan? Om te investeren of om te verkwanselen aan franje en satijnen vesten?’

‘Gewoon met klinkende munt, mijnheer. En die munten klonken luid en duidelijk.’

‘Omdat u liever niet met zo’n gewicht aan goud de oceaan wilde oversteken, neem ik aan.’

‘Juist.’

‘Of misschien omdat u hoopte aan de overzijde een paljas te vinden die papier klakkeloos omzet in goud.’

‘Ik heb altijd begrepen dat New-Yorkers zich niet zo makkelijk voor andermans karretje laten spannen,’ zei Smith.

‘Zo is het maar net, mijnheer,’ zei Lovell, ‘zo is het maar net.’ Hij roffelde met zijn vingers op tafel. ‘Zeker als iemand nalaat de verdenking dat hij de boel bedot onverwijld weg te nemen. – Vergeef me mijn manier van doen. Doorgaans zeg ik de dingen zoals ik ze zie; maar ik weet niet hoe ik u moet zien, ik weet niet wat ik van u moet denken, en u doet er alles aan om mij in onzekerheid te laten, wat ik niet bepaald als hoffelijk of eerlijk beschouw bij een bonenstaak als u, die zonder enige waarborg een schrikbarend groot bedrag komt opeisen.’

‘Met de gebruikelijke waarborg van een valide wissel,’ wierp Smith tegen.

‘Daar is die glimlach weer,’ zei Lovell. ‘Handel is vertrouwen, mijnheer. Handel is het samenkomen van twee behoeften, mijnheer. Handel is het aannemen van een uitgestoken hand; maar als ik u een schelm noem, ontsteekt u niet in woede, wat een natuurlijke reactie zou zijn op zo’n beschuldiging; u zegt niet dat ík een schelm ben omdat ik aan u durf te twijfelen.’

‘Nee,’ antwoordde Smith opgewekt. ‘U hebt immers gelijk. U kent mij niet en het is raadzaam om achterdochtig te zijn; ik kan net zo goed een rijke telg uit de beau monde zijn als een gannef die leeft van zwendeltjes met loense papieren.’

Lovell zette grote ogen op. Smith sprak ineens op ruwe toon, als een man van laag allooi, en het was onmogelijk te zeggen of hij een masker opzette of juist aflegde.

‘Daarom heeft de vreemdeling zo verrukkelijk veel macht,’ ging Smith verder, nu weer even minzaam als eerst. ‘Het is alsof ik opnieuw werd geboren toen ik voet aan wal zette. U ziet een nieuw man voor u, van nieuwe makelij. Hier heb ik geen verleden en geen karakter: wat ik ben wordt geheel en al bepaald door wat ik zal zijn. Maar de wissel, mijnheer, die is echt. Hoe kan ik uw bezorgdheid wegnemen?’

‘Als dat een serieuze vraag is, dan hebt u kennelijk geen idee wat ervoor nodig is om iemand gerust te stellen,’ zei Lovell, hem strak aankijkend. ‘U zou me kunnen uitleggen waarom ik geen brief heb ontvangen om de schok te verzachten. In dit geval had ik een toelichting verwacht, een waarschuwing.’

‘Misschien ben ik die brief voorgebleven.’

‘Misschien wel. Maar ik geloof dat ik maar rustig afwacht tot mij iets meer wordt geboden dan “misschien”.’

‘Uiteraard,’ zei Smith. ‘Dat is niet meer dan vanzelfsprekend, want ik zou zomaar een schavuit kunnen zijn.’

‘U springt wel erg lichtvaardig met die benaming om.’

‘Ik benoem slechts het probleem waarvoor u zich gesteld ziet. Zou u mij wél vertrouwen wanneer we veinsden dat het om iets anders ging?’

‘Mogelijk,’ zei Lovell. ‘Heel wel mogelijk. Een eerlijk man zou toch alles in het werk stellen om een dergelijke schandvlek te voorkomen. Maar u lijkt er juist schik in te hebben, mijnheer “Smith”. Ik daarentegen kan mij een dergelijke achteloosheid niet veroorloven. Mijn goede naam is mijn kapitaal. Weet u wat er gebeurt als ik deze wissel accepteer zodat u uw geheime zaakjes, uw verzwegen zaakjes, uw glimlachende zaakjes, uw “vertrouwelijke” zaakjes kunt aanvatten? Als u hem verzilvert bij een goede buur van mij om zo snel mogelijk over geld te beschikken, zoals u ongetwijfeld van plan bent? Dan gaat er vlak voor het nieuwe seizoen een termijnwissel met mijn naam erop het hele eiland over die mijn kredietwaardigheid in gevaar brengt – en denk maar niet dat er dan nog sprake is van vertrouwelijkheid. Iedereen komt het te weten; iedereen komt te weten dat ik voor duizend pond in het krijt sta, en ze zullen zich allemaal afvragen of het niet verstandiger is om zo snel mogelijk hun geld bij mij te komen opeisen.’

‘Maar ik zal hem niet verzilveren.’

‘Pardon, u zegt?’

‘Ik zal hem niet verzilveren. Ik kan best wachten. Er is geen haast bij. Ik zit niet om geld verlegen; zestig dagen na zicht, staat er, en die zestig dagen komen me heel goed van pas. Bewaar de wissel; verlies hem niet uit het oog; voorkom dat hij gaat rondzwerven.’

‘Als ik hem accepteer, bedoelt u.’

‘Ja, als u hem accepteert.’

‘En als ik dat niet doe?’

‘Welnu, als u hem weigert, dan wordt dit het kortste verblijf in de koloniën ooit. Dan loop ik terug over de kade, en als de Henrietta geladen is, vaar ik huiswaarts en dien ik een eis tot schadevergoeding in bij Banyard.’

‘Ik weiger hem niet,’ zei Lovell langzaam. ‘Maar ik accepteer hem ook nog niet. Hier staat “onze tweede wissel”, maar er is geen spoor van de eerste of de derde. Met welke schepen zei u dat ze meekomen?’

‘De Sansom’s Venture en de Antelope,’ zei Smith.

‘Goed,’ zei Lovell, ‘we doen het volgende. We wachten af; als de andere twee opduiken, wel, dan zal ik verklaren dat ik de wissel vandaag heb geaccepteerd en krijgt u uw zestig dagen, en als u boft, krijgt u op de vervaldag uw geld; en als ze niet verschijnen, nou, dan bent u inderdaad de schavuit voor wie u zich zo plagerig uitgeeft, en zal ik u voor het gerecht slepen wegens persoonsvervalsing. Wat vindt u daarvaan?’

‘Het is ongebruikelijk,’ zei Smith, ‘maar laat ik coulant zijn om mijn plagerijen goed te maken. Goed dan: afgesproken.’

‘Afgesproken,’ herhaalde Lovell. ‘Jem, registreer en dateer het document. En voeg een memorandum toe over deze overeenkomst; en noteer ook dat we met het eerstvolgende schip een brief naar Banyard’s moeten sturen met een verzoek om opheldering. Dan bewaren we het papier in de kluis om het, als mijn vermoeden juist blijkt, te zijner tijd bij het assisenhof als bewijs te kunnen indienen. Goed dan, mijnheer, ik denk dat we nu afscheid moeten…’ Lovell maakte zijn zin niet af, want Smith tastte in zijn jaszakken. ‘Was er nog iets?’ vroeg hij met een zucht.

‘Ja,’ zei Smith, die een beurs tevoorschijn haalde. ‘Ik heb vernomen dat ik mijn gienjes beter kan ruilen voor kleingeld. Kunt u de waarde hiervan uitkeren in munten die in deze stad van pas komen?’

Lovell keek naar de vier gouden koningshoofden die in de hand van Smith lagen te glinsteren.

‘Zijn ze van koper?’ vroeg een van de jongste bedienden met een grijns.

‘Nee, ze zijn niet van koper,’ zei Lovell. ‘Gebruik je ogen in plaats van je mond. Maar hoe…’ zei hij tegen Smith. ‘Ach, laat maar. Laat maar. Ja, ik geloof dat we u van dienst kunnen zijn. Jem, haal de muntgewichten en de balans en controleer deze munten.’

‘Het gewicht klopt,’ bevestigde de klerk.

‘Dat vermoedde ik al,’ zei Lovell. ‘Ik begin u te doorzien, mijnheer Smith. Goed, eens kijken. We krijgen niet vaak goud uit Londen, want de stroom gaat, zogezegd, volledig de andere kant op; áls hier al goud blinkt, dan zijn het vooral moidores en 18-shillingmunten. Zo te zien kan ik u honderdtachtig tegen honderd bieden, in New-Yorks geld. Wat voor vier gienjes neerkomt op…’

‘Honderdeenenvijftig shilling en tweeënhalve penny.’

‘Ah, u bent goed met getallen, een echte cijferaar. Welnu, ik vrees dat ik u maar een klein deel daarvan in muntgeld kan verstrekken; aangezien er, zoals ik al eerder zei, op dit moment weinig muntgeld in omloop is.’ Lovell maakte met een sleutel aan zijn horlogeketting een kistje open, schepte er zilver uit – versleten zilver, zilver dat heel wat butsen en krassen had opgelopen in het geweld van de geldcirculatie –, en legde dat in een stapeltje voor Smith neer. ‘Een Mexica-dollar, tegen een koers van acht shilling en vier pence. Een stuk van vier, tegen de helft daarvan. Een paar Portugese cruzeiro’s, drie New-York-shillings. Een kwartgulden. Twee Lemberg-kreuzers. Een Deense kreuzer. Vijf sous. En een Moresco-munt die we niet kunnen ontcijferen, maar die een gewicht heeft van veertien Britse penny’s, dus die stellen we vast op twee komma zes New-York-shilling. Eenentwintig shilling en vier pence in totaal. Dan moeten we nog honderdnegenentwintig shilling en tienenhalve penny in papiergeld zien te vinden.’

En Lovell begon naast het zilver een stapeltje opgevouwen en kreukelige velletjes uit te tellen, sommige met zwarte inkt bedrukt, andere met rode en weer andere met bruine, alsof het losse bladen uit een gebedenboek waren, maar dan in allerlei vormen en maten; sommige slap en gescheurd, andere zo vettig dat ze wel van leer leken; sommige slechts bedrukt met slordige letters, andere voorzien van wapenschilden, spuitende walvissen, vallende sterren, veren, bladeren, wilden; en die legde hij allemaal uit met de bedrevenheid van een kaartdeler, af en toe likkend aan zijn vingers om het proces te versoepelen.

‘Wacht even,’ zei mijnheer Smith. ‘Wat is dit?’

‘Kent u ons geld niet, mijnheer?’ vroeg de klerk. ‘Hebben ze u niet verteld dat wij biljetten gebruiken omdat specie aan deze kant zo zeldzaam is?’

‘Nee,’ zei Smith.

De stapel groeide.

‘Vier Connecticut-penny’s, acht Rhode Island-penny’s,’ mompelde Lovell. ‘Twee Rhode Island-shillings, achttien Jersey-penny’s, één Jersey-shilling, achttien Philadelphia-penny’s, één Marylandshilling…’ Hij had de bodem van het kistje bereikt. ‘Het spijt me, mijnheer Smith; voor de rest moeten we naar mijn kantoor boven. Het komt niet vaak voor dat we een verzoek krijgen voor zo’n groot bedrag ineens. Jem, begin jij maar vast met afsluiten; Isaiah, sta daar niet zo te koekeloeren, pak een bezem. Goed, als u mij zou willen volgen. – Neemt u vooral uw buit mee; anders raakt u de tel nog kwijt.’

‘Ik zie dat u mij terugplaagt,’ zei Smith, wiens beide handen gevuld waren met ritselende valuta van twijfelachtige oorsprong.

‘Voor wat hoort wat,’ zei Lovell. ‘Deze kant op.’

Hij ging hem voor door een deur in de lambrisering, en de ruimte die Smith nu betrad was onmiskenbaar de hal van Lovells privéwoning, want aan het uiteinde zag hij een voordeur, waar nog een laatste restje daglicht doorheen schemerde; en terwijl het in het kantoor had geroken naar inkt, rook, houtskool en mannenzweet, hing hier een heel ander parfum, van geboend hout, etenswaar, rozenwater en theebladeren, met een (aan beide geslachten toe te schrijven) vleugje van het gemak. Aan de andere kant van de hal wentelde een trap zich steil omhoog het duister in. Bij elke draaiing kwam hij langs een raam in de muur, maar aangezien de gevel op het oosten lag, was er achter het glas niet veel meer te zien dan zwarte silhouetten van daken en mastpalen, met op de achtergrond een stukje hemel dat slechts een fractie lichter was. Uit een paar glanzende plekjes hier en daar viel af te leiden waar de leuning en de trapstijl zich bevonden; schilderijlijsten legden een gouden zweem om pikdonkere rechthoeken met eigenaardige glinsteringen die te zwak waren om er iets in te herkennen, alsof Lovell op de een of andere manier een trappenhuis vol verre sterrenstelsels had verzameld en het licht had getemperd. Aangezien Lovell zich nu op particulier terrein bevond, viel te verwachten dat de koopman zijn zakelijke bekommernissen zou afschudden en zich zou overgeven aan de geneugten van het huiselijk bestaan, maar op de eerste trede bleef hij even staan en Smith zag zijn schouders zakken, alsof ze een last op zich namen, misschien wel de last van de gedachte aan die duizend pond, en Smith voorzag een langzame, lichtelijk amechtige klim. Het moment ging echter voorbij en Lovell schoot door het smalle huis naar boven met de snelheid van een klimaap die hoog boven de grond door het bladerdak van een vertrouwde boom klautert, en aangezien Smith zijn handen te vol had om steun te kunnen zoeken, was hij degene die behoedzaam de donkere treden besteeg. Lovell was al bij de overloop aanbeland en snelde voort, maar Smith kwam abrupt tot stilstand bij een deuropening.

Het langgerekte vertrek dat zich daarachter bevond, had twee ramen op het westen die het laatste licht van die dag naar binnen lieten: zilver, eerder de kleur van regen dan die van het edelmetaal zelf, doorschoten met een vaag karmozijn dat het bestaan van een verre zon verried; een stralend licht in de ogen van Smith, dat een stralende glans verleende aan de gezichten van de drie jonge vrouwen in de kamer – eenvoudig gekleed tussen eenvoudig meubilair. De eerste, die blond was, stond bij het raam met haar hand voor haar mond; de tweede, met donkerder haar, zat te lezen, en de derde, een Afrikaanse dienstmeid met een witte omslagdoek, hield een zwavelstokje bij een nieuwe witte kaars. Toen ze hem bij de deur ontwaarden, keken ze hem alle drie aan. Hij keek terug.

Wat een omlijsting al niet vermag! Voor Smith, die naar binnen keek, leek de beschilderde deurpost de drie vrouwen in te kaderen als een tableau vivant van de Nieuwe Wereld zelf, die hij op dat moment op de kop af zevenenveertig minuten kende en voor zijn gevoel nog geen vaste vorm had aangenomen; nog geen terra firma rustend op haar aarden bedding, maar slechts een toneel met coulissen en decorstukken, waar je op een teken je entree dient te maken om je rol te vertolken, of je er klaar voor bent of niet, nog onwetend van de stemming onder het publiek; onwetend van de stemming onder de andere spelers, die zo bepalend is voor het toneelstuk dat je gezamenlijk tot leven zult brengen; beurt voor beurt, monoloog voor monoloog, regel voor regel. – De blondine was buitengewoon knap, met een volle, lichtroze mond. De donkere deed niet voor haar onder, al zag ze eruit alsof ze net had gefronst en haar wenkbrauwen nog in de knoop zaten. De Afrikaanse nam hem op met ogen zo zwart en dof als blokdrop, haar blik volkomen blanco. – En er was nog iets, een zeldzaamheid die hen in zijn ogen bij uitstek geschikt maakte als modellen voor de Drie Gratiën: geen van drieën was ook maar enigszins door pokken getekend. Hij zou nog ontdekken dat deze onvatbaarheid in de kolonie zo normaal was dat niemand er notitie van nam, maar voor nu had de aanblik de kracht van een waar mirakel. Tot zover Smith, die van de ene kant naar binnen keek. Voor de drie die naar buiten keken, naar de donkerte van het trappenhuis, waar samen met twee bleke handen vol papier een gezicht was ontloken, was hij echter niets meer dan een verschijning in de gewone lichtval van een gewone dag. Voor hen omrandde het blauwgrijze vurenhouten portaal als altijd de alledaagse wereld en zij waren hun alledaagse zelf, al een eind op weg (zo ervoeren zij het althans) in hun levensverhaal, met alle liefde, verdriet, wrok en hoop van dien, alle drie al vergevorderd en diepgeworteld in hun eigen vertrouwde geschiedenis. Hij was degene zonder banden, nog ongedefinieerd; hij was de vreemdeling die wellicht onbekende werelden in zich vervatte, van wie ze nieuwtjes en verstrooiing mochten verwachten. En misschien ook wel verlangden. Want voor iemand die op enig moment van mening is dat het lot hem niet toelacht, schuilt er niet alleen doem maar ook genade in de gedachte dat Vrouwe Fortuna wispelturig is. De godin dankt haar roem aan haar grilligheid, en vreemdelingen staan bekend als haar boodschappers. Met hun komst gloren er nieuwe kansen. Toen deze vreemdeling op de dorpel verscheen, zag de toeschouwer een jongeling van rond de vierentwintig, in effen groen gekleed, met korte, roestbruine krullen, een glimlach die plooien trok over de sproeten op zijn neus, en een schaamteloze blik.

‘Hallo,’ zei hij.

De donkere geeuwde ostentatief. ‘Zephyra, doe de deur eens dicht,’ zei ze.

‘Niet doen,’ zei Smith.

‘Waarom niet? Dit is een salon, mijnheer, geen kijkkast. Zaken worden beneden afgehandeld. U zult het moeten stellen met een kleine glimp – die in verhouding staat tot de mate van uw fatsoen.’

‘Maar mijn nieuwsgierigheid is groot.’

‘Dat spijt me dan voor u. Ach, vooruit. Zephyra, tel tot drie en doe dan de deur dicht. – Wat? Niet genoeg?’

‘Nog lang niet,’ zei Smith. In de wangen van het blonde meisje verschenen kuiltjes. De Afrikaanse schudde langzaam het hoofd en richtte haar aandacht weer op de kaars.

‘Galanterieën,’ constateerde het donkere meisje, met het air van iemand die een veelvoorkomend insect benoemt. ‘Stomvervelend.’

‘Mijn zuster vindt alles stomvervelend,’ kwam het meisje met het goudblonde haar tussenbeide. ‘Behalve een scherpe tong. En anders zorgt ze er wel voor dat het stomvervelend wordt. Maar we zijn niet allemaal zo verbitterd. We vatten een compliment niet allemaal opzettelijk verkeerd op. U bent een cliënt van mijn vader, mijnheer? Komt u toch binnen!’ Haar opstandige woorden brachten haar aan het blozen. Ze was duidelijk nog heel jong; misschien pas zestien of zeventien.

‘Heel vriendelijk van u,’ zei Smith, die bleef staan waar hij stond. ‘Maar de eerlijkheid gebiedt mij te zeggen dat mijn woorden niet werden ingegeven door galanterie, geloof me, maar door vraatzucht. Zes weken heb ik op zee doorgebracht, en iedere golf was eender aan de voorgaande, één lange, waterige processie. Inmiddels hebben mijn ogen, na zolang te zijn uitgehongerd, evenveel magen als een paard.’

De donkere zuster snoof laatdunkend. ‘Evenveel…? Dat is de potsierlijkste vergelijking die ik ooit heb gehoord.’

‘En toch dient ze haar doel.’

‘Mij is niet duidelijk welk doel.’

‘Om u te laten glimlachen.’

‘Maar ik glimlach niet.’

‘Ik zou zweren van wel, heel even.’

‘Nee, u en uw paardenmaagogen hebben het allemaal bij het verkeerde eind. Al betwijfel ik of dat ze ervan weerhoudt woorden te blijven uitbraken.’

‘Wie is er nu potsierlijk?’

‘Uw slechte gewoonten zijn besmettelijk. U hebt ons aangestoken.’

‘Mag ik dan binnenkomen? Zodat ik het vanuit een iets gerieflijker positie kan doen?’

‘We kunnen u heel goed verstaan van waar u staat.’

‘Tabitha!’ riep de ander vermanend, maar daar werd geen acht op geslagen.

‘Dus u zou nu naar alles zo ongegeneerd staan kijken? Om het even wie of wat?’

‘Mijn excuses: ik heb uit betrouwbare bron vernomen dat galanterieën saai zijn.’

‘Komt u uit Londen, mijnheer?’ probeerde het blonde meisje opnieuw.

‘Inderdaad,’ zei hij.

‘Ik vraag me af, hebt u… hebt u… misschien… eventueel…’

‘Wat mijn zuster Flora wil vragen,’ zei de donkere Tabitha, die vervolgens een spottend, hoog stemmetje opzette, ‘is of u misschien, wellicht, hopelijk romans in uw bagage hebt? Want ze verslindt ze alsof het laudanum is en heeft alles gelezen wat New-York te bieden heeft, dus bedelt ze bij iedere reiziger om verse exemplaren.’

‘Ssst,’ siste Flora; de vlekken waren teruggekeerd op haar wangen.

‘Ik heb inderdaad enkele boeken in mijn kist,’ zei Smith, ‘en die zoek ik gaarne voor u op. U hebt er iets op tegen?’ vroeg hij aan Tabitha.

‘Ik ben geen liefhebber van romans.’

‘Het enige waar jij een liefhebber van bent is mokken en sarren.’

‘Ik geloof niet dat een vogel zich beter voelt in zijn kooi als er plaatjes aan de tralies worden gehangen, hoe mooi ze ook zijn. Goedenavond, pappaatje.’

Smith schrok. Lovell was geruisloos teruggekeerd met een doosje van gelakt hout in zijn handen, en had – hoelang viel niet te zeggen – met een peinzende blik in de schaduw naast hem gestaan.

‘Ik zie dat u mijn dochters hebt ontmoet. Tabitha, Flora, dit is mijnheer Smith, een handelsman, maar vraag hem niet waarín hij handelt. Vooruit, treed binnen, treed binnen; u belemmert de doorgang. En zou u alles wat u in uw handen hebt op tafel willen leggen? Want ik constateer dat ik een vergissing heb begaan, dwaas die ik ben.’

‘Hoe onzorgvuldig van u, pappaatje,’ zei Tabitha.

Lovell wierp haar een boze blik toe maar zei alleen: ‘Och, ja…’

Het delen van de kaarten begon opnieuw, behalve dat Lovell nu niet alleen nieuwe papieren neerlegde, maar ook enkele eerder uitgereikte biljetten weggriste om ze te vervangen door andere, soortgelijke papieren, die al even raadselachtig waren. Ditmaal telde hij niet hardop, en ditmaal gingen zo te zien alle biljetten waar ‘Rhode Island’ op stond terug in het kistje.

‘Wat hebt u veel geld, mijnheer Paardenmaag,’ zei Tabitha.

‘Als het échte biljetten zijn is,’ zei Smith, ‘en geen kladversies van de drukker.’

‘U went er wel aan. – Pappaatje, u moet hem uitnodigen voor het avondeten.’

‘Dat wilde ik net doen, lieve kind,’ zei Lovell. ‘Nu zijn uw gienjes eerlijk en volledig uitbetaald. Mag ik u uitnodigen morgen bij ons te komen dineren?’

‘Weet u zeker dat u dat wilt?’ vroeg Smith.

‘Komaan, komaan,’ zei Lovell, met een grijns die blijkbaar zo in onbruik was geraakt dat er eigenlijk wel wat smeerolie voor nodig was om de stroeve kaken soepeler te maken. ‘We mogen de sfeer niet laten vergallen door een slecht begin. We hebben een overeenkomst en als alles goed gaat – als alles gaat zoals u hebt beloofd – wel, dan heerst er geen twist tussen ons, integendeel. En u ben net in den vreemde aanbeland en het zal u werkelijk goed doen iets anders te eten dan scheepsbeschuit.’

De vaderlijke toon die Lovell had trachten aan te slaan kwam bepaald niet uit de verf, want ‘brutale vlerk’ en ‘schelm’ zijn geen innemende termen, en eenmaal uitgesproken verdwijnen ze niet meer uit de conversatie zonder een restje ongemakkelijkheid achter te laten; maar hij drong aan, en na de eerste weigering drong hij nogmaals aan; net zolang tot Smith, die van alles in het huis had aangetroffen wat zijn belangstelling had gewekt (dat zeker), ten langen leste de uitnodiging aanvaardde. Toen er een tijdstip was afgesproken, boog hij ten afscheid naar juffrouw Tabitha en juffrouw Flora, en twee minuten later stond hij weer op straat, samen met de jongste bediende Isaiah, die hem ter beschikking was gesteld om zijn scheepskist te dragen.

De regen had nu serieuze vorm aangenomen: het water kolkte door de goot die midden over Golden Hill Street liep en voerde het vuil en de drek van de stad met zich mee omlaag. In de andere richting, heuvelop en stadinwaarts, ging het smalle straatje op in een winderige duisternis, onderbroken door zwak lantaarnlicht. Vloekend probeerde Isaiah de kist hoger op zijn schouders te hijsen zodat die kon fungeren als houten afdakje, maar door het gewicht zakten zijn voeten dieper weg. Hij had de brede bouw van een jonge stier, heel anders dan de slungelige, uitgeteerde koopmansknechten die Smith kende, en zijn huid was zo schoon dat ze een bovenaardse glans afgaf, maar blijkbaar hadden de jongelingen op Mannahatta een even grote voorliefde voor opzichtige kleding als hun broeders op de Londense vleesmarkt. Het beleg van Isaiahs jas was rijker voorzien van goudversierselen dan menig admiraalsjas, al betrof het hier verf in plaats van gouddraad, en zijn schoenen hadden spitse neuzen en waren uitbundig getooid met dubbele gespen.

‘Godsakkerdekont,’ zei hij weer, terwijl hij ongemakkelijk van het ene been op het andere hupte. ‘Waarheen?’

‘Zeg jij het maar, kieuwerik,’ zei Smith joviaal. ‘Ergens waar het schoon en gerieflijk is, met een fatsoenlijk eethuis in de buurt, en waar mijn beurs niet te snel slinkt. – Geen huis van plezier,’ voegde hij eraan toe toen hij een veelzeggend vonkje in Isaiahs ogen zag. ‘Een gewone herberg.’

‘Mevrouw Lee op Broad Way dan,’ zei Isaiah. ‘Maar ik ben uw kieuwerik niet, al weet ik niet wat het betekent. Dat taaltje van u staat me niks aan.’

En hij bleef nukkig zwijgen terwijl hij Smith voorging over de modderige kasseien. Het was geen vrolijke optocht, tussen die deels aan het zicht onttrokken huizen – sommige hoog en van baksteen, andere niet meer dan houten krotten – en de lege, zwarte percelen waar onzichtbare dieren weeklaagden. Alles spetterde, sijpelde, gorgelde, druppelde – als een waterige, weinig uitnodigende melodie. De regen sloeg hun schuin tegemoet, zo kil als de oceaan en met een bijna even verzwelgende kracht, zodat kraag en haar doordrenkt raakten, hun oren zich vulden met ijzige plenzen, hun kletsnatte vingers pijn gingen doen. De weinige passanten snelden ineengedoken voort, met canvas zakken, als ze die hadden, boven hun hoofd, en Smith had geen idee hoeveel bochten door het stadslabyrint er achter hen lagen toen ze vijftien zompige minuten later voor een deur stonden waar Isaiah aanklopte. Maar zijn humeur klaarde op. Eenmaal aangevat blijkt een taak waar men als een berg tegen op heeft gezien vaak reuze mee te vallen; bovendien was hij een jonge man met geld op zak, pas aangekomen in een vreemde stad aan de andere kant van de wereld, een nieuwkomer of (zoals hij het zelf had uitgedrukt) een nieuwgeborene in de metropool van Thule. En dat is hoe dan ook een plezierige toestand, ook als het geld er vreemd uitziet en zich eenvoudig laat verwarren met oud papier, ook als de stad van dien aard is dat ze je niet alleen met verwachtingen, maar ook met angst vervult. Want ervaart eenieder voor wie de wereld relatief nieuw is niet die zintuiglijke opwinding, die snellere ademhaling en die stijgende verwachting wanneer in elke steeg een nieuw avontuur kan wachten, achter elke deur gevaar of genot of gelukzaligheid kan schuilen?

De heer Lovell, die zich niet vaak meer liet verrassen, en die het gevoel dat hem overspoelde wanneer dat wél gebeurde verafschuwde – alsof de vaste grond onder zijn voeten eensklaps was vervangen door een vrije val in vacuo – stond op het moment dat de deur aan Broad Way openging in zijn salon te dralen. Flora was beneden om Zephyra opdracht te geven voor het souper dat toch wel zou worden geserveerd, of ze er nu opdracht toe gaf of niet. Alleen Tabitha zat nog op de sofa, met haar handen roerloos in haar schoot. Sinds zijn vrouw drie jaar terug was overleden, had Lovell de gewoonte zo nu en dan een beroep te doen op de intelligentie van zijn oudste dochter, zoals ook die van haar moeder hem tot nut was geweest; ditmaal echter betrof de kwestie mogelijk haarzelf, en wel zodanig dat het wellicht onverstandig was om haar advies in te winnen.

‘Waarom denk je,’ zei hij langzaam, ‘dat een jongeman die geld heeft, doet alsof hij het niet heeft – of er in elk geval onduidelijkheid over laat bestaan?’

‘Hééft hij wel geld?’ vroeg Tabitha.

‘Ik denk het wel, ja. Ik denk dat de rest allemaal holle praat is, om verwarring te zaaien. Ons zand in de ogen te strooien. Waarom, dat kan ik echter niet zeggen. Wat vind jij van hem?’

Dezelfde vraag werd die avond bij de haard in de keuken door Isaiah aan Jem gesteld; en nog eens door de kapitein van de Henrietta aan de scheepsmaat, terwijl het schip voor anker reed op het zwarte, zwellende, door regen gegeselde vlies van de East River.

De volgende ochtend wist de ganse stad dat er een vreemdeling was aangekomen met een fortuin op zak.