IJSHEILIGEN

Van dezelfde auteur:

Anders komen de wolven (2006, gedichten)

Blijf bij ons (2010, roman)

Rijgen (2013, gedichten)

Nieuw Amsterdam

Het schrijven van deze roman is mede mogelijk gemaakt
dankzij een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

© Florence Tonk 2017

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Herman van Bostelen

Illustratie omslag © Herman van Bostelen

Foto auteur © Quintalle Nix

NUR 301

ISBN 978 90 468 2244 9

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met ISBN 978 90 468 2243 2

I get along without you very well

Of course, I do

Except when soft rains fall

And drip from leaves, then I recall

The thrill of being sheltered in your arms

Of course, I do

But I get along without you very well

Hoagy Carmichael*

* gebaseerd op het gedicht ‘Except Sometimes’ van Jane Brown Thompson

Voor Anton, Herman, Willem.

1

Droog en behoeftig

‘Zal ik hem voor je zoeken?’

‘Wie?’

‘Erik.’

Ze kijkt op met grote schrikogen. ‘Wil je dat laten, alsjeblieft?!’ ‘Waarom toch?’ Hij legt zijn hand even op haar arm. Meindert wil dat zijn moeder dit hoort, ze is nu helder maar kan ook zo weer wegzakken in een droomachtige staat of een neurotische monoloog over iets wat ze kwijt is, of nog in huis moet halen – koffie meestal, of pasta waarmee de voorraadkast en haar nachtkastje al uitpuilen. ‘Je praat vaker over hem, en over zijn kindertijd. Je wordt niet jonger, misschien wil hij jou ook graag nog een keer zien.’

‘Daar ben je helemaal abuis.’

Die rare jarenvijftigtaal opeens weer, zo formeel. Zo Polygoonjournaal. Hij knijpt een beetje in haar arm. Dat doet hij wel vaker, haar aanraken of vastpakken als hij haar bij de les wil houden. Hij durft niet hard te knijpen want ze voelt zo teer. Zijn vingertoppen drukken zacht op de dunne huid die bespikkeld is met levervlekken en losjes over haar vlees ligt. Schubbig oogt ze. Oude mensen drogen langzaam uit totdat het lijkt alsof ze van papier zijn, en eigenlijk worden ze dat ook, van papier, want na haar dood zal ze alleen nog maar gestalte krijgen op de foto’s die hij van haar bezit.

‘Waarom ben ik abuis? Hoe kun je nou weten of Erik jou wel of niet wil zien? Misschien hebben jullie beiden wel een duwtje nodig, misschien durft hij gewoon niet. Net als jij.’

‘Ach, wat weet jij ook! Meindert, hou op. Ik wil er niet meer over praten. Het doet me te veel.’ Ze valt even stil. Haar ogen, die eerst onrustig heen en weer schoten, blijven hangen op het wandmeubel met zijn jeugdfoto’s en sinds kort ook een foto van het grote bakstenen huis met de witte luiken in Wassenaar, waar ze opgroeide. ‘Het zou Erik te veel pijn doen, dat weet ik zeker. Laat het, het kan immers toch niet meer goedkomen, dan had ik al eerder…’ Ze draait opeens haar hoofd naar rechts. ‘Mein, de ficus ziet er zo droog en behoeftig uit. Weet jij waar ik de gieter heb gelaten? Er moet nodig water bij.’

Hij heeft haar arm losgelaten, hij is haar kwijt. Zodra het over zijn halfbroer gaat, en dat gebeurt de laatste tijd wel vaker, heeft Nora het over een wereld waarin Meindert nog niet bestond en niet wordt toegelaten.

Ze staat op, nog zo kordaat en vief. Haar lichaam is sterk, haar lange benen maken haar nog altijd tot een elegante verschijning. ‘Ze kan een zak aantrekken en dan ziet ze er nog goed uit,’ had hij haar zus eens horen zeggen.

Even later hoort hij haar rommelen in de keuken, een kraan opendraaien. Ze komt de woonkamer binnen met een beslagkom vol water dat een beetje over de rand klotst. ‘Er was iets dat water nodig had, had jij dorst?’

Hij lacht. ‘De ficus, mam. Maar volgens mij ziet die plant er zo zielig uit omdat je hem aan het verzuipen bent.’

Er klotst steeds meer water over de rand van de kom terwijl zijn moeder zich in de richting van de plant blijft bewegen.

‘Pas je op? Straks glij je uit op het parket. Ga maar even op de bank zitten.’

Hij neemt de beslagkom uit haar handen, maar omdat ze hem zo stevig vastheeft, morsen ze nog meer water. ‘Laat nou los, mama.’ Hij zet de kom op tafel en houdt haar bij de elleboog tot ze bij het slipvaste vloerkleed is. Dan loopt hij naar de keuken om een doek te halen en de rest van het water uit de kom in de fluitketel te gieten. Hij zet het gas aan voor thee.

Op een dag als vandaag vraagt hij zich af hoe het bestaat dat hij haar soms wel een week alleen laat, en dat haar huis dan niet in brand vliegt of er iets anders noodlottigs gebeurt. Als Nora het zou willen, dan deed hij het, dan zou hij Erik gaan zoeken. Hij heeft hem weleens gegoogeld maar dat leverde te veel resultaten op: IT-consultants, een loodgieter, een bankmedewerker, een scholier die een prijsvraag won, mannen die reacties schreven op krantenartikelen, een zaalvoetbalvereniging met Erik Arends als penningmeester. Zelf doet hij niets op sociale media, maar hij zou wat accounts kunnen aanmaken om Erik Arends daar te zoeken. Heel serieus of grondig heeft hij nog niet gezocht. Zijn motivatie was niet groot genoeg en dan zou hij tegen zijn eigen twijfel in gaan zoeken, en ook nog tegen Nora’s wil.

Toch knaagt het idee van de onbekende halfbroer aan hem. Hij zou best willen weten wat voor een man het is. Zou hij op Nora lijken, of op die hardvochtige Aalt? Zou zijn halfbroer nog iets weten van de man die twee of drie keer met zijn moeder bij het zwembad had gelegen, om daarna bij haar thuis nog een kopje koffie te drinken en hem, Meindert, te verwekken? Hij zou willen weten of Erik nog kan vertellen wat er op dat bordje om de nek van het dromedarisje stond, een souvenir dat zijn halfbroer van de man kreeg. Meindert had het op een foto gezien. Wellicht was het iets in de trant van: Groeten uit… Marokko, Tunesië, Egypte, Libië, Syrië, Jemen, Saoedi-Arabië, Turkmenistan?

Het water kookt en hij zoekt theezakjes. Het oranje blik is leeg. In de voorraadkast vindt hij minstens dertig pakken koffie en na wat geschuif ook thee en een pakje kokosbiscuit.

Wikipedia gaf aan dat in heel Noord-Afrika, het Arabisch schiereiland en de Kaukasus, tot in China dromedarissen voorkomen. Al wist hij maar een regio. Nora had zo weinig informatie over zijn verwekker dat hij nooit de illusie had gehad die man te kunnen vinden. Maar sinds een jaar of wat wordt hij af en toe geplaagd door het raadsel dat zijn vader is, niet zozeer omdat hij de man wil vinden, eerder om te weten wat er van die man in hem zit. Hij heeft geen kroeshaar zoals sommige Noord-Afrikanen, en hij heeft lichtgroene ogen. Zijn huid is iets getint maar niet meer dan die van een Spaanse Brabander, hij heeft iets mediterraans, zeggen zijn vriendinnen. En hij heeft ook niet de lange, ranke bouw van zijn moeder. Alles aan hem is wat breder, korter en meer gespierd, alsof er boerenbloed door zijn aderen stroomt. Alsof zijn bouw dankzij eeuwenlang ploegen, spitten, tillen, dragen en trekken met de generaties evolueerde tot dit stompe, sterke lijf. Brede voeten heeft hij, sterke handen met forse vingers, sterke onderen bovenarmen, gespierde kuiten en bovenbenen. Soms vragen mensen of hij naar de sportschool gaat, maar hij is er niet één keer binnen geweest. Hij moet er niet aan denken.

Hij loopt met het dienblad met thee en koekjes de kamer binnen. Er hangt een lap over zijn schouder om het gemorste water op te dweilen. Nora zit nog altijd op de bank uit het raam te staren, met een pen in haar hand en een sudokuboek opengeslagen op schoot; daarmee meent ze de achteruitgang van haar brein te kunnen stoppen. Lezen lukt haar al zeker drie jaar niet meer zo goed.

Hij zet het dienblad op de salontafel en weet het opeens zeker: vanavond zal hij in de openbare bibliotheek eens grondig gaan zoeken op internet en wat anonieme profielen aanmaken op sociale media. Het moet toch een keer. En het lijkt hem niet goed als ze zou komen te overlijden en Erik Arends dat in de krant moet lezen. Hoewel, ze zijn niet langer het soort familie dat een rouwadvertentie in de NRC plaatst. Wat nou als die man een aardige vent blijkt? Dat zou best kunnen, vooral als hij op Nora lijkt. Hij zou misschien met hem kunnen bespreken of Nora nog zelfstandig kan blijven wonen. Misschien wil die halfbroer ook eens een middag met haar doorbrengen, als hij niet zuur is omdat alles zomaar op een dag gestokt is en niemand de ander meer heeft gezocht.

‘Wat doe je nou weer?!’

Ze heeft een biscuitje in de thee gehangen, maar veel te lang waardoor het nu als drab op haar kin en bovenbenen ligt.

‘Lekker dopen,’ zegt ze met een glimlach. ‘Ach wat geeft het,’ ze maakt vegende bewegingen en smeert de natte koek, die op diarree lijkt, uit over haar broek. Hij rilt. Op een dag doet ze dit met echte poep. Die verhalen kent hij al. Zijn moeder droogt niet alleen uit, ze gaat ook langzaam maar zeker weer terug naar de staat waarin ze ooit werd geboren. In het ergste geval eindigt ze in een permanente foetushouding in een bed, niet langer zindelijk, niet meer in staat tot de meest basale vorm van communicatie, als een grote zwakzinnige baby. Gelukkig zei de geriater onlangs dat ze nog lang niet zover was. Het gaat traag, ze heeft een sterk lichaam, dat kan nog wel tien jaar mee.

Hij zucht en loopt opnieuw naar de keuken voor een schone vaatdoek. Vroeger schaamde hij zich voor haar hippiekleding, vaalwit gehaakte hesjes die ze zonder bh droeg zodat haar donkerbruine tepels door de gaatjes naar buiten priemden. Mensen konden ernaar staren, in winkels en op straat. Pas na zijn achttiende ging ze zich eindelijk een beetje gedragen en normaler kleden. Ze ging zelfs werken, in een boekhandel. Wat een verademing was dat geweest! Hij dacht dat hij er toen vanaf was, maar nu hij de veertig is gepasseerd, komt haar verrekte gebrek aan decorum terug. En drie keer sterker. Met vinnige streken veegt hij de koekresten van haar pantalon en kin.

2

Het klinkt als een bevel

Het is augustus 1970 en de lucht is blauwer dan blauw. De zon dwingt haar steeds weer naar het water want de zomer duurt maar voort en haar kind heeft vreselijke last van de hitte. Nora’s rode badpak staat haar goed, helemaal nu de zwangerschap alweer twee jaar geleden is, en ze bruin is geworden tijdens alle dagen die ze doorbrengt aan de rand van het pierebad. Ze merkt het aan de badmeester en aan de gedrongen, donkere man die vaak aan het einde van de middag op een handdoekje onder de kastanjebomen komt liggen nadat hij banen heeft getrokken in het vijftigmeterbad.

Erikje dreigt vandaag weer te verbranden, eigenlijk moet ze de schaduw opzoeken. Ze heeft hem al een T-shirt aangetrokken maar hij is niet bij de waterrand weg te sleuren. Het is te heet, het pierebad zit vol kinderen en het lauwe water biedt haar veel te weinig verkoeling. Ze zou graag ook even in het diepe willen duiken, maar kan de tweejarige niet alleen laten. Ze kent vrijwel niemand in deze stad, en durft geen vreemde moeders te vragen om op hem te letten. Erik zou de hele zonneweide bij elkaar brullen, zo eenkennig is hij.

Zweet druppelt tussen haar borsten door en kietelt haar buik. Even denkt ze aan handen en vingers. De hitte van deze zomer lijkt iets te doen met haar huid. Het maakt die gevoeliger, maakt dat ze naakt wil slapen maar dat durft ze niet, haar man zou dat raar vinden. Soms doet ze het tussen de middag als hij bij de krant is en Erik zijn slaapje doet. Dan kleedt ze zich helemaal uit, glijdt tussen de koele lakens en voelt hoe haar huid wordt aangeraakt. Ze voelt haar schaamhaar tegen het linnengoed schuren, legt een hand tussen haar benen en denkt aan de Oostenrijker die ze op vakantie ontmoette toen ze achttien was. Daarna doet ze steevast een heerlijk dutje.

‘Mevrouw niet goed, niet goed. Kindje ook.’ De donkere, gedrongen man met flink wat zwarte lichaamsbeharing staat naast haar handdoek en wijst beurtelings op de zon, op Nora en op haar kind. ‘Niet goed.’

‘Hij wil met water spelen, ik krijg hem daar niet weg.’

Hij is vast een Italiaan of een Spanjaard. De man loopt naar de rand van het pierebad, vult een paar rondslingerende emmertjes met water en neemt ze mee naar de schaduw onder de kastanjebomen.

‘Hier.’

Nora pakt Erik op die meteen begint te brullen en zet hem bij de emmertjes neer. De man heeft een plantenspuit bij zich en laat Erik zien hoe die werkt. Het kind schatert.

‘Ik maak,’ zegt hij zonder haar aan te kijken.

‘Plantenspuiten?’

Hij knikt. ‘Fabriek.’

Nora lacht. Ze bedenkt hoe geërgerd Aalt zou zijn als hij wist dat ze hier zat met deze vreemde die amper Nederlands spreekt. Als corrector bij de krant kan hij het niet laten alles en iedereen met hun taal te corrigeren; op het gebruik van zal en zul, als en dan en nog veel meer.

De man kijkt haar aan en wijst op Erik. ‘Blij,’ zegt de man en hij wijst op zichzelf: ‘Ferdi blij.’ Nu wijst hij naar haar. ‘Blij.’

Ze lacht opnieuw. ‘Nora.’

De man gaat weer op zijn handdoek zitten, pakt een tupperwarebakje uit een plastic zak, opent de deksel en maakt geluid om haar aandacht te trekken. Hij biedt haar de inhoud van het bakje aan, stukken watermeloen. ‘Eten.’

Het klinkt als een bevel.

Nora wil weigeren, maar Erik staat al naast de handdoek van de man en graait met zijn handjes naar het fruit. Ze komt snel overeind en buigt zich voorover om het kind weg te trekken. De sterke lichaamsgeur van de man overvalt haar en maakt haar benen week, maar het kan ook de hitte zijn. Erik, met in beide vuisten een stuk bloedrode meloen, protesteert luidkeels als ze hem mee wil nemen naar haar handdoek. ‘Hij moet eigenlijk slapen,’ zegt ze.

‘Hier,’ zegt de man.

Ze moet naar huis om te koken, maar drinkt eerst het koude flesje cola leeg dat Ferdi voor haar koopt in de kiosk van het sportfondsenbad. In ruil koopt zij schuimblokken, gewoon omdat het misschien wel vijftien jaar geleden is dat ze die voor het laatst at. Ze merkt dat ze een vreemde bui heeft. Er is een lichtheid in haar dag geslopen, ze voelt zich onbesuisd. De man proeft het snoepgoed en wil een tweede. Het babyroze schuim piept als ze erin bijt, maar de lichte, zoete substantie smelt fijn op haar tong. Erik speelt met de emmertjes water die de man aanvult als ze leegraken. Nora kust de buik van het jongetje, die een beetje bol staat. Het is zoveel makkelijker geworden nu hij niet langer die rood aangelopen magere schreeuwbaby is, maar een kind dat kan praten en lopen, aan wie ze verhaaltjes kan voorlezen.

Later trekt Ferdi zijn handdoek dichter naar de hare, tot er nog een meter gras tussen hen in ligt. Als hij zich vooroverbuigt, kijkt ze van onder haar oogharen even naar de gespierde achterkant van zijn dijen.

Ze liggen in de schaduw en communiceren met hun handen. Wat ze in ieder geval meekrijgt, is dat hij een vrouw, verloofde, moeder of zus heeft die even mooi is als zij. Als ze écht naar huis moet, rolt hij ook zijn handdoek op en volgt haar naar de uitgang. Hij fietst met haar mee op een gammele vouwfiets en ze vraagt zich af waarom ze dit niet eng vindt, of opdringerig. Het maakt haar nerveus, maar ook blij. Straks bij haar flat zal hij zwaaien en doorfietsen, denkt ze. Maar als ze bij de flat aankomen, nodigt ze hem uit voor koffie. Terwijl Nora het uitgeputte jongetje in zijn ledikant legt, zit Ferdi aan de keukentafel. Zijn bruine vingers trommelen iets snels en ongeduldigs op het blad.

Als ze de keuken weer in komt en de kraan laat lopen om de koffiekan te vullen, staat hij plotseling achter haar. Ze merkt dat ze niet schrikt maar leunt wel iets naar voren om het koude kraanwater over haar handen en de binnenkant van haar polsen te laten stromen, in de hoop dat ze bij zinnen komt. Hij legt zijn armen om haar heen, houdt zijn handen ook onder de kraan en wast haar handen. Ze is verbijsterd over de zachtheid van zijn handpalmen. Dan laat hij van zijn vingertoppen druppels op haar sleutelbeenderen en tussen haar borsten vallen. Zijn linkerhand wrijft het water uit over haar decolleté dat nog naglanst van de zonnebrandolie. Zijn andere koele hand schuift naar de band van haar rok, eronderdoor, buigt over haar venusheuvel onder de stof van haar onderbroek, glijdt terug naar boven, omvat haar buik, drukt dieper in haar zachte huid en glipt dan onder het elastiek van haar onderbroek door over haar schaamhaar, waar hij de opening openduwt met wijs- en middelvinger. Bij dit alles zegt hij niets. Ze ruikt iets uiigs in zijn adem, en een geur van zweet en geroosterd vlees. Hij is sterk, maar dat is niet erg. Hij wil haar. Nora kan alleen nog maar haar benen uit elkaar zetten.

3

Alsof er iets was afgesneden

Op een grote stronk naast zijn huis zet Meindert houtblokken op hun kant en hakt ze tot spaanders. Ieder jaar trapt hij weer in dezelfde val door half februari al te denken dat het lente wordt. En dan duurt het nog heel lang. Vorige week was het een dag zonnig, in de middag kon hij met open tuindeuren in de flauwe zon koffiedrinken. Sindsdien heeft het onafgebroken geregend. Het komt ook door het licht, dat hij hoop krijgt, de dagen die merkbaar lengen in deze tijd van het jaar. Maar het blijft nog zo verdomde koud en vochtig op het park.

In oktober kan hij bijna uitkijken naar het donker en zijn houtkachel die iedere dag aan moet, het geborgen vooruitzicht van veel binnen zitten in zijn tuinhuis, waar hij rond een uur of vier ’s middags alle ledlampjes aandoet en een bockbiertje opentrekt. Maar nu, eind februari, heeft hij er genoeg van. Zijn tuinhuis vervuilt omdat de waterleiding al drie maanden is afgesloten en hij met jerrycans van veertig liter moet slepen. Hij heeft genoeg van het spartaanse leven, het douchen bij zijn moeder, de klamme kille lakens en het matras dat hij moet voorverwarmen met keien die hij ’s ochtends weer op de houtkachel legt.

Maar hij bespaart zo wel een hoop geld. Hij betaalt geen huur, geen gas en elektra. Mede daardoor kon hij vorig jaar een flink stuk land kopen op Corsica. Daar komt hij al zeker tien jaar. Als kind had hij al bedacht dat hij Corsica wilde zien, vanwege Napoleon. En hij fantaseerde dat zijn vader er vandaan kwam, wat natuurlijk onzin was. Maar op Corsica zou deze kou niet heersen. Deze hardvochtige Noordwest-Europese reumatiek opwekkende kou van eindeloze onbetrouwbare winters, die als het tegenzit wel de helft van het jaar kunnen duren, of nog langer. Natuurlijk kan het op Corsica ook bitter koud zijn, zeker in de bergen. Maar daar staat altijd die warme droge zon tegenover. Met overdag al vanaf maart een verrukkelijk lauwe bries die ruikt naar rozemarijn, eucalyptus, pijnbomen en warme steen. En overal is de zee vlakbij. Vanaf zijn land kan hij haar bij helder weer zien liggen, kilometers verderop, als een ijlblauwe belofte.

Zodra Nora er niet meer is, wil hij daar permanent gaan wonen. Zijn klusbedrijf kan hij voortzetten op het eiland, in de tweede huizen van rijke Noord-Europeanen. Corsica is duur, maar hij heeft lang genoeg naar andere plekken gezocht en nooit iets mooiers gevonden. Het is alsof hij er hoort. Maar zolang Nora er nog is, kan hij hooguit in de late wintermaanden tijdelijk naar Corsica. En dan moet hij eerst een huisje op het stuk land zetten, of desnoods een caravan.

Meindert legt de spaanders in een fruitkist die inmiddels voor de helft gevuld is. Het hout is droog, zijn bijl scherp, en de blokken splijten gemakkelijk. Gisteren had Nora het weer over zijn halfbroer. Er had iemand gebeld die verkeerd verbonden was. Ze meende dat het Erik was en stond erop dat Meindert het nummer terugzocht in haar veel te ingewikkelde digitale telefoon met geheugen. Dat had ze dan weer wel onthouden, dat je kon zien wie er gebeld had. Maar het ding zelf bedienen kon ze niet. Meindert had het nummer opgezocht en voor zijn moeder op een briefje geschreven. Ze had het ingetoetst waarna hij met zijn oor vlak bij de hoorn meeluisterde. Het bleek een vrouw te zijn, uit Groningen.

‘Ik weet zeker dat het een man was, gisteren. Ik dacht dat hij zei dat hij Erik heette!’ Haar geheugen was vastgelopen in een flinke groef. Nog twee keer had hij het nummer moeten controleren. Uiteindelijk was hij tegen haar uitgevallen en daar werd ze stil van. Met een kutgevoel was hij onder de douche gestapt. Gelukkig was ze alles alweer vergeten toen hij zich had aangekleed en naar huis ging.

Dat hij ergens een broer heeft, weet hij sinds hij een jaar of zeven is. Dat er beter niet over gepraat kon worden, weet hij ook al sinds toen. Zijn grootmoeder sprak erover toen ze meende dat hij niet in de buurt was, en omdat het zo stiekem ging en hij flink op zijn lazer kreeg toen bleek dat hij alles had gehoord, was hij er niet meteen tegen Nora over begonnen. Maar thuis in bed kon hij slecht slapen. Na drie keer ‘mama’ roepen ging het licht op de overloop aan en kwam ze de trap op. Haar mooie silhouet, van achteren verlicht, leunde vermoeid tegen de deurpost van zijn kamer. ‘Wat is er?’

‘Heb ik een broer?’

Ze ging abrupt rechtop staan en stapte zijn kamer binnen. Het bleef even stil. ‘Hoe kom je daar opeens bij?’

‘Is die misschien dood?’

‘Nee, hij is niet dood. Heeft oma iets gezegd?’ Ze was op zijn bed gaan zitten en aaide heel hard over zijn haar, wat een onprettig gevoel was. Hij ging eerst verliggen en toen dat niet hielp, duwde hij voorzichtig haar arm weg.

‘Dus ik heb echt een broer?’

Nora zei niets maar aan haar gezicht zag hij dat het waar was.

‘Waar is hij dan?’

‘Bij zijn vader.’

‘Is dat ook mijn vader?’

‘Nee. Hij is bij zijn vader en een nieuwe moeder. Dat is ook beter. Wij hebben het gezellig met z’n twee, toch?’ Ze had hem opeens heel kordaat op zijn hoofd gekust en was zijn kamer uit gelopen.

‘Komt hij dan een keer logeren?’

Het licht op de overloop ging uit. ‘Nee,’ antwoordde zijn moeder terwijl ze de trap af liep.

‘Waarom niet?’ riep Meindert.

‘Nu gaan slapen, Mein. Welterusten.’

Later die nacht werd hij wakker. Ergens in huis hoorde hij een gesmoord huilen, alsof het onder een deken vandaan kwam. Hij liep naar haar slaapkamer en kroop bij haar in bed. Daar zocht hij haar hand naast het kussen en hield die vast. ‘Hoe heette hij?’

Ze antwoordde niet meteen. ‘Niet meer over hem praten, ik kan zijn naam niet zeggen.’

‘Was hij heel stout?’

‘Nee, hij was niet stout, hoe kom je daar nou bij?’ Ze steunde op haar elleboog, grabbelde naar iets en snoot haar neus in de katoenen zakdoek die onder haar kussen lag.

‘Was hij heel lief, dan? Liever dan ik?’

‘Nee. Maar ik mis hem wel. Laten we er maar niet meer over praten. Hou mijn hand nog maar even vast. Jij bent lief. Jou raak ik niet kwijt. Nooit, nooit, nooit.’ Ze ging weer liggen en kneep in zijn hand.

Het huilen leek gestopt maar hij durfde niet weg te gaan uit haar bed. Eindeloos lang luisterde hij naar haar adem tot die rustiger werd en zijn moeder in slaap viel. Ze had zich naar hem toegedraaid en de lucht uit haar mond rook naar rozijnen en as. Het maakte hem benauwd, om in te ademen wat zij uitademde. Er was te weinig ruimte tussen hun gezichten maar hij was bang dat ze wakker zou worden en weer zou gaan huilen als hij zich bewoog. Met haar hand hield ze zijn hand tegen haar borstbeen gedrukt. Hij draaide zijn gezicht iets omhoog voor lucht en bedacht dat hij dan maar zo moest blijven liggen. Ze mocht in ieder geval niet wakker worden. Het geluid dat hem in zijn eigen bed had gewekt, was klaaglijk geweest, eng. Alsof ze erge pijn had, alsof er iets was afgesneden. Ze miste iemand die hij nog nooit had gezien, wiens naam hij niet eens kende. Het moest wel een bijzonder jongetje zijn, dat zijn vader hem had meegenomen. Hij was vast heel speciaal, een prinsje uit een sprookje. Als kinderen die in een bos werden achtergelaten en dan iets engs tegenkwamen zoals een reus of een heks, en later een schat vonden en heel rijk terugkeerden naar huis, tot grote blijdschap van hun ouders. Misschien was zijn broer wel zo iemand.

Meinderts vader had hém niet meegenomen. Hij kon zich ook niet voorstellen dat zijn moeder ooit zo hard om hem zou huilen. Hij was er iedere dag, en soms was hij lastig en dan werd ze boos. Hij was heel gewoon. Niets geheimzinnigs aan.

Hoewel de kist met aanmaakhout vol zit, heeft hij zin om door te hakken. Hij kan ook nooit genoeg aanmaakhout hebben. Soms lukt het stoken slecht, als het vochtig is in zijn huisje, als hij terugkomt van een reis, als hij niet goed in zijn vel zit. Dat verwondert hem, dat hij de kachel niet goed aankrijgt als hij een rotbui heeft. Een tweede kist met aanmaakhout is daarom prettig. Hij duikt in de schuur en trekt een veilingkist onder de werkbank vandaan. De oude tangen en sleutels die erin liggen hangt hij aan lege spijkers aan de wand.

Hij twijfelt, misschien moet hij vannacht bij Sasja gaan slapen. Drie dagen geleden kwam ze onverwacht aanfietsen. Hij had haar hier, buiten op de tuintafel in de kou en motregen geneukt. Er was toch geen mens te bekennen, het schemerde en het hek om het complex zat op slot. Daarna wilde ze zich opwarmen bij de kachel en toen wilde ze blijven slapen maar was ze eerst, na een paar glazen wijn, een beetje huilerig gaan doen omdat hij zich ‘niet wil binden’.

De herinnering aan de vrijpartij, hoe hij haar broek afstroopte en zij haar sokken aanhield, haar borsten onder de omhooggeschoven trui die hard waren van de kou en nat van de regen. De beelden winden hem opnieuw op zodat hij zijn telefoon uit zijn zak pakt en een sms met een voorstel begint te typen, om die even later weer te wissen. Hij heeft zich voorgenomen om haar minder te zien, voor de duidelijkheid. Daar moet hij zich aan houden.

Buiten pakt hij een blok van de stapel, zet het rechtop en gaat door met hakken. Misschien kan hij wat van het aanmaakhout naar Mireille brengen. Ze hebben elkaar al een maand of twee niet gezien terwijl hij weet dat ze in de winter soms ook op haar tuin is en dan een houtkachel stookt.

Het is schemerig geworden als ook de tweede kist is gevuld. Nu moet hij ophouden, hij ziet nauwelijks meer iets. Hij neemt het aanmaakhout mee naar binnen, opent zijn kachel, stapelt papierproppen, spaanders en een groter blok, steekt het aan en wacht.

4

Getekend

Maar weinig mensen weten dat er nog een kind was. Nora heeft er nauwelijks over gesproken. Ze vond het moeilijk, misschien wel onmogelijk om haar mond open te doen en te proberen die woorden te vormen. De diepe schaamte, de angst. Angst voor de schaamte, voor de pijn, voor wat ze allemaal had nagelaten. Dat ze niet als een hellehond had gevochten toen hij haar met Meindert en twee koffers op de bus naar Wassenaar zette. Erik was ’s ochtends al door zijn familie opgehaald en naar de Veluwe gebracht. Haar verlamde staat, haar onvermogen om hen tegen te houden.

Ze had haar kind mee laten nemen. Haar kleine, slimme, tengere kind bleef achter in de armen van die nare clan zodat hij zou opgroeien bij de vreemde met wie ze zes jaar een dak, een matras had gedeeld, ieder op zijn eigen helft. De man die haar had aangeraakt als een hoer of een beest, en nu ook had gezegd dat ze dat was: niet meer dan een stuk vuil, een ‘hoer van Babylon’.

Soms lijkt die periode uit haar leven, die opeenvolging van schokkende gebeurtenissen, op een film die ze ooit zag en weer vergat, behalve de sfeer die erbij hoorde. Een gat in haar buik, steken. De woorden om het te beschrijven heeft ze nooit gevonden en wilde ze ook niet zoeken. Ze wilde niet kijken naar wat er in de diepte, op de bodem van haar bestaan, ergens in haar romp nog altijd zachtjes lag te kermen, nog altijd niet was verstomd. Ze kon het meestal wel dempen, bedekken. Meindert kon het goed dempen toen hij klein was, met zijn stevige, zachte lijf, zijn fluwelen nekje, zijn altijd wat nattige donkere jongensharen die roken naar vochtig gras, een jonge hond.

Erik was een ander kind geweest. Minder benaderbaar, minder lijfelijk, waarschijnlijk leek hij daarin op zijn vader. Zij had Erik minder goed begrepen dan haar tweede zoon. Precies zoals haar moeder haar minder goed begreep dan haar zus Eline. Maar goed, ze was niet in orde geweest na haar eerste bevalling. Nooit zou ze vergeten hoe hij bij haar werd gebracht in het ziekenhuis, in zijn witte pakje, de magere armpjes en beentjes rood. Een scharminkel, een gevilde cavia leek hij. Ze raakte bevangen door mededogen en afschuw tegelijk. Hij had haar zo nodig en zij kon het niet aan. Toen zijn vader hem claimde en bij haar weghaalde, was hij drie, en zij had niets gedaan om het te voorkomen. Ze was bang voor Aalt, ze voelde zich schuldig. Ze had hen laten gaan, en haatte haar eigen lafheid. Vijfenveertig kilo woog ze op een zeker moment. Haar mond voelde als een tunnel van zandsteen, er schoof geen voedsel meer doorheen. En als ze toch wat at, moest ze erna vaak braken. Ze droeg de kleding van een nichtje van veertien, had geen werk, geen geld, niets. Haar ouders deden weinig om haar te steunen, hadden Aalt gehaat vanaf dag één en nu moest ze het zelf maar uitzoeken, ze was immers al zevenendertig. Haar vader en moeder waren oud, rigide, afstandelijk. Ze hadden de oorlog meegemaakt toen Nora en haar zus nog klein waren en begrepen niets van hun dochter die zo’n stuurloos en onbegrijpelijk leven leidde om te eindigen met een armoedige steile kwast van de Veluwe. Zoon van een kippenboer. Met een armzalig baantje bij de krant – niet eens als journalist, nee als corrector. De kantoorklerk onder het krantenvolk, een techneut die de puntjes op de i kon zetten met dank aan het vele bijbellezen in zijn jeugd. Een bange man, zonder eigen ideeën, een intellectuele armoedzaaier. Zo dachten ze erover bij de familie Krammers, en eigenlijk kon Nora hen achteraf geen ongelijk geven. Ze had het uit willen maken tijdens hun verkering, maar hij huilde zo zielig toen ze dat een keer probeerde dat ze haar woorden had teruggenomen, maar Aalt was het nooit vergeten. Tijdens hun huwelijk nam hij wraak door haar af te wijzen. Dat was voor Eriks geboorte begonnen en doorgegaan tot de dag waarop hij haar en Meindert bij de bus afzette. Aalt wilde altijd het laatste woord, en dat had hij gekregen.

Gelukkig was Mein er geweest. Zonder hem had ze het erbij laten zitten en was ze verschrompeld tot er niets meer over was. Maar na anderhalf jaar was ze op herhaaldelijk aandringen van haar zus Eline naar de huisarts gegaan en met Seresta’s en ‘eetpillen’ kwam ze langzaam weer terug. Na een jaar paste ze min of meer weer in haar oorspronkelijke kledingmaat. Ze verhuisden naar een andere stad, ze kon een bijstandsuitkering aanvragen. Dat gaf haar een gevoel van onafhankelijkheid en ze kon erbij studeren. Snel daarna ging Meindert naar school. Ze had af en toe seks met een man uit de buurt die ook de afvoer of de verwarmingsketel kon repareren. Ze werd voorleesmoeder en volgde met een buurvrouw de vos-cursus: vrouwen oriënteren zich op de samenleving. Daar leerde ze dat ze het diepvriesvak ook als sokkenla kon gebruiken als ze toch niet van ontdooid eten hield. Heel creatief vond Nora dat. De leidster van de cursus was ook gescheiden, en hield Nora voor dat ze voor zichzelf had gekozen, haar scheiding was een keuze, ‘een bevrijding uit het patriarchale juk’. Als ze niet werd opgeslokt door schuldgevoel jegens Erik, kon Nora die bevrijding ook echt voelen: geen Aalt meer met zijn calvinistische opvattingen en routines. Mopperend dat ze te veel vlees had klaargemaakt dat bovendien te droog was, dat er posten ontbraken in het huishoudboekje dat ze nauwgezet moest bijhouden. Dat ze Erik te weinig disciplineerde en hem verpestte met Liga en Roosvicee, en waar moest dat allemaal van betaald worden? Aalt was er niet meer om haar overdag terecht en ’s nachts af te wijzen.

Nora vertelde niemand op de vos-cursus over Erik. En omdat ze Erik niet meer had, was Aalt er op de een of andere manier altijd, want hij had haar deze straf gegeven en tot haar wanhoop voelde het alsof ze die verdiend had. Ze was zwak geweest en dom. Ze had zich zelden verzet tegen Aalts onhebbelijkheden, amper ergens ruzie om gemaakt, nooit geëist dat hij zich als een volwaardige echtgenoot ging gedragen. Zo vaak had ze stil liggen wachten in bed, soms zonder slip onder haar nachtjapon, in de hoop dat hij een hand uit zou steken en zijn lust zou terugkeren. Ze had voorzichtig en hoopvol zijn rug of buik gestreeld, waarna hij zich omdraaide en ‘welterusten’ mompelde. Ze was er uiteindelijk maar mee opgehouden, net als met vragen om een nachtzoen. Soms vroeg ze of hij boos was, en dat ontkende hij dan. Soms vroeg ze of hij haar nog mooi vond, en dan zei hij dat ze er prima uitzag maar dat het een lange dag was geweest. Ze had toegekeken hoe de kilte hun huwelijk binnen sijpelde, ze nauwelijks iets ondernomen, ze had het zelf laten gebeuren.

Tot ze zich op een dag zomaar gaf aan een vreemde, die ze toestond om terug te komen. Wekenlang. Haar enige verzet tegen Aalt was haar overgave aan Ferdi, de bruine man met de gulzige handen. Ze had zich laten nemen als in een roes, zoals ze niet eerder had gekend. Ze had gespreid gelegen, gestaan en gezeten. Hij was onder, op of naast haar geweest en zijn handen hadden in haar vel geknepen, haar overal vastgepakt, gestreeld. Hij had haar aangekeken, dwingend, hongerig, bezeten. Drie weken lang had deze verstandsverbijstering, deze roes geduurd, zonder dat Aalt ook maar iets had gemerkt. Tot Ferdi op een dag met handen en voeten duidelijk maakte dat hij op reis moest, naar huis. Hij zou terugkomen, maar dat was nooit gebeurd. Hij moet haar hebben verteld naar welk land hij terugging, maar ze had het niet goed verstaan of was het vergeten, zelfs zijn achternaam weet ze niet meer. Hij sprak amper Nederlands en verder alleen zijn eigen taal. Toen ze niet meer ongesteld was geworden, had ze zich diep verlaagd om Aalt nog een keer te verleiden voor een halfbakken alibi dat uiteindelijk niet had gewerkt. Hoewel hij die laatste keer wel in haar was geweest, kwam hij als altijd niet klaar. Hij had haar hand om zijn pik gelegd terwijl hij boven haar stond, maar ook dat kon ze niet goed. Met een paar venijnige rukjes van zijn eigen hand had hij uiteindelijk een ejaculatie weten op te wekken. Het zaad landde in haar hals en op haar kin. Hij had zich meteen daarna omgedraaid, een zakdoek uit zijn broek gevist en die aan haar gegeven, had zich zonder een woord aangekleed en was naar buiten gelopen. Later die nacht werd ze wakker van het gepiep van de douchekraan. Twee keer. Beide keren had ze op de wekker gekeken. Hij had drie kwartier onder de douche gestaan. Blijkbaar voelde hij zich net zo smerig als zij.

Toch had tijdelijk de suggestie geleefd dat haar tweede kind van hem was. Met ‘voor het zingen de kerk uitgaan’ werden in die jaren regelmatig kinderen verwekt. Aalt wist dat, maar was toch verbaasd en vooral ontstemd geweest. Financieel vond hij een tweede kind ‘niet opportuun’. Tot een jaar na de geboorte had ze vanuit haar ooghoeken geregistreerd hoe hij het kind soms met samengeknepen ogen observeerde. Hun seksloze leven zette zich voort en er werd niet meer over gerept. Tot de avond waarop bleek dat hij alles had voorbereid, tot in de kleinste details.

De jongens lagen in bed. Ze had de afwas gedaan toen hij haar riep vanuit de woonkamer. ‘Wil je dit tekenen?’ Er lagen zes getypte vellen papier op de eetkamertafel.

‘Wat is dit?’

‘Echtscheidingspapieren, huuropzegging, voogdijpapieren, afstandsverklaring.’ Hij schoof een balpen over tafel haar kant op. ‘Tekenen.’

‘Maar Aalt, waarom?’

‘Tekenen.’

‘En als ik dat niet wil? Dit kan toch niet? We moeten eerst praten, zo doe je dat toch, eerst praten?’

‘Als je niet tekent, neem ik Meindert ook mee. Dan pak ik je alles af, Nora. En dan geef ik je geen duizend gulden om een woning in te richten. Dan ga je maar bij je “pappie” bedelen en zet ik je vannacht nog op straat in de kleren die je draagt, meer niet.’

Zijn tanden knarsten van venijn terwijl hij zijn kaken op elkaar drukte. Toen opende hij zijn mond weer en siste: ‘Ik weet alles. Ik heb rondgevraagd. Dacht je dat ik het niet zou zien? Nu weet ik van die bruine smeerlap uit de plasticfabriek. De hoer van Babylon, dát ben je. Ik kan je aanblik niet meer verdragen, ik wil nooit meer naar je vieze gezicht kijken, het bed delen met je smerige lichaam. Je hebt geluk dat ik je geen afranseling geef, want dat is wat jij verdient.’ Zijn vuist drukte in het tafelblad, de knokkels wit. ‘Je zoekt het maar uit met je bastaard. Ik wil jullie nooit meer zien.’

‘Dat kun je niet doen, Erik is te klein!’

Inhoud

1 Droog en behoeftig

2 Het klinkt als een bevel

3 Alsof er iets was afgesneden

4 Getekend

5 Sport

6 Een soort bloedhond

7 Jij wilt ook vergeten

8 De buurtklussers

9 Huisvriend

10 Gele plantjes

11 Een dubbele etage

12 Koekjes werden zijn dood

13 IJsheiligen

14 Brandnetels

15 Stelletje parasieten

16 Brokken

17 Laat het kind met rust

18 Game plan

19 Zo’n bloemkoolwijk

20 Bloot

21 Je echte stem

22 Grote vogelschimmen

23 Hapje zomer

24 Een halfje tijgerwit

25 Een waardeloze huisvrouw

26 Meisjesvoeten

27 Lang niet gezien

28 Bloedeigen

29 Als een eendagsvlinder

30 Bodemloos

31 Je vindt hem toch nooit

32 Het doet zo’n pijn

33 Stompzinnigheid

34 Een mooi bord

35 Wortelkluit

36 Een geoliede machine

37 Je danst wild