LEVENS REDDEN

Dit boek draag ik op aan mijn bewonderenswaardige kinderen Gemma en Mark, en aan mijn kleindochters Alice en Chloe.

Stephen Westaby

LEVENS REDDEN

VERHALEN VAN

EEN HARTCHIRURG

Nieuw Amsterdam

Vertaling Ludo Hellemans

© 2017 Stephen Westaby

Oorspronkelijke titel Saving Lives. A Heart Surgeon’s Stories of Life and Death on the Operating Table

Oorspronkelijke uitgever HarperCollins Publishers

© 2017 Nederlandse vertaling Ludo Hellemans en Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Yulia Knol

Ontwerp omslag Philip Stroomberg

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

NUR 740

ISBN 978 90 468 2267 8

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met ISBN 978 90 468 2266 1

Inhoud

Voorwoord

 1 De ether dome

 2 en bescheiden begin

 3 De laarzen van Lord Brock

 4 Township-jongen

 5 De jonge vrouw zonder naam

 6 De man met twee harten

 7 Saving Julie’s Heart

 8 De zwarte banaan

 9 Dominohart

10 Leven aan een batterij

11 Anna’s verhaal

12 Meneer Clarke

13 Adrenalinerush

14 Wanhoop

15 Twee levens op het spel

16 Jouw leven in hun handen

Nawoord

Dankwoord

Dank van de vertaler

Woordenlijst

Positie van hart en longen in de borstkas

VOORWOORD

‘De hersenen zijn mijn tweede favoriete orgaan,’ zei Woody Allen eens. Voor mij was dat het hart. Ik hield ervan om het te bekijken, om het stil te zetten, het te repareren en het dan weer op gang te brengen, zoals een monteur die onder de motorkap van een auto aan de motor sleutelt. Toen ik op een gegeven moment doorhad hoe het werkte, ging de rest vanzelf. In mijn jonge jaren had ik dan ook geschilderd. Ik had simpelweg kwast en doek ingeruild voor scalpel en menselijk vlees. Meer hobby dan baan, en meer plezier dan plicht, het was gewoon iets waar ik goed in was.

Mijn carrière heeft een merkwaardig kronkelige weg gevolgd, van schuchtere schooljongen naar heftig extraverte geneeskundestudent, van meedogenloos ambitieuze jonge arts tot introverte chirurgische pionier. Tijdens deze reis is me dikwijls gevraagd wat ik zo boeiend vond aan hartchirurgie. Ik hoop dat dit boek dat duidelijk zal maken.

Maar alvorens van wal te steken wil ik graag een aantal feiten over dit zinderend orgaan met u delen. Elk hart is anders. Sommige harten zijn vet, andere mager. Sommige zijn dik, andere dun. Sommige zijn snel, andere traag. Geen twee zijn gelijk. De meeste van de 12.000 waaraan ik heb gesleuteld waren vreselijk ziek en veroorzaakten ellende: onverdraaglijke pijn in de borst, onophoudelijke vermoeidheid en beangstigende kortademigheid.

Het fascinerende van het menselijke hart is zijn werking – het ritme en de efficiëntie ervan. De feitelijke gegevens zijn verbazingwekkend.

Het hart in vooraanzicht

Het hart slaat meer dan 60 keer per minuut om 5 liter bloed rond te pompen. Dit komt op 3600 hartslagen per uur, 86.400 per etmaal. Het slaat meer dan 31 miljoen keer in een jaar en 2,5 miljard keer in 80 jaar. De linker- en rechterhelft van het hart pompen dagelijks meer dan 6000 liter bloed naar lichaam en longen; een ongelooflijk zware werklast, die enorm veel energie kost. Dus als het hart faalt zijn de gevolgen ernstig. En, gezien deze verbazingwekkende prestatie, kun je je voorstellen dat dit menselijk hart wordt vervangen door een mechanisch apparaat? Of zelfs door het hart van een dode?

Tijdens de biologieles op school leerde ik dat het hart in het midden van de borstkas zit en uit vier delen bestaat: twee verzamelruimtes, het linkeratrium en het rechteratrium, en twee pompkamers, het linkerventrikel en het rechterventrikel. Op de schema’s in de studieboeken worden ze zij aan zij afgebeeld, zoals een huis met beneden een zitkamer en een keuken en boven twee slaapkamers. De sponsachtige, uitzetbare longen omgeven het hart en lijken op het dak van een Zwitsers chalet. Ononderbroken vernieuwen ze het zuurstofgehalte van het bloed en stoten ze kooldioxide uit in de atmosfeer. (De meesten van ons weten dat er via de adem ook andere chemische stoffen uitgescheiden worden, met name alcohol wanneer de bloedspiegel daarvan zo hoog is dat de lever het niet kan verwerken.)

Hartkamers, kleppen en belangrijkste bloedvaten in vooraanzicht

Zuurstofrijk bloed verlaat de longen en komt in het linkeratrium terecht via vier verschillende aders, twee van elke kant. Tijdens de diastole, dat is de fase waarbij het hart zich vult, stroomt het bloed door de mitralisklep – die zo heet vanwege de gelijkenis met een bisschopsmijter (Grieks: mitra) – naar binnen in het krachtige linkerventrikel. Wanneer het ventrikel zich samentrekt, deze fase heet systole, gaat de mitralisklep dicht. De inhoud van het linkerventrikel wordt naar buiten geperst door de aortaklep in de aorta, en verder door de slagaders naar het lichaam.

Fascinerend is dat het rechterventrikel op een heel andere manier werkt. Het heeft de vorm van een croissantje en ligt zijdelings van het linkerventrikel, tegen wat bekendstaat als het kamertussenschot of ventrikelseptum. Dankzij deze croissantvorm kan het rechterventrikel als een blaasbalg pompen. Dus beide ventrikels zijn van elkaar afhankelijk. Dit hartritme vond ik zoiets fascinerends, alsof je naar de vingers van een pianist keek of naar de voeten van een danser.

Maar is het allemaal wel zo simpel? Mijn moeder kocht vroeger schapenharten bij de slager; goedkoop, best lekker en prachtig om te ontleden. Doordat ik die harten heb opengesneden, heb ik ontdekt dat echte harten ingewikkelder en lastiger te begrijpen zijn dan diagrammen in studieboeken, want de vorm en de spieropbouw van de twee ventrikels zijn volkomen verschillend. Ze zitten ook niet links en rechts maar veeleer voor en achter. Het forsere linkerventrikel is kegelvormig en heeft kringvormige spierbanden die samentrekken en daarbij de kamer roteren. Nu kunnen we ons voorstellen hoe het linkerventrikel in werkelijkheid functioneert. Als de krachtige spier samentrekt en daarbij dikker wordt, versmalt de holte en wordt korter. Tijdens de relaxatiefase – de diastole – ontspant het linkerventrikel zich en de aortaklep gaat dicht. De ontspannen holte verbreedt en wordt langer, en zuigt bloed uit het atrium via de mitralisklep het ventrikel in. Op deze wijze bestaat elke gecoördineerde cyclus van contractie en relaxatie uit vernauwing, draaiing en verkorting, gevolgd door verbreding, terugdraaiing en verlenging. Een echte Argentijnse tango… maar met twee belangrijke verschillen: het hele proces duurt minder dan een seconde en de dans gaat oneindig door.

Elke cel in het lichaam leeft door bloed en zuurstof; is dat er niet, dan gaan celweefsels meer of minder snel dood, de hersenen het eerst, en de botten het laatst. Dat hangt helemaal af van hoeveel zuurstof elke cel nodig heeft. Wanneer het hart stopt, zijn de hersenen en het zenuwstelsel in minder dan vijf minuten beschadigd. Daarna volgt de hersendood.

Nu bent u een cardioloog. U hebt kennis van het hart en de bloedsomloop. Maar u heeft nog steeds een chirurg nodig om de patiënt te helpen.

1

DE ETHER DOME

Dank voor de aflossing; het is bitter koud en mijn hart is bedroefd.

– William Shakespeare, Hamlet, Akte I, Scène 1

De marge tussen leven en dood, triomf en nederlaag, hoop en wanhoop is uiterst klein – iets meer spiercellen die afsterven, iets meer melkzuur in het bloed, iets meer zwelling in de hersenen. Magere Hein leunt over de schouder van iedere chirurg, en de dood is altijd definitief. Er is geen tweede kans.

November 1966. Ik ben achttien, en sinds een week ben ik eerstejaarsstudent geneeskunde aan Charing Cross Hospital Medical School in het centrum van Londen, pal tegenover het ziekenhuis. Ik wilde een zinderend, kloppend hart zien, niet zo’n slijmerig stuk levenloos vlees op de snijtafel. Een conciërge van de Medical School vertelde me dat er op woensdagen in het ziekenhuis aan de overkant van de straat hartoperaties werden gedaan, en dat ik de ether dome moest zien te vinden. Je moet de groene deur hebben, op de bovenste verdieping vlak onder het dak, waar nooit iemand komt. Maar laat je niet pakken, waarschuwde hij me. Preklinische studenten mogen daar boven niet komen.

Het was al laat in de namiddag, donker en er viel motregen op de Strand toen ik eropuit trok om de etherkoepel te ontdekken, die een ouderwetse glas-in-loodkoepel bleek te zijn, boven de operatiezaal van het oude Charing Cross Hospital. Sinds mijn toelatingsgesprek was ik niet meer door de heilige poorten van het ziekenhuis naar binnen gegaan. Dat voorrecht moesten wij studenten zien te verdienen door te slagen voor examens in anatomie, fysiologie en biochemie. Daarom nam ik ook niet de hoofdingang met zijn Griekse zuilen, maar sloop naar binnen onder de blauwe lamp van de ongevallenafdeling, en vond daar een lift, een oude, krakkemikkige kooi die gebruikt werd om apparatuur en lijken van de afdelingen naar het souterrain te brengen.

Ik was bang dat ik te laat zou komen – dat de operatie al voorbij zou zijn en de groene deur op slot. Maar dat was niet het geval. Achter de groene deur was een donkere, stoffige gang die als opslag diende voor verouderde anesthesietoestellen en afgedankte chirurgische instrumenten. Tien meter verder zag ik de gloed van de operatielampen onder de koepel. Het was een oude galerij om operaties bij te wonen achter glas, respectvol afgescheiden van het schouwspel op de operatietafel amper twee meter lager, en voorzien van een reling en kromme houten banken die glad gesleten waren door de onrustige ruggen van chirurgen in spe.

Ik zat daar met mijn handen om de reling geklemd, met alleen Magere Hein als gezelschap, en tuurde door het glas dat wazig was door condens. Het was een hartoperatie en de borstkas was nog open. Ik zocht naar de plek waar ik het beste zicht had en dat was precies boven het hoofd van de chirurg. Hij was zeer bekend, althans aan onze medische opleiding, een lange man, slank en imposant, met zeer lange vingers. In de jaren zestig was hartchirurgie nog nieuw en opwindend; degenen die het beoefenden waren dun gezaaid, en er waren maar weinig chirurgen goed opgeleid voor dit specialisme. Vaak waren het vakkundige algemeen chirurgen die een van de pionierscentra hadden bezocht en die het vervolgens op zich hadden genomen om een nieuw programma op te zetten. Ze waren allemaal intensief aan het leren, en de kosten daarvan werden in mensenlevens gemeten.

De twee assistent-chirurgen en de operatiekamerverpleegkundige stonden schouder aan schouder over de gapende wond gebogen, en gaven elkaar in koortsachtig tempo instrumenten aan. En daar was het dan, het centrum van hun aandacht en van mijn gefascineerde blik: een kloppend menselijk hart. In feite was het eerder kronkelen dan kloppen, en het was nog met canules en slangen verbonden aan de hart-longmachine. Cilindrische schijven draaiden door een bak met van zuurstof verzadigd bloed en een eenvoudige slangenpomp stuurde dit levensbloed via slangen terug naar het lichaam. Ik probeerde meer te zien, maar kon alleen maar het hart zien omdat de patiënt volledig toegedekt was met groene doeken en daardoor aangenaam anoniem bleef voor alle betrokkenen.

De chirurg verplaatste rusteloos zijn gewicht van de ene voet naar de andere. Hij droeg de grote witte operatielaarzen die chirurgen vroeger aantrokken om hun sokken te beschermen tegen bloedspatten. Het team had de mitralisklep van de patiënt vervangen maar het hart stribbelde tegen toen ze de hart-longmachine wilden loskoppelen. Hoewel dit de eerste keer was dat ik een kloppend mensenhart zag, zag ik dat het zwak was, opgeblazen als een ballon en dat het wel pulseerde maar niet pompte. Aan de muur achter me hing een kastje met het opschrift INTERCOM. Ik zette de knop om en het drama werd nu begeleid door geluid.

Door de herrie van versterkte achtergrondgeluiden heen hoorde ik de chirurg zeggen: ‘Laten we het nog een keer proberen. Meer adrenaline. Beademen, en laten we dan proberen los te koppelen.’

Stilte, terwijl iedereen het wanhopige orgaan zag vechten voor zijn leven.

‘Er zit lucht in de rechterkransslagader,’ zei de eerste assistent. ‘Geef me een holle naald.’ Hij duwde de naald in de aorta, schuimend bloed spoot in de wond en toen begon de bloeddruk van de patiënt te verbeteren.

De chirurg benutte het moment en keerde zich tot de perfusionist. ‘Nú loskoppelen! Dit is onze laatste kans.’

‘Hart-longmachine los,’ was het antwoord; een feitelijke mededeling uitgesproken zonder veel hoop.

De hart-longmachine was uitgeschakeld en het hart was nu vrij, het linkerventrikel pompte bloed naar het lichaam en het rechterventrikel naar de longen. Voor allebei was het vechten. De anesthesist keek hoopvol naar het scherm, lettend op bloeddruk en hartslag. Wetende dat dit hun laatste poging was haalden de chirurgen in stilte de canules uit het hart en hechtten de gaten dicht. Iedereen wilde dat het hart krachtiger zou worden. Een tijdlang bleef het zwakjes fibrilleren maar toen begon de bloeddruk langzaam te dalen. Ergens was er een bloeding – niet erg hevig maar wel aanhoudend. Ergens aan de rugkant. Ergens op een onbereikbare plaats.

Het hart optillen deed het heviger fibrilleren. Het begon weer te kronkelen, wriemelend als een zak vol wormen, maar zonder tot contractie te komen, het gevolg van ongecoördineerde elektrische activiteit. Verspilde energie. Het duurde even voordat de anesthesist dit op zijn scherm te zien kreeg. ‘VF,’ riep hij. Ik zou spoedig leren dat dit ‘ventrikelfibrilleren’ betekende. ‘Geef het een schok.’

De chirurg had dit verwacht en drukte de elektroden van de defibrillator stevig tegen het hart. ‘30 joules.’ Zap! Geen verandering. ‘Maak er 60 van.’

Zap! Deze keer stopte het fibrilleren, maar het hart bleef stil en zonder elektrische activiteit. Het leek op een natte bruinpapieren zak. Asystolie, zo noemen we dat.

Het bloed bleef de borstkas in stromen en de chirurg porde in het hart met zijn vinger. De ventrikels reageerden door samentrekking. Hij porde opnieuw en het ritme begon weer. ‘Te traag. Geef me een spuit met adrenaline.’ De naald werd zonder veel omhaal door het rechterventrikel in het linkerventrikel geduwd, en een heldere vloeistof werd ingespoten. Vervolgens masseerde hij het hart met zijn lange vingers om de krachtige stimulans in de kransslagaders te duwen.

De dankbare hartspier reageerde snel. Precies volgens het boekje versnelde de hartslag en ging de bloeddruk steil omhoog, wat de hechtingen gevaarlijk op de proef stelde. Toen begonnen de hechtingen in de aortawand, waar de canule had gezeten, het als in slowmotion te begeven. Woesj! Een helderrode fontein spoot als een geiser tegen de operatielampen en de chirurgen, en doorweekte de groene doeken. Iemand mompelde: ‘O shit.’ Een understatement. Het gevecht was verloren.

Voordat een vinger het gat kon dichthouden was het hart leeg. Bloed droop van de lampen en stroomde over de vloer. Rubberzolen bleven erin kleven. De anesthesist drukte koortsachtig zakjes bloed in de aders, maar zonder resultaat. Het leven ebde snel weg. Toen de geïnjecteerde adrenalineshot uitgewerkt raakte, begon het al gezwollen hart uit te zetten als een ballon en viel stil. Voor altijd stil.

De chirurgen stonden stil in wanhoop, zoals dat elke week gebeurde. De hoofdchirurg verdween uit mijn blikveld en de anesthesist wachtte totdat het cardiogram een vlakke lijn was geworden en zette daarna de beademing uit. Hij verwijderde de intubatiebuis uit de luchtpijp van de patiënt en verdween toen ook uit beeld. De hersenen waren al dood.

Enkele meters verderop daalde mist neer op de Strand. Forenzen haastten zich Charing Cross Station in om aan de regen te ontsnappen, de laatste lunchgasten verlieten Simpson’s and Rules, in Waldorf en Savoy werden cocktails klaargemaakt. Daar was het leven, hier de dood. Een eenzame dood op de operatietafel. Geen pijn en geen kortademigheid meer, en geen liefde of haat. Helemaal niets.

De perfusionist rolde zijn machine de operatiezaal uit. Het zou uren kosten om die uit elkaar te halen, schoon te maken en weer in orde te brengen en te steriliseren voor de volgende patiënt. Alleen de operatiekamerverpleegkundige bleef rondhangen. Ze kreeg gezelschap van de anesthesieverpleegkundige die de patiënt voor de operatie nog had gerustgesteld. Zij deden hun mondkapjes af en bleven even zwijgend staan, onverschillig voor het kleverige bloed dat alle oppervlakten bedekte en voor de nog openliggende borstkas. De anesthesieverpleegkundige zocht de hand van de patiënt onder de doeken en hield die vast. De operatiekamerverpleegkundige trok de van bloed doorweekte doeken van het gelaat en streelde het. Ik kon zien dat de patiënt een jonge vrouw was.

Ze waren zich niet bewust van mijn aanwezigheid boven in de etherkoepel. Niemand had me daar gezien. Alleen Magere Hein, en die was al vertrokken met de ziel. Ik schoof voorzichtig langs de bank om het gezicht van de vrouw te kunnen zien. Haar ogen waren wijd open en staarden omhoog naar de koepel. Ze was grauwbleek maar nog steeds mooi, met fijne gelaatstrekken en pikzwart haar.

Net als de verpleegkundigen kon ik niet weggaan. Ik moest gewoon weten wat er nu zou gebeuren. Ze rolden de bloedige doeken weg van haar naakte lichaam. In stilte schreeuwde ik ze toe dat ze die lelijke wondspreider, die haar borstbeen openhield, moesten weghalen en haar arme hart weer terug moesten plaatsen. Toen ze dat deden bewogen de ribben terug op hun plek en het arme levenloze orgaan was weer aan het zicht onttrokken. Het lag nu plat, leeg en verslagen in zijn eigen ruimte, met alleen nog maar een afschrikwekkende diepe snede tussen haar gezwollen borsten.

De intercom stond nog aan en de verpleegkundigen begonnen te praten.

‘Wat gebeurt er nu met haar baby?’

‘Adoptie, denk ik. Ze was niet getrouwd. Haar ouders zijn gedood tijdens de Blitz.’

‘Waar woonde ze?’

‘Whitechapel, maar ik denk niet dat ze in London Hospital al hartoperaties uitvoeren. Ze werd echt ziek tijdens de zwangerschap. Acuut reuma. Ze stierf bijna tijdens de bevalling. Dat zou misschien het beste zijn geweest.’

‘Waar is de baby nu?’

‘Op de afdeling, denk ik. De hoofdzuster zal het moeten regelen.’

‘Weet ze het al?’

‘Nog niet. Ga jij het haar vertellen. Ik vind wel iemand die kan helpen om dit af te maken.’

Het ging allemaal zo zakelijk. Een jonge vrouw was dood, haar baby bleef zonder verwanten alleen op de wereld achter. Geen liefde meer, geen warmte, dat was verloren gegaan tussen al die verwarde en bebloede technologie van de operatiekamer. Was ik hier tegen opgewassen? Was dit wat ik wilde?

Twee leerling-verpleegsters kwamen om het lichaam te wassen. Ik kende ze van de eerstejaars-dansavonden, nette meisjes van een gereputeerde particuliere school. Ze hadden een emmer met sop en sponzen meegebracht en begonnen haar schoon te boenen. Ze verwijderden de infusen en de blaaskatheter maar waren zichtbaar geschokt door de wond en wat eronder lag. Er sijpelde nog steeds bloed naar buiten.

‘Wat hebben ze met haar gedaan?’ vroeg het meisje met wie ik had gedanst.

‘Hartoperatie, dat is duidelijk,’ was haar antwoord. ‘Nieuwe hartklep, denk ik. Arm kind. Ze is net zo oud als wij. Haar moeder zal wel erg van streek zijn.’

Ze dekten de wond af met gaas om het bloed op te vangen en plakten het vast met tape. De operatiekamerverpleegkundige kwam terug en bedankte de verpleegsters met een compliment. Ze piepte de chirurg in opleiding op. Hij moest de wond dichten zodat het lichaam naar het mortuarium kon worden gebracht, want alle sterfgevallen op de operatietafel gaan naar de lijkschouwer voor autopsie. De jonge vrouw zou opnieuw opengesneden worden, van de hals tot aan het schaambeen, dus het was onnodig om het borstbeen en de verschillende lagen van de borstkaswand weer aan elkaar te voegen. Met een grote naald en dik hechtdraad werd ze dichtgenaaid als een postzak. De wondranden stonden nog open en er sijpelde serum uit. Postzakken zien er netter uit.

Het was nu rond half zeven ’s avonds en ik werd eigenlijk in de pub verderop in de straat verwacht om me met het rugbyteam te bezatten. Maar ik kon nog steeds niet weggaan. Ik was gehecht geraakt aan dat lege omhulsel, dat magere lijk dat ik nooit had ontmoet maar dat ik nu goed kende. Ik was bij haar tijdens dat ene, belangrijkste deel van haar leven.

De drie verpleegsters trokken haar een gesteven wit lijkkleed met een kraagje om de nek aan, bonden dat dicht aan de achterzijde en fixeerden haar enkels met een stuk verband. Ze begon lijkstijfheid te vertonen. De leerling-verpleegsters hadden hun taak vriendelijk en respectvol verricht. Ik wist dat ik ze weer zou ontmoeten. Misschien zou ik ze vragen wat er in hen was omgegaan.

Nu waren er slechts wij tweeën, het lijk en ik. De operatielampen schenen op haar gezicht en ze staarde mij recht aan. Waarom hadden ze haar ogen niet gesloten, zoals in de film? Ik kon door die wijde pupillen de pijn zien, in haar hersenen gegrift.

Door wat ik had gehoord aan gespreksflarden en met een klein beetje medische kennis kon ik haar levensverhaal schetsen. Ze was in de twintig. Geboren in East End. Ze moet nog heel jong zijn geweest toen haar ouders omkwamen tijdens een bombardement. Als kind moet ze de littekens meegedragen hebben van wat ze had gezien en gehoord, en de angst om alleen te blijven in een desintegrerende wereld. Opgroeiend in armoede krijgt ze reuma, keelpijn door een simpele streptokokkeninfectie, waardoor een vernietigend ontstekingsproces op gang komt. Acuut reuma kwam algemeen voor in ondervoede en overbevolkte stadsdelen. Misschien had ze enkele weken lang pijnlijk opgezwollen gewrichten. Ze weet niet dat dezelfde ontsteking ook haar hartkleppen aantast. In die dagen was daar geen diagnostische test voor.

Ze ontwikkelt een chronische reumatische hartkwaal en wordt een ziekelijk kind. Misschien kreeg ze chorea minor – gekenmerkt door onwillekeurige schokkende bewegingen, een onzekere manier van lopen en emotionele onrust. Ze werd zwanger, een beroepsrisico. Maar dat maakt alles erger omdat haar zieke hart nu veel harder moet werken. Ze krijgt last van ademnood en zwellingen maar ze overleeft de zwangerschap. Misschien is ze in het London Hospital veilig bevallen maar werd daar hartfalen vastgesteld. Een ruisend geluid. Een lekkende mitralisklep. Men schrijft haar het hartversterkend middel digoxine voor, om haar hartslag te versterken, maar ze gebruikt het niet omdat ze er misselijk van wordt. Al gauw is ze te vermoeid en te kortademig om haar baby te verzorgen, en ze kan niet meer plat liggen. Door het toenemende hartfalen zijn haar vooruitzichten slecht. Ze sturen haar naar de City om een chirurg te consulteren, een echte gentleman in lichtgrijs krijtstreeppak. Hij is vriendelijk en meevoelend, en zegt dat het enige wat haar kan helpen een mitralisklep-operatie is. Maar het heeft haar niet geholpen. Het heeft haar leven beëindigd en een ander weeskind in East End achtergelaten.

Toen de brancardiers haar kwamen halen waren de operatielampen allang uitgeschakeld. De mortuariumbrancard – een tinnen doodskist op wielen – werd naast de operatietafel geplaatst. Haar ledematen waren tegen die tijd al stijf. Het lijk werd zonder veel omhaal in dat sardientjesblik voor mensen gehesen. Haar hoofd maakte daarbij een weerzinwekkende smak maar niets kon haar toen nog kwetsen. Ik voelde me opgelucht dat er geen oogcontact meer was. Een groene wollen deken werd opgevouwen over de bovenkant gelegd, waardoor het geheel er als een gewone brancard uit zou zien, en toen gingen ze op weg om haar in een koelcel te duwen. Haar baby zou haar nooit meer te zien krijgen, zou nooit meer een moeder hebben.

Welkom bij de hartchirurgie.

Ik zat daar, de ellebogen op de reling en mijn kin in mijn handen, en staarde naar beneden vanuit de etherkoepel naar het zwarte rubberoppervlak van de operatietafel, zoals generaties van chirurgen in spe dat voor mij moeten hebben gedaan. De etherkoepel was een amfitheater voor gladiatoren, mensen kwamen naar hier om neer te kijken op een schouwspel van leven of dood. Als er nog anderen bij waren geweest zou het minder hard hebben geleken, andere mensen met wie de schok van de dood van dit arme meisje kon worden gedeeld, en de ellende die haar kind te wachten stond.

Verpleeghulpen kwamen aanzetten met emmers en dweilen om haar laatste sporen uit te wissen – haar bloed dat nu opgedroogd was rond de operatietafel, de bloederige voetsporen naar de deur, het bloed op de anesthesiemachine, het bloed op de operatielampen. Bloed overal, dat nu zorgvuldig werd gewist. Een jong meisje dat omhoog reikte om de operatielamp schoon te maken zag me in de koepel, mijn bleek gezicht en starende ogen in de sombere duisternis. Ze schrok van mij en dat was voor mij een teken om weg te gaan. Maar één bloedvlek bleef zitten, boven op de lamp, waar hij van beneden niet te zien was. Vastgehecht en zwart – een deel van mij is nog hier aanwezig, zei die vlek. Vergeet me niet.

Ik trok de groene deur achter me dicht en liep weg naar de schokkerige lift waarmee ook haar lichaam naar beneden was gebracht om neergelegd te worden in een koude koelcel van het mortuarium.

Autopsies werden aangekondigd op een bord in de ingangshal van de Medical School. Meestal betrof het oudere patiënten. De jonge waren ofwel drugsverslaafden, verkeersslachtoffers, mensen die zelfmoord hadden gepleegd door voor de metro te springen of hartchirurgiepatiënten. Ik vond haar op de lijst voor vrijdagochtend. Ze heette Beth. Niet Elizabeth, gewoonweg Beth. Ze was zesentwintig jaar. Dat moest ze wel zijn. Op de dag van de autopsie werden de lichamen van het ziekenhuismortuarium naar de kelder gebracht, en dan in een tinnen kist op rails met katrollen onder de straat door getrokken, en dan met een lift naar de autopsieruimte gebracht. Zou ik erheen gaan? Zou ik gaan kijken hoe haar ingewanden en hersenen uit haar lijf werden gesneden, kijken hoe haar hart in schijven werd gesneden, en ze vertellen hoe ze in werkelijkheid was gestorven in een helderrode fontein?

Nee, dat kon ik niet opbrengen.

Beth heeft me die dag in de etherkoepel een zeer belangrijke les geleerd. Raak nooit betrokken. Ga gewoon weg net zoals haar chirurgen deden en begin de volgende dag opnieuw. Sir Russel Brock, de bekendste hartchirurg in die tijd, stond bekend om zijn botheid wat betreft het verliezen van patiënten. ‘Ik heb drie patiënten op mijn operatielijst voor vandaag. Ik vraag me af wie zal overleven.’ Dit mag gevoelloos lijken, en zelfs harteloos, maar om stil te blijven staan bij een dode was toen een grote fout, en dat is het nu nog. We moeten leren van mislukkingen en proberen het de volgende keer beter te doen. Maar toegeven aan verdriet of spijt leidt tot ondraaglijke ellende.

Ik heb hiermee geworsteld, later in mijn loopbaan toen mijn interesse neigde naar waar de strijd het hevigst is: hartchirurgie van aangeboren afwijkingen bij baby’s en jonge kinderen. Sommige van hen kwamen gelukzalig het ziekenhuis binnengehuppeld, met een teddybeer in de ene hand terwijl hun moeder de andere hand vasthield. Blauwe lipjes, het kleine borstje op en neer gaand, het bloed zo dik als stroop. Ze hadden nooit een ander leven gekend en dat probeerde ik hun te geven. Ik wilde ze roze en vol energie zien te krijgen, en ze vrijwaren van het naderend onheil. Ik deed mijn uiterste best, maar soms zonder succes. Wat had ik moeten doen? Met de huilende ouders in een donker mortuarium gaan zitten en een koud, levenloos handje vasthouden, en mezelf verwijten dat ik dat risico had genomen?

Elke hartoperatie is risicovol. Diegenen onder ons die dat als chirurgen aandurven kijken niet terug. Wij gaan verder, naar de volgende patiënt, altijd een gunstige afloop verwachtend, en daar nooit aan twijfelend.

2

EEN BESCHEIDEN BEGIN

Moed is datgene doen waar je bang voor bent. Er is geen sprake van moed als je niet bang bent.

– Edward V. Rickenbacker, The New York Times Magazine, 24 november 1963

Ik ben ter wereld gekomen aan het begin van de naoorlogse babyboom, op 27 juli 1948 op de kraamafdeling van het Scunthorpe War Memorial Hospital; sterrenbeeld Leeuw. Dat goede oude Scunthorpe, een staalindustriestad en geliefd mikpunt van grappen in variététheaters, waar ik ben opgegroeid en tot mijn achttiende heb gewoond.

Mijn dierbare moeder, uitgeput van een lange en zware bevalling maar dolblij met haar eerste kind, bracht me veilig thuis na het bloedbad van de verloskamer. Ik was een roze, stevige zoon, luid schreeuwend vanuit het diepst van zijn nieuwe, net ontvouwde longen.

Mijn moeder was een intelligente vrouw, zorgzaam, aardig en geliefd. Tijdens de oorlog runde ze een klein bankkantoor, en ook als er andere loketten vrij waren, bleven de vaste klanten bij haar in de rij staan om over hun beslommeringen te praten. Mijn vader had op zijn zestiende dienst genomen bij de raf om tegen de Duitsers te vechten. Na de oorlog kreeg hij een baan in een plaatselijk filiaal van een levensmiddelencoöperatie en werkte hij zich uit de naad om onze levensomstandigheden te verbeteren. Het was geen makkelijk leven.

We leefden straatarm in een grauwe gemeentewoning. Huisnummer 13. Iets aan de muur ophangen was niet toegestaan vanwege het pleisterwerk. In de achtertuin was een schuilkelder van tinnen golfplaten waar nu geiten en kippen huisden, en het buitentoilet.

Mijn grootouders van moederskant woonden recht tegenover ons in de straat. Grootmoeder was vriendelijk en bezorgd om mij, maar ze had een zwak gestel. Grootvader werkte in de staalfabrieken. Tijdens de oorlog was hij het hoofd geweest van de plaatselijke luchtbescherming. Op betaaldag ging ik vaak met hem mee om zijn loon op te halen. Ik was geboeid door het schouwspel van witheet gesmolten metaal dat in gietvormen werd gegoten, bezwete mannen die met ontbloot bovenlijf en platte petten op de hoogovens stookten, stoomtreinen die vuur spuwend heen en weer ratelden tussen de walsen en de slakkenhopen, en de vonken die overal rondvlogen.

Mijn grootvader heeft me met veel geduld geleerd om te tekenen en te schilderen. Hij zat naast me en pafte Woodbine-sigaretten terwijl ik rode nachtelijke hemels schilderde boven schoorstenen, straatlampen en treinen. Mijn grootvader rookte twintig sigaretten per dag en werkte zijn hele leven in de rook van de staalfabrieken. Geen goed recept.

In 1955 kregen we onze eerste televisie, een vierkante doos met een 10-inch-scherm met korrelig beeld en slechts één kanaal, de BBC. De televisie heeft mijn kennis over de wereld enorm verbreed. Dat jaar beschreven twee wetenschappers in Cambridge de moleculaire structuur van DNA. In Oxford vond de arts Richard Doll een verband tussen longkanker en roken. Toen kwam er opwindend nieuws in een programma dat Your Life in Their Hands heette, en dat mijn verdere leven zou gaan bepalen. In Amerika hadden chirurgen een gat in het hart gedicht en daarbij een nieuwe machine gebruikt. Ze noemden het de hart-longmachine omdat het de taak van beide organen overnam. De televisiedokters droegen lange witte jassen die tot de grond reikten, de verpleegsters hadden mooie, gesteven uniformen met witte kapjes, en zeiden meestal geen woord, en de patiënten zaten stijfjes rechtop met hun lakens netjes gevouwen.

Het programma ging verder in op hartoperaties en er werd over gesproken dat chirurgen van het Hammersmith Hospital in Londen er spoedig ook een wilden uitvoeren. Ook zij wilden gaten in het hart dichten. Deze zevenjarige straatjongen was gefascineerd. Gewoonweg betoverd. Ik besloot hartchirurg te worden.

Toen ik tien was slaagde ik voor de toelatingstoetsen voor de plaatselijke grammar school. Ik was toen stil, gedwee en verlegen. Als een van de ‘veelbelovenden’ was ik gedwongen hard te werken. Ik was van mezelf al goed in kunstvakken, maar die lessen moest ik verruilen voor exacte vakken. Maar één ding was duidelijk: ik was goed met mijn handen en mijn vingertoppen stonden in verbinding met mijn hersenen.

Op een middag, na school, wandelde ik met mijn grootvader en zijn West Highland white terriër Whisky door een buitenwijk van de stad toen hij op een heuvel plotseling doodstil bleef staan, en naar de kraag van zijn linnen hemd greep. Zijn hoofd boog voorover, zijn huid werd asgrauw en zwetend en buiten adem viel hij neer als een gevelde boom. Hij kon niet spreken en ik zag de angst in zijn ogen. Ik wilde snel een arts gaan halen maar mijn grootvader stond me dat niet toe. Hij kon het zich niet veroorloven om te moeten stoppen met werken, ook al was hij al achtenvijftig. Ik hield zijn hoofd vast totdat de pijn verminderde. Het duurde dertig minuten, en toen hij zich eenmaal had hersteld gingen we langzaam huiswaarts.

Zijn slechte gezondheid was geen nieuws voor mijn moeder. Ze vertelde me dat hij vaak last kreeg van ‘indigestie’ als hij naar zijn werk fietste. Tegenstribbelend had grootvader ermee ingestemd niet meer per fiets naar zijn werk te gaan, maar daar was hij niet beter van geworden. De aanvallen werden frequenter, zelfs als hij zich niet inspande, maar vooral wanneer hij de trap opging. Kou was slecht voor zijn borst, daarom kreeg het oude ijzeren bed een plaats beneden bij de haard, en de postoel werd binnen neergezet, om hem de gang naar buiten te besparen.

Zijn enkels en kuiten waren zo opgezwollen door vocht dat hij grotere schoenen nodig had. Het vergde een enorme inspanning om alleen al zijn schoenveters dicht te knopen, en van toen af kwam hij nauwelijks nog buiten. Meestal verplaatste hij zich slechts van het bed naar de stoel voor het vuur. Ik ging vaak bij hem zitten en maakte tekeningen voor hem om zijn gedachten af te leiden van zijn nare ziekteverschijnselen.

Ik herinner me die afschuwelijk natte namiddag in november, de dag voordat president Kennedy werd vermoord in Dallas. Toen ik thuiskwam van school stond er een zwarte Austin Healey voor het huis van mijn grootouders. Die was van de dokter en ik wist wat dat betekende. Ik tuurde door de condens op het voorraam maar de gordijnen waren dicht. Dus ging ik achterom en kwam stil naar binnen door de keukendeur. Ik hoorde gesnik en mijn hart kromp ineen.

De zitkamerdeur stond op een kier en binnen was het licht gedempt. Ik keek naar binnen. De dokter stond bij het bed met een injectiespuit in zijn hand, en mijn moeder en grootmoeder stonden aan het voeteneind van het bed en hielden elkaar stevig vast. Grootvader was asgrauw, zijn borstkas ging op en neer en zijn hoofd lag achterover, en schuimend roze vocht droop van zijn blauwe lippen en paarse neus. Hij hoestte moeizaam en spuwde daarbij bloederig schuim over de lakens. Toen viel zijn hoofd opzij, zijn wijd geopende ogen staarden naar de muur, waar een bordje met de tekst ‘Zegen Dit Huis’ hing. De dokter voelde zijn pols en fluisterde: ‘Hij is heengegaan.’ In de kamer heerste nu een sfeer van kalmte en opluchting; het lijden was voorbij.

Op de overlijdensakte kwam ‘Dood door hartfalen’ te staan. Ik glipte onopgemerkt naar buiten en ging bij de kippen zitten, in de schuilkelder; ik was volledig overstuur.

Kort daarop werd er schildklierkanker vastgesteld bij mijn grootmoeder; het gezwel begon haar luchtpijp dicht te drukken. ‘Stridor’ is de medische term voor het ademgeluid wanneer de ribben en het middenrif lucht door de beknelde luchtweg proberen te persen, en dat is wat we hoorden. Ze ging naar Lincoln, zestig kilometer verderop, voor bestraling, maar de behandeling verbrandde haar huid en bemoeilijkte het slikken. We kregen enige hoop op verlichting toen een poging gedaan zou worden om een tracheacanule aan te brengen, maar de chirurg die de tracheotomie uitvoerde kon in de luchtpijp geen plek vinden die laag genoeg zat om onder de vernauwing te komen. Onze hoop bleek ijdel en ze was gedoemd om te lijden totdat ze doodging. Het zou beter geweest zijn als men haar onder narcose had laten sterven. Elke avond na school zat ik bij haar en deed wat ik kon om het haar zo comfortabel mogelijk te maken. Al gauw werd haar bewustzijn beneveld door opiaten en het verhoogde koolstofdioxidegehalte in haar bloed en op een nacht glipte ze vredig uit het leven door een massieve hersenbloeding. Van mijn grootouders had zij, met drieënzestig jaar, de hoogste leeftijd bereikt.

Zodra ik zestien was nam ik een vakantiebaan in de staalfabriek, maar na een botsing tussen een kiepwagen en een dieseltrein die gesmolten ijzer vervoerde werd ik ontslagen. Ik zag dat het ziekenhuis een tijdelijke hulpkracht zocht en werd aangenomen als hulp voor de operatiekamer. Er waren daar uiteenlopende groepen mensen die je het naar de zin moest maken. Met de patiënten – nuchter, angstig en, in hun operatiehemden, aangetast in hun waardigheid – moest vriendelijk, geruststellend en respectvol worden omgegaan. Leerling-verpleegsters waren aardig en prettig in de omgang, de zusters deden gewichtig en waren bazig en zakelijk, ik moest vooral mijn mond houden en doen wat ze me zeiden, en de anesthesisten wilden vooral geen tijd verliezen. De chirurgen waren simpelweg arrogant en namen geen enkele notie van me – althans in het begin.

Een van mijn taken was patiënten onder narcose van de brancard op de operatietafel helpen tillen. Ik wist wat voor operatie er voor ieder van hen gepland was omdat ik de operatielijst gelezen had, en ik was behulpzaam bij het afstellen van de operatielampen. Ik richtte ze op de plek van de incisie (omdat ik schilderde was ik geïnteresseerd in anatomie en ik had enige kennis over wat zich waar in het lichaam bevindt). Geleidelijk aan begonnen de chirurgen dit op te merken, en enkele vroegen me wat me zo interesseerde. Ik vertelde hun dat ik later hartchirurg zou worden, en het duurde niet lang of ik kreeg toestemming om toe te kijken bij de operaties.

Nachtwerk vond ik geweldig vanwege de noodgevallen: gebroken botten, gescheurde ingewanden en bloedende aneurysma’s. Het grootste deel van de mensen met aneurysma’s ging dood en de verpleegsters wasten de lijken en trokken ze lijkwades aan, waarop ik ze dan van de operatietafel op de tinnen mortuariumbrancard tilde, wat telkens gepaard ging met een doffe klap. Dan rolde ik ze naar het mortuarium en plaatste de lijken in de koelruimte. Ik raakte er snel aan gewend.

Het was onvermijdelijk dat mijn eerste kennismaking met het mortuarium in het holst van de nacht was. Het grijze bakstenen gebouw zonder ramen stond apart van het hoofdgebouw van het ziekenhuis en ik was ronduit bang voor wat ik daar zou aantreffen. Ik draaide de sleutel om van de zware houten deur die rechtstreeks toegang gaf tot de autopsiekamer, maar toen ik naar binnen wilde kon ik de lichtschakelaar niet vinden. Ze hadden me een zaklamp meegegeven en terwijl ik de lichtstraal rond liet schijnen verzamelde ik al mijn moed om naar binnen te gaan.

Groene plastic schorten, scherpe instrumenten en glimmend marmer glinsterden in het duister. De kamer rook naar de dood, of naar wat ik verwachtte te zullen ruiken van de dood. Ten slotte viel de lichtstraal op een lichtschakelaar en ik draaide de tl-verlichting aan. Ik voelde me daardoor niet beter. Er waren rijen vierkante metalen deuren van de vloer tot aan het plafond – de koelcellen. Ik moest een koelcel zien te vinden maar wist niet goed welke leeg waren.

Op enkele deuren hingen stukjes karton waarop een naam geschreven stond, en ik bedacht dat die bezet moesten zijn. Ik draaide het handvat om van een deur zonder naam, maar daar lag een naakte oude vrouw onder een witlinnen laken. Een naamloos lijk. Shit. Probeer het eens een rij hoger. Deze keer had ik geluk, en ik trok de tinnen schuiflade naar buiten en duwde het krakende hijsapparaat richting mijn lijk. Hoe moet je zo’n ding bedienen zonder dat het lichaam op de grond valt? Riemen, hendels en spierkracht. Het lukte me maar net en ik duwde de schuiflade weer in de koelcel.

De deur van het mortuarium stond nog wijd open – ik wilde hier niet opgesloten raken. Ik haastte me naar buiten en duwde de piepende mortuariumbrancard terug naar het hoofdgebouw, klaar voor de volgende klant. Ik vroeg me af hoe pathologen de helft van hun carrière in deze omgeving konden doorbrengen, snijdend in de ingewanden van de doden op tafels van marmer.

Later lukte het me een oudere vrouwelijke patholoog over te halen om me te laten toekijken bij autopsies. Ondanks verscheidene verminkende operaties en vreselijke verwondingen die ik al had gezien, kostte het me moeite hieraan te wennen. De opengesneden lichamen, jonge en oude, van de hals tot aan het schaambeen, de weggehaalde ingewanden, de hoofdhuid die eerst van oor tot oor werd ingesneden en dan als een sinaasappelschil naar voren over het gelaat werd getrokken. Een oscillerende zaag verwijdert de schedelkap, zoals het topje van een gekookt ei, en dan liggen daar voor me de complete hersenen van een mens. Hoe regelt deze zachte, grijze, kronkelige massa ons gehele leven? En hoe in hemelsnaam kunnen chirurgen hier operaties op uitvoeren, op deze slappe gelei?

Ik leerde zoveel in die groezelige desolate autopsiekamer: de complexiteit van de menselijke anatomie, die uiterst dunne grens tussen leven en dood, de psychologie van afstand nemen. Er is geen plaats voor sentiment in pathologie. Een vleugje medelijden, dat mag. Maar sympathie voor het lijk? Nee. Toch voelde ik me begaan met de jonge mensen die hier terechtkwamen. Baby’s, kinderen en tieners met kanker of misvormingen aan het hart, zij die voorbestemd waren voor een kort en ellendig leven of wier leven beëindigd was door een tragisch ongeval. Vergeet het hart als bron van liefde en toewijding, vergeet de hersenen als de zetel van de ziel. Ga gewoon aan de slag en snij ze in plakken.

Het duurde niet lang of ik kon een coronaire trombose identificeren, en een myocardinfarct, een reumatische hartklep en een aortadissectie, of uitgezaaide kanker in de lever of de longen. De gewone dingen. Verbrande of in ontbinding verkerende lijken stonken erg, en met Vicks-zalf in je neusgaten kon je je reukzenuwen ontzien. Suïcides vond ik zeer triest maar toen ik dat verwoordde kreeg ik te horen: ‘Zet je eroverheen als je chirurg wilt worden’, en dat het allemaal makkelijker zou zijn wanneer ik oud genoeg was om te mogen drinken. Ik merkte dat bij chirurgen alcohol boven aan de lijst van recreatieve activiteiten stond, en dat was goed te merken wanneer ze ’s nachts werden opgeroepen. Maar wie was ik om een oordeel te vellen?

Ik begon me af te vragen of ik wel geschikt was voor de studie geneeskunde. Ik was geen licht in exacte vakken en had echt moeite met wis- en natuurkunde. In mijn ogen waren deze vakken een soort intelligentiebarometer. Maar ik blonk uit in biologie en was ook goed in scheikunde, en uiteindelijk haalde ik een hoop examens, stof die ik nooit nodig zou hebben, zoals Latijn en Franse literatuur, aanvullende wiskunde en godsdienst. Dat zag ik allemaal als een kwestie van inspanning, niet van intelligentie, maar door hard werken kon ik weg uit die arme woonwijk. Bovendien had de tijd die ik in het ziekenhuis had doorgebracht me wereldwijs gemaakt. Ik was nog nooit buiten Scunthorpe geweest, maar met leven en dood was ik al bekend.

Ik ging op zoek naar een plaats aan een medische opleiding en werkte elke schoolvakantie in het ziekenhuis. Ik werd bevorderd tot ‘operatiekamerassistent’ en ik werd een expert in het opruimen van bloed, braaksel en poep. Een bescheiden begin.

Tot mijn verbazing kreeg ik een uitnodiging voor een toelatingsgesprek op een magnifiek college in Cambridge. Iemand moet een goed woordje voor me hebben gedaan maar ik ben nooit te weten gekomen wie. De straten waren vol levendige, jonge studenten in toga’s, luid pratend in eliteschool-tongval, en ze leken me allemaal veel knapper dan ik. Erudiete, bebrilde professoren fietsten met baretten op over hobbelige straten naar hun collegediners met wijn en port na. In mijn hoofd flitste het beeld van smerige staalarbeiders met platte petten en dikke sjaals die in de smog zwijgend huiswaarts keerden voor brood of aardappelen, en misschien een glas stout. Mijn moed begon weg te zakken. Hier voelde ik me niet thuis.

Het gesprek met twee gedistingeerde stafleden vond plaats in een vertrek met eiken lambrisering en uitzicht over het vierkante binnenplein van het college. We zaten in versleten leren leunstoelen. De opzet was een ontspannen gesprek en mijn achtergrond kwam niet ter sprake. De vraag die ik verwachtte, ‘Waarom wilt u geneeskunde studeren?’, bleef uit. Mijn gespreksvoorbereiding bleek tijdsverspilling te zijn geweest. In plaats daarvan werd me gevraagd waarom de Amerikanen Vietnam waren binnengevallen en of ik had gehoord aan welke tropische ziekten de soldaten blootgesteld zouden kunnen worden. Ik wist niet of er malaria voorkwam in Vietnam en daarom antwoordde ik ‘syfilis’.

Dat brak het ijs, zeker nadat ik eraan had toegevoegd dat napalm en kogels een groter gezondheidsrisico zouden vormen. Vervolgens vroeg men mij of het roken van sigaren bijgedragen zou kunnen hebben aan de dood van Winston Churchill, die kort daarvoor was overleden. Roken was een van de sleutelwoorden waar ik op wachtte. De woorden stroomden vanzelf uit mijn mond: kanker, bronchitis, aandoeningen van de kransslagaders, hartinfarcten, hartfalen, hoe de lijken van rokers eruitzagen op de autopsietafel. ‘Of ik een autopsie had bijgewoond?’ ‘Talrijke.’ En na afloop had ik hersenen, darmen en lichaamsvloeistoffen weggewerkt. ‘Dank u. We laten het u over enkele weken weten.’

Daarna kreeg ik een uitnodiging van het Charing Cross Hospital, aan de Strand tussen Trafalgar Square en Covent Garden. Het ziekenhuis was oorspronkelijk gebouwd voor de armen in het centrum van Londen en had een aanzienlijke oorlogsreputatie. Hoewel ik vroeg was gekomen, was de volgorde zoals gebruikelijk alfabetisch en zou ik pas als laatste aan de beurt zijn. Zenuwachtig zat ik met mijn duimen te draaien, naar mijn gevoel vele uren lang. Een vriendelijke hoofdzuster ontving de kandidaten met thee en koekjes, en ik maakte beleefd een praatje met haar over wat er tijdens de oorlog met het ziekenhuis was gebeurd.

Het gesprek vond plaats in de bestuurskamer van het ziekenhuis. Tegenover me aan de bestuurstafel zat degene die het grootste deel van de vragen voor zijn rekening zou nemen – een gerenommeerde chirurg van Harley Street in lichtgrijs pak – met naast hem de als opvliegend bekendstaande Schotse anatomieprofessor naar wie een personage uit de televisieserie Doctor in the House is gecast. Ik zat kaarsrecht op een eenvoudige houten stoel – hier kon je er niet onderuitgezakt bij gaan zitten. Eerst vroeg men me wat ik wist over het ziekenhuis. Dank u wel, God, of Hoofdzuster, of allebei. Daarna werd geïnformeerd naar mijn cricketprestaties en of ik rugby kon spelen. En dat was het dan, het gesprek was ten einde. Ik was de laatste van die dag, ze hadden er genoeg van en ze zouden het me laten weten.

Ik liep naar buiten Covent Garden in langs de kleurrijke marktkraampjes en de bruisende bars. Hier was het leven: zwervers, hoeren, straatmuzikanten en bankiers, de clientèle van het Charing Cross Hospital, de zwarte taxi’s en rode Londense bussen, die in beide richtingen over de Strand reden. Ronddolend door de menigte en het verkeer kwam ik bij de imposante ingang van het Savoy Hotel. Ik vroeg me af of ik naar binnen zou durven gaan. Ik zag er vast knap genoeg uit in mijn nieuwe pak en met Brylcreem in mijn haar. Maar de beslissing werd mij uit handen genomen door een piekfijne portier die de deuren openzwaaide en me naar binnen nodigde met een ‘Welkom, meneer’. Ik was goedgekeurd. Van Scunthorpe rechtstreeks naar het Savoy.

Ik liep doelbewust door de foyer, langs de Savoy Grill, en hield slechts even in om het menu in de gouden omlijsting te bestuderen. Wat een prijzen! Ik bleef niet staan. Een bord wees naar de American Bar. In de gang hingen gesigneerde karikaturen, foto’s en schilderijen van West End-sterren. Het was nog maar vijf uur ’s middags en daarom was het er nog niet druk. Zittend op een hoge barkruk at ik gratis toastjes en bekeek het cocktailmenu. Zonder enige kennis – dit was mijn eerste alcoholische drankje – moest ik wel een keuze maken. ‘Een Singapore Sling, alstublieft.’ Mijn leven was veranderd alsof er een knop was omgedraaid. Als ik er nog een had besteld zou ik nooit King’s Cross Station hebben weten terug te vinden.

Binnen een week kwam er een brief van Charing Cross Hospital Medical School. De brief openmaken in aanwezigheid van mijn zenuwachtige ouders voelde aan als het onschadelijk maken van een bom. Er werd mij een plaats aangeboden. De voorwaarden? Een voldoende halen voor biologie, scheikunde en natuurkunde, meer niet. Charing Cross was een kleine medische opleiding die slechts vijftig studenten per jaar aannam, maar ik zou wel het voetspoor volgen van befaamde alumni als de zoöloog Thomas Huxley en de ontdekkingsreiziger David Livingstone. Ik was de eerste van mijn familie die naar de universiteit ging, de eerste die zou pogen arts te worden en, hopelijk, ook de eerste hartchirurg.