Voorbijgewaaid geluk

Theodor
Holman

Voorbijgewaaid
geluk

Over familie, jongensdromen en ouder worden

Nieuw Amsterdam

© Theodor Holman 2017

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Foto auteur © Quintalle Nix

NUR 320

ISBN 978 90 468 2281 4

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met

ISBN 978 90 468 2280 7

Voor Koning en Bloem

Als je schrikt wanneer je wakker wordt, vermoed je dat je de dood net hebt weten te ontlopen.

Ik zat rechtop in bed, trok mijn been op – er was aan mijn tenen getrokken. De deur zag ik bewegen – was hij ontsnapt?

‘Rustig maar, pap, ik ben het…’

Mijn dochter had geprobeerd me te wekken door mijn tenen te kietelen want ik had me blootgewoeld (ze zou later zeggen dat ze eerst mijn stinkvoeten rook en daarna pas zag). Haar vriend, iets later binnengekomen, stond nog bij de deur en naderde schuchter mijn bed. Ik had niet gehoord dat ze mijn huis hadden betreden en mijn slaapkamer binnen waren gestapt.

Het was negen uur in de morgen. Pas een paar uur geleden was ik naar bed gegaan. Gêne; ik had me niet helemaal uitgekleed want ik had die nacht bij Hans iets te veel gedronken. Ik had alleen m’n broek kunnen uittrekken en was op bed gevallen waar mijn voeten aanvankelijk werden verwarmd door de zachte vacht van Moor – en ik begreep waarom ze niet had geblaft: ze kende mijn dochter.

‘Wat is er aan de hand?’ vroeg ik. Ik probeerde mijn bril op het nachtkastje te voelen, de vriend van mijn dochter reikte hem aan.

‘Pap…’ zei mijn dochter, ‘kijk.’ Ik kreeg een negatief in mijn handen gedrukt. ‘Dit is een echo. Ik ben zwanger.’

Mijn bril moest ik meteen weer afzetten anders kon ik niks van dichtbij zien. Het negatief drukte ik bijna op mijn ogen. Ik herkende niets. Maar dat hoefde ook niet. ‘Wat leuk… Gefeliciteerd…’

We zwegen.

‘Vind je het echt leuk, pap?’

‘Natuurlijk… Ik slaap misschien nog half… Ik ben blij… heel blij… Ik heb alleen geen broek en geen onderbroek aan en durf het bed niet uit…’

Ik voel geen schaamte voor mijn dochter maar wel voor haar vriend. Die keek op zijn horloge en tikte mijn dochter aan.

‘We gaan nu naar mama, pap… Niet meteen bellen, ik wil het haar zelf vertellen.’ Ze pakte het negatief uit mijn handen en kuste me. ‘Ga nog maar even slapen… Het wordt een jongen. Dat weet ik zeker.’

‘Doe je de deur goed dicht?’

‘Vind je het echt leuk, pap?’ had mijn dochter gevraagd.

Wat een rare vraag. Waarschijnlijk had ik door mijn vermoeidheid niet enthousiast genoeg gereageerd. Ik was meer dan verheugd, ik ervoer dat zelfs als een instinctieve reactie. Maar tegelijkertijd besefte ik voor het eerst dat de houtworm die ouderdom heet zich in mijn lichaam en geest naar binnen had gevreten. Dat zinde me niet. Mijn leven was nog niet genoeg op orde om oud te zijn, en een opa is een oude man.

Ouderdom zou een staat van genade moeten zijn. Een troon waarop je mag zitten en die gedragen wordt door je verdiensten, die vrijwillig als slaven voor je klaarstaan en je naar het onverbiddelijke eindpunt begeleiden.

Ik probeerde iets weg te jagen wat niet meer weg te jagen viel.

‘We krijgen drie kinderen,’ schreef mijn vader aan mijn moeder in een brief die hij in krijgsgevangenschap van de Japanners mocht schrijven, en die mijn moeder ook daadwerkelijk heeft ontvangen.

Mijn zuster was al geboren. Negen maanden na de bevrijding kwam mijn broer. En ik… het lukte niet.

Pas in 1953. Mijn ouders voelden zich al oud, rond de veertig. Vriendjes noemden mijn vader ‘je opa’. Ik verbood mijn ouders te komen kijken als ik buiten aan het voetballen was.

Ik ben nooit eenzaam geweest, maar ik heb me wel altijd eenzaam gevoeld.

Eenzaamheid, als een pak dat je dagelijks draagt. En mijn werkkleding: alles wat ik schrijf, schrijf ik aan mezelf. Als vermanende brieven van een vader aan een zoon die niet luistert en niet aan zijn vader durft te zeggen dat hij het niet kan.

Het – dat is eigenlijk ‘het leven’.

Eenzaamheid beschermt je tegen pijn en angst. Pijn die ik altijd voel als ik in de toekomst kijk; het is angst voor de dood die bedreigender wordt naarmate ik het idee heb dat ik nog niets van waarde heb gerealiseerd dat mijn leven rechtvaardigt.

Freud schijnt er in alles behoorlijk naast te hebben gezeten, maar toch moet ik vaak aan hem denken. Mijn vader liet zich een keer ontvallen: ‘In feite was mijn leven afgelopen nadat ik alles had gedaan om levend uit de oorlog te komen, en we Indië kwijt waren.’ Ik begreep dat, maar dacht toch: en ik dan, pap! Ik bedoelde: ik ben van na de oorlog, was ik het niet waard om voor te leven?

Ach, we moeten daar niet te dramatisch over doen. Het was voor hem erger dan voor mij: tevergeefs indologie gestudeerd, tevergeefs in Indië geprobeerd iets tot stand te brengen, tevergeefs in de oorlog gevochten, tevergeefs – naar eigen zeggen – in leven gebleven; de balans was zelfs met een paar naoorlogse kinderen niet meer in evenwicht te brengen.

Wat onze ouders ons te bieden hadden, waren schutkleuren waarmee we onopvallend door het leven konden kruipen, want wie opvalt, maakt zich kwetsbaar.

‘En toen ben je gaan stelen?’ vroeg Jan van de Lande. Hij was de bekendste jeugdpsychiater van Nederland. Mijn ouders hadden me naar hem gestuurd omdat ze wel eens wilden weten wat er met mij aan de hand was.

Ik hield niets voor mezelf; ik wilde alleen maar dromen van anderen waarmaken en nam bestellingen op: een lp van de Beatles, eentje van de Stones, lippenstift, nagellak, een fles wijn – allemaal door mij geleverd in ruil voor gezelschap tegen de eenzaamheid. Om jezelf in stand te houden, moet je soms regels overtreden, ingaan tegen de heersende moraliteit; het dievenpad is voor velen de weg naar maatschappelijke acceptatie.

Ik hoefde niet opgenomen te worden, ik was betrekkelijk normaal, wat voor mijn ouders een opluchting is geweest maar wat ik zelf betreurde: ik wilde uitzonderlijk zijn, abnormaal, buiten de boot vallen – en dan gered worden.

Wie De Avonden van Reve kent, zal het niet verwonderen dat niet alleen het boek maar juist de laatste regels mij diep troffen: ‘“Het is gezien,” mompelde hij, “het is niet onopgemerkt gebleven.” Hij strekte zich uit en viel in een diepe slaap.’

Het is gezien – hier was ‘het’ niet alleen het gedrag van de ouders maar ook: het leven. Dat lidwoord, ‘het’, is zo vaak voorbijgekomen en -gegaan: het geluk dat even voorbijwaaide zonder dat je het wist, het verlangen naar de liefde die je had en verknalde – je zag het terug in de stukken van Strindberg. Het, onzijdig lidwoord, niet mannelijk en niet vrouwelijk. Enigszins laf.

Altijd gezocht naar De vriendschap, De vrouw, De kring, De bende; aanpassen geschiedt alleen om eenzaamheid te weerstaan.

Kom, ik moet vanavond naar een verjaardag. Ik ga straks dus weer andere mensen ontmoeten. Ik noem het ‘in de paradox stappen’, want hoewel ik me eenzaam voel, word ik angstig van veel lieden om me heen. Het liefst ben ik alleen, omgeven door veel mensen op afstand.

Een bohemien had ik moeten zijn, maar ik had er de moed niet toe – en m’n echtgenoten en vriendinnen hebben altijd gezegd dat ik het huis moest schoonmaken. Mijn dochter, wier buik bijna net zo dik is als de mijne, vroeg of ik meeging naar het Zuiderbad, want daar is een speciaal uur voor zwangere vrouwen en bejaarden en dan konden we elkaar ook weer eens spreken. We hebben het beiden namelijk druk. Zij heeft de lessen feministiek van haar moeder goed begrepen, en ik doe alsof ik een bestaan in stand houd, dus lopen we elkaar vaak mis.

En zo, zoals de Engelsen dat zo aardig zeggen, vond ik mezelf terug in het flink opgewarmde chloorwater. Zwemmen met mijn dochter, dat had ik zeker vijfentwintig jaar niet gedaan.

Praten terwijl ik met mijn dochter zwom, was door het tempo helaas niet mogelijk. Na twee slagen botste ik tegen vrouwelijk blubberend bejaardenvet. De traagheid van de ouderdom is een vloek: je houdt er de dood niet mee op afstand.

‘Ik heb zin in een bommetje,’ zei ik tegen mijn dochter.

‘Pap, doe alsjeblieft niet zo kinderachtig. Ik vond die column van je gisteren ook al zo kinderachtig.’

‘Waarom? Vanwege het woord neuken?’ vroeg ik luid, zodat de andere zwemmers me misschien wel konden horen.

Mijn dochter zwom zwijgend door.

Als je de cijfers van een bloeddrukmeter afleest, is het net of je een ansicht krijgt van je hart uit een gebied waar het altijd regent. Lieve kleinzoon. Vandaag geboren. Waarschijnlijk, lieve jongen, zul je het ook ooit ervaren: de schoonheid van de breekbaarheid. Toen ik je even mocht vasthouden en meteen verliefd op je raakte en m’n lippen je hoofdje voelden, merkte ik hoe broosheid kan ontroeren.

Je moeder voelde jaren geleden ook zo breekbaar aan – ze is ijzersterk geworden en ik houd nog evenveel van haar als toen. Hoewel… gisteren, toen ze jou in haar armen had, hield ik meer van haar dan ooit.

En je had ook geen betere vader kunnen treffen: hij is mooi, krachtig en goed voor je moeder.

Dat stelt opa gerust.

De afgelopen maanden dacht ik vaak, stel dat jij op een dag aan mij vraagt: ‘Opa, wat is nou echt leuk?’, wat zou ik dan moeten antwoorden? Ik denk dat ik je dan het volgende vertel: ikzelf heb de nacht altijd veel leuker gevonden dan de dag. Die duisternis als de zon is ondergegaan heeft iets geheimzinnigs. ’s Nachts door donkere straten lopen of op het strand rondslenteren, is net of je een verhaal binnen loopt. Ik kan daar elke keer opnieuw van genieten.

En waar ik ook van geniet, zijn dieren. Je moet eigenlijk altijd liever zijn voor dieren dan voor mensen, tenzij mensen zich als lieve honden of poezen gedragen – dan mag je ook lief voor hen zijn. En meisjes zijn natuurlijk bijzonder leuk, al geloof je dat niet meteen. Mijn moeder, jouw overgrootmoeder, gaf mij eens goede raad en die geef ik nu door. Toen ik naar mijn eerste schoolfeestje ging, strikte ze m’n das en zei ondertussen: ‘Je moet over meisjes drie dingen weten: ze willen aandacht, begrip en tederheid, a, b, t, gemakkelijk te onthouden, denk maar aan abc.’

Wat ook leuk is, is met enige regelmaat dronken worden nadat je iets hebt gepresteerd. Vooral als je iets moois hebt geschreven, gecomponeerd of getekend. Opa wil nog een keer dronken worden nadat hij een prijs heeft gewonnen. Vannacht heeft hij jou als prijs ervaren, maar opa speelt wel vaker vals. (Ook leuk, maar niet te vaak doen.)

Lieve kleinzoon, ik zou ook heel graag met je over een boek praten dat jij heel mooi vindt en ik verschrikkelijk. We worden dan heel kwaad op elkaar, en even later maken we het dan weer goed.

Welkom, Koning.

‘Ha Willem, ik ben het!’ Willem is een vriend die als een rode draad door mijn leven loopt.

‘Je hoeft niet te schreeuwen, Theodor. Ik ben niet doof.’

‘Gefeliciteerd.’

‘Waarmee?’

‘Ik hoorde van Jet dat je jarig was.’

‘En mijn cadeau is dat ik in dit kutziekenhuis lig.’

‘Beste ziekenhuis van Amsterdam.’

‘Ja, ze doen aan stervensbegeleiding.’

‘Je gaat niet dood.’

‘Mijn linkerkant is al dood.’

‘Dat kan opknappen.’

‘Ja, ik kan straks alles met mijn rechterhand doen terwijl ik links ben.’

‘Ik heb een cadeautje voor je meegenomen. Iets van vroeger…’

‘(…)’

‘Wat is er?’

‘Droog m’n ogen, Theodor. Ik wil niet huilen.’

‘Waarom huil je?’

‘Dat komt door… gewoon… ik moet om alles huilen. Als de zuster me m’n boterham in stukjes voert, moet ik al huilen.’

‘Je hebt je cadeau niet eens uitgepakt…’

‘Dat kan ik niet.’

‘Zal ik dat voor je doen?’

‘Het kwam door het woord “vroeger”, Theodor. Vroeger… het woord blijft, maar vroeger is weg. Nu begin ik weer… Pak maar uit.’

‘Het is… kijk: Het grote jaren-zeventigboek… Voornamelijk foto’s zodat…’

‘Ik ben moe.’

‘Ik kom volgende week wel weer… Zal ik het meenemen?’

‘Nee… leg maar hier… En droog…’

‘Ja… ga maar wat rusten.’

‘Slapen… Niet rusten zeggen. Slapen.’

Achteraf heeft de jeugd me bedonderd.

Vanaf het allereerste moment dat ik besefte dat ik jong was, wilde ik oud zijn. En nu vergeet ik te vaak dat ik dat ben.

Beïnvloedt een oorlog je DNA? Als dat zo is, kan oorlog dan je leven verlengen? Je hoort vaak dat een generatie na een oorlog langer leeft. Als dat zo is, betekent dat dan ook dat een generatie die geen oorlog heeft gekend, eerder sterft? Maar de mensen worden in het algemeen toch steeds ouder? Zou het kunnen dat we straks een oorlog beginnen om een volgende generatie langer te laten leven?

Moet Koning straks verplicht een DNA-test laten afnemen? Als hij daartoe gedwongen wordt, zal ik er hoogstpersoonlijk voor zorgen dat het niet gebeurt. Maar wat als hij het zelf wil wanneer hij 21 is?

Wat wilde ik niet toen ik 21 was? Ik wilde in 1974 bijvoorbeeld geen kinderen omdat ‘het ongebreidelde kapitalisme de aarde zou vernietigen’.

Ik maan mijn dochter nu snel nog meer kinderen te maken.

Toen mijn ouders uit de oorlog kwamen, waren ze net dertig jaar en moesten ze opnieuw beginnen.

Mijn vader dacht dat hij 75 zou worden. In een brief schreef hij aan zijn schoonmoeder: ‘Dan hebben we nog 45 jaar te leven. Dat zijn iets meer dan 16.000 dagen.’ Hij kreeg er nog 300 dagen bij.

Koning kan meer dan 36.500 dagen leven.

Stel je voor, we zullen meer dan honderd jaar kunnen worden zonder depressies en andere kwalen… Wat voor mensen worden we dan? Hoe kijk ik dan tegen de zaken aan?

Ik ben altijd van mening geweest dat fysieke en geestelijke ongemakken je biografie heftiger beïnvloeden dan het politieke klimaat of iets dergelijks. Ziekte vormt je meer dan gezondheid. Echt lijden is het lijden aan lichamelijke begrenzingen, en dat lijden scherpt je omdat je pijn wilt voorkomen.

Maar als je in goede gezondheid honderd en meer wordt, hoe denk je dan over je moeder, je potentie en al die andere zaken die, als je ouder wordt, een glijbaan naar het einde vormen? Als ik 180 ben, is mijn dochter 150 en mijn kleinzoon 120… het is een beeld dat me droevig stemt en vrees aanjaagt: wat hebben we elkaar dan nog te vertellen; het wordt een da capo zonder al fine.

Creativiteit heb ik altijd ervaren als een vorm van ademhalen en dus van leven. Schrijven en lezen is een wijze van bestaan, een manier om de zinloosheid van dat bestaan zin te geven; je maakt er iets van. En dat niet alleen: je traceerbaarheid is je geschenk aan het nageslacht, hoe nietig ook. En al vernietigen ze op dit moment mijn uitgeversrestanten, mijn geschriften zijn ergens. Hun verpulvering duurt langer dan de verweking van onze hersens. Bestudeerbaarheid zorgt derhalve voor de mogelijkheid dat je doorleeft terwijl je al gestorven bent; al die kennissen en vrienden die zijn gestorven hoor ik nog spreken, praten, denken via hun boeken, films en cd’s. Veel schrijvers regeren mij over hun dood heen.

En straks word je meer dan honderd in goede gezondheid.

Hoe geef je zin aan je leven als het leven al zinvol is? Ik bedoel: als iedereen bij wijze van spreken kan drinken uit de fontein van de jeugd, of de kelk met het levenselixer in de supermarkt kan aanschaffen, waarom dan nog naar iets streven? En wat is dan ‘schoonheid’ nog – ik heb al zo’n moeite met dat diffuse begrip. Als we allemaal oud kunnen worden, gaan we er dan voor het gemak maar allemaal gelijk uitzien omdat dat ‘rechtvaardig’ zou zijn? De verdeling van schoonheid is de grootste onrechtvaardigheid die ik ken – wie mooi is, kan toveren. Zal de strijd om wie de mooiste is dan niet een politieke strijd worden?

Mijn vader vertelde vaak het verhaal over hoe de dood ontstond. Waar het verhaal vandaan komt, weet ik niet.

‘Een vrouw werd oud en lelijk. Haar borsten gingen hangen en ze kreeg overal rimpels en haar huid werd droog en schilferig. Iedereen keerde zich van haar af. Men schold haar uit en gooide stenen naar haar. Ze leed pijn en honger. Toen kwam er een mooie jongen naar haar toe en die zei: “Als je honger hebt, vrouw, dan moet je jezelf opeten.” Daar werd de vrouw zo kwaad om dat ze de jongen doodsloeg en hém opat! Vanaf dat moment kon ze alleen nog maar mensenvlees eten.’

Die vrouw wil ik later trouwen.

Dat je uiteindelijk dood moet, is net zo erg als dat je uiteindelijk doodgaat.

Na mijn scheiding – vijfentwintig jaar geleden – liep ik af en toe naar de kleuterschool van mijn dochter. Ik wist wanneer het speelkwartier was, en dan zag ik haar met haar vriendinnetjes tikkertje doen, of verstoppertje. Ik meldde me niet. Keek alleen maar, vechtend tegen een kater waarvan ik telkens weer tevergeefs dacht dat ik van hem kon winnen door weer iets te drinken.

Tien jaar later zag ik mijn dochter, weer met vriendinnetjes, winkelen in de Bijenkorf. Een mooi meisje dat zich onbespied waande – zeker door haar vader die op dat moment ‘een nieuwe tante’ aan zijn arm had die hij verborgen wilde houden en daarom afkocht met ‘een leuk armbandje’.

Ik wilde mijn dochter toen niet zien, en ik vermoed, zij mij ook niet.

Ik hoorde haar lachen. Ze deed een veel te dure sjaal om, keek in een spiegel, wachtte op de reactie van haar vriendinnen. Wat hield ik van haar.

‘Als je deze mooi vindt, koop ik hem voor je,’ zei ik tegen mijn nieuwe vriendin, die welbeschouwd maar een paar jaar ouder was dan mijn dochter. Ik verborg mijn hoofd in een glanzende vitrine en zag in de juwelen een onbeholpen klootzak gespiegeld.

En nu, weer tien jaar later, loop ik – grijs, moe, pijn in de voeten – met de hond door het Vondelpark. En opeens loopt daar mijn moeder achter een kinderwagen. Die lichte kromming van de rug, die benen, dat hoofd half schuin.

Mijn moeder is dood, en ik heb haar nooit achter een kinderwagen zien lopen. Mijn dochter wandelt met mijn kleinzoon in het park. Aan de wandelwagen zit een kleine paraplu. Tegen de zon, maar ook tegen de regen. Goed zo, paraplu, denk ik. Ofschoon ik nog op ruime afstand ben, maak ik me bezorgd want mijn dochter kijkt meer in de wagen dan om zich heen.

Moet ik me melden? Is het niet beter om me om te draaien en naar huis te gaan? Maar de hond verraadt me. Even later strijk ik over de wang van mijn kleinzoon, die nog diep in slaap is, en hoor dat hij in een maand vijf centimeter is gegroeid.

Ik duw mijn wijsvinger in zijn handje om te voelen hoe hij die omvat.

Willem en ik waren in Parijs, ik weet het jaartal niet meer. Nog voor ik Marijke kende, dus het moet 1971 of zo zijn geweest. Ik was zeventien, achttien. Mijn haar viel over mijn tepels. Ik droeg dag en nacht een zonnebril met op sterkte geslepen glazen. Min 8.

We sliepen in een jeugdherberg. Waar precies, ben ik ook vergeten. Het enige wat ik me nog goed herinner is dat we de hele dag aan het praten waren. Praten, praten, praten. Over de toekomst. Wat moesten wij worden, en hoe moest de maatschappij eruitzien? We liepen uren door het centrum, pratend. Dan gingen we ergens zitten, pratend. We hadden nauwelijks geld en aten alleen maar brood met tomaat. Dus we praatten met onze mond vol.

Wie praat, wordt wat hij zegt. Willem werd schilder en jazzmusicus, en ik schrijver.

Na de moord op mijn vriend Theo van Gogh zag Willem mij op de televisie in een café in New York, een dag nadat hij zijn vrouw had begraven die ik nooit heb gekend. Hij stuurde me een mailtje. Ik stuurde een mailtje terug. Dat ging zo een tijdje heen en weer. Op een keer vroeg hij achteloos in een van de laatste zinnen: ‘Zeg, en leeft Jet nog? Die moet nu toch ook 53 zijn of zo.’

Het bleek de eerste zin van een van de meest romantische verhalen die ik van nabij heb meegemaakt: oudere man ontmoet jeugdvriendin en ze beginnen weer iets samen. Nee, ze zijn niet getrouwd – maar dat had met belastingen of iets dergelijks te maken. Ze hebben wel een feest gegeven, waar Willem en ik weer gitaar hebben gespeeld; om het serieuze repertoire van vroeger moest nu iedereen lachen: ‘Blowin’ in the Wind’, ‘House of the Rising Sun’, ‘Suzanne’, ‘Turn Turn Turn’, en we sloten af met ‘Love Minus Zero, No Limit…’, waarbij Willem met zijn rug naar het publiek ging staan en ik de enige was die zijn ogen vochtig zag worden. ‘Schuldgevoel,’ zei hij, ‘domweg schuldgevoel. Dit nummer liet ik op de begrafenis van Emmy horen.’

En ja, we begonnen weer te praten. Uren, aan de telefoon en soms tijdens het zwemmen, want we hadden beiden een te hoge bloeddruk. Maar praten en zwemmen gaan niet samen.

We spraken over alles wat in ons mislukt was. Daar viel veel over te zeggen, en in die verhalen zat de meeste humor.

‘Waar zijn je schilderijen?’ vroeg ik eens.

‘Opgeslagen in New York.’

‘Moeten die niet naar hier… Als het om geld gaat, ik…’

‘Nee, nee…’

‘Waarom niet?’

‘Ik heb daar nog een dochter…’ Toen verloren onze praatjes wat humor: vreemdgegaan, kind gemaakt, niks laten horen, na jaren contact gelegd, liep niet, iedereen droevig.

‘Ik heb wel contact met haar. Die schilderijen zijn voor haar. Ik vrees dat ze niks waard zijn,’ zei Willem.

Mijn vader vond het niet leuk dat ik schrijver en dichter wilde worden in plaats van dokter, advocaat of leraar op een school. Hijzelf had een zekere positie bij de Nederlandsche Bank.

‘Maar pap, wat blijft er van jou over als je straks dood bent?’ Op het moment dat ik de vraag stelde, schaamde ik me.

‘Wat een domme vraag!’ zei hij dan ook. Het was de zoveelste strijd tussen hem en mij, waarin vaak het woord ‘dom’ viel.

‘O ja, waarom is dat dom?’ vroeg ik na een lange stilte.

‘Alleen de beste kunstenaars leven voort, wat denk je dat jij bent?’ zei hij.

Waar waren we naar op zoek, in Parijs? We wilden onze ouders vergeten.

Koning slaapt tegen mijn borst. Ik heb hem, wegens een vakantie, twee weken niet gezien en mijn dochter was zo aardig om hem na het voeden aan mij te geven. ‘Het is niet eng, pap.’

Ik bescherm hem met mijn armen en handen zoveel ik kan.

‘Ja,’ zeg ik.

‘Wat is er, pap?’

‘Hoezo?’

‘Je zegt luid en duidelijk opeens: ja.’

‘O.’

‘Waarom?’

Ik probeer mijn gedachten terug te halen, herinner mij dat ik inderdaad ‘ja’ zei, en dat het de conclusie was van iets heel belangrijks. Maar wat? Mijn kleinzoons mondje maakt nog zuigbewegingen.

‘Ik zei “ja” omdat… omdat ik hem zo lief vind.’

‘Waarom zeg je dan ja?’

‘Omdat ik het eigenlijk een stomme gedachte vind. Natuurlijk vind ik hem lief, hij is mijn kleinzoon.’

Mijn dochter schudt haar hoofd.

Ik schaam me. Ik had geen ja moeten zeggen. Maar wat ik zei, was wel waar. Toen ik Koning plotseling in mijn handen kreeg geduwd, was hij een kort moment vreemd voor me. Ik herkende hem eigenlijk niet. Maar toen ik hem voelde, kuste, z’n mondje zag en die dikke kop, dacht ik: verdomd, ik hou van je. Echt. Ja. Ja! ‘Ja!’ zei ik toen.

Maar ik had nog meer sentimentele gedachten. Flitsen. Doodsangst. Niet dat ik sterf, maar hij! Omgebracht door een gek met een geweer, of door een ongeluk, of domweg zomaar. Mijn ‘ja’ – toen ik hem in mijn armen had – was ook ‘ja’ van: ja, ik ben godverdomme bang dat je iets overkomt. Maar zoiets zeg je niet tegen een moeder. Er moeten flesjes gespoeld worden, er moet een badje vol water stromen, er moeten luiers klaargelegd. En ondertussen wieg ik een slapend kind dat met z’n mondje zuigt alsof hij de lucht kust.

‘Zullen we hem braden en opeten?’ stel ik mijn dochter voor.

‘Goed idee,’ zegt ze.

Ik zet mijn kleinzoon in een nieuw soort bad, een vaas waarin hij rechtop staat.

‘Zeg pap, jij was toch ook weleens op een communistisch kamp, vroeger?’

Nu geen ja zeggen, maar nee, nee, nee, geen nare gedachten, ik wil even niets met die tijd te maken hebben.

Mijn kleinzoon zit gelukzalig in het warme water.

Mijn moeder citeerde bij elke geboorte weer de eerste strofe van een gedicht van de dichteres Dop Bles (1883-1940), uit haar bundel Parijsche verzen (1923):

Hoe vreemd, dat mij gegeven is,

wat niet mijn eigen leven is,

maar sluimerend in het mijne hing,

en ging,

en brak de draad,

en wezen wou in eigen staat.

Ik vind het mooi, ook omdat ik, als ik het lees, de stem van mijn moeder hoor.

Hoe het gedicht verder ging, wist mama niet. Wel kende ze weer de laatste regels:

Een levend kindje werd mijn wensch…

ik ben het niet, die nieuw geboren mensch,

en toch, ik wou, dat ik mijn kind mocht zijn,

als later komen kommernis en pijn.

Eigenlijk zijn Koning en ik ziek. Niet erg, we slaan ons er wel doorheen, maar toch: hij niest en hoest af en toe, en ik ben gewoon oudemannenberoerd. Mijn ziekte uit zich erin dat ik van alles moe word na dagen van overal pijn en sacherijnigheid, en die onbestemde moeheid verdwijnt maar niet.

‘Een flesje maken’ bijvoorbeeld. (Zo heet dat.) 180 ml water verwarmen en dan, volgens de brief van mijn dochter, ‘zes afgestreken lepels’ van een of ander melkpoeder erbij doen. Mijn dochter heeft ‘zes afgestreken’ onderstreept. Stel het zijn vijf lepels, of zeven, of ze zijn niet afgestreken, wat maakt dat uit? Ik word van dat afstrijken moe. Het is natuurlijk de irritatie die me vermoeit, maar toch ga ik heel netjes die kleine lepeltjes afstrijken.

Vervolgens drinkt Koning zijn flesje niet leeg zodat, als mijn dochter thuiskomt, zij zegt: ‘Waarom heeft hij niet alles opgedronken?’

‘Ik weet het niet,’ zeg ik alsof ik een grote zonde heb begaan. De laatste woorden hoort ze niet want ze maakt zelf in de keuken ‘een flesje’, en zodra Koning dat in zijn mondje heeft, zuigt hij het in één keer leeg. Ik doe dan niks, maar word er toch moe van.

Omdat ik me niet goed voelde, ging er veel verkeerd, merkte ik.

‘Je hebt z’n broek omgekeerd aangetrokken.’

‘Maar hoe weet je bij deze broek wat voor en achter is?’

‘Door de achterzak, pap. Kijk, die moet op z’n kont.’

‘Ik zal eraan denken.’

‘En de plaatjes op de luier moeten voor, pap.’

‘Ik zal eraan denken… plaatjes voor.’

‘En als hij zo huilt, pap, heeft hij meestal dorst, daar hoef je mij niet voor te bellen.’

Verder moest ik ook bekentenissen doen. Terwijl mijn dochter één wordt met haar kind, zeg ik: ‘Toen ik thuiskwam, had hij nog maar één sok aan. Ik weet niet waar ik die andere verloren heb. Ergens in het park, denk ik.’

‘Geeft niet,’ zegt mijn dochter.

‘En hij heeft tussen twaalf en twee niet geslapen want hij wilde niet.’

‘Geeft niet.’

En dan loop ik de trap af en ga naar huis. Toch gek, eigenlijk, dat ik nooit een kind heb kunnen opvoeden.

Destijds in Parijs.

Willem: ‘Waarom wil jij dichter en schrijver worden?’

‘Ik wil gevoelens leren kennen.’

‘Ken je die dan niet?’

‘Nee,’ zei ik alsof dat iets vanzelfsprekends was.

‘Wat is er toch met je aan de hand?’ vroeg mijn vader eens. Zijn stem was zacht, teder. Ik voelde me onmiddellijk benauwd.

‘Niets, er is niets met hem,’ zei mijn moeder. Ze kwam me duidelijk te hulp.

Ik stond op en sloot me op in mijn kamertje.

Wat was er in godsnaam met me aan de hand?

Het gevecht dat ik tegen de schaamte heb gevoerd, heeft voor een groot deel mijn leven beheerst en beheerst het nog. Schaamte is een enigszins onderschatte geestelijke afwijking. ‘Stoornis’ moet je tegenwoordig zeggen, anders worden mensen kwaad, hoewel kwaadheid ook een behoorlijke geestelijke afwijking kan zijn.

Wie zich schaamt, ervaart op dat moment de onmogelijkheid om het leven te leven zoals dat wenselijk zou zijn. Je beseft tot je schrik datgene wat je zou willen vergeten. Je blijkt opeens een absurde, onterechte morele grens te hebben die je vastketent, waardoor je niet kunt bereiken wat je wilt, hoe je ook aan die onzichtbare kettingen trekt. Schaamte en angst zijn vijanden die vrienden van je zijn geworden; tegen beide helpt maar één probaat middel: ouder worden.

Vrienden die veertig waren toen ik dertig was, zijn nu zeventig. Ze zijn naar de dokter geweest omdat ze een slappe piemel hebben, en die dokter heeft hun prostaat onderzocht en ze viagra voorgeschreven, maar van de viagra krijgen ze hoofdpijn. Ik krijg de schaamteloosheid opgediend vanwege de impliciete boodschap, namelijk dat ziekte, ouderdom en dood weer op zichtbare afstand staan.

‘Het enige wat nog stijf staat zijn m’n gewrichten,’ dichtte Reve eens. Ik heb hem altijd bewonderd vanwege zijn schaamteloosheid, ik kreeg die maar niet onder de knie.

Mijn vader ergerde zich toen hij in Indië was aan de schaamtecultuur van de inlanders. Het leidde altijd tot leugens waarvoor men zich dan weer niet geneerde. Als rechter in Indië besefte hij dat ‘nee’ soms niet bleek te bestaan. Die verwarrende moraliteit stond haaks op de gereformeerde mentaliteit van mijn vader, en als hij erachter kwam dat iemand uit schaamte een leugen volhield en niet ruiterlijk bekende, strafte ‘Toean Rechter’ zwaarder.

Verschillende volken leven in een schaamtecultuur, de strenge tribale hiërarchie zou daar debet aan zijn. Ik weet dat mijn vader daar ook van overtuigd was. Maar die schaamtecultuur is toch een andere schaamte dan ik bezit. Ik schaam me altijd, en handel tegen de schaamte in. Steeds weer.

Kijk, nu ben ik zelf bij de dokter. Een vrouwelijke arts. Jong, mooi – ik zie het maar wil het niet zien. Het schaamrood voel ik gloeien. Niet omdat ik het erg vind naakt voor haar te staan – hoeveel vrouwen hebben mij wel niet ontkleed gezien – maar omdat ik een toonbeeld ben van verval waaraan ik zelf schuld heb.

‘Als u te zwaar bent, is uw bloeddruk verhoogd, uw hartslag te hoog, moet alles harder werken en gaat alles eerder kapot.’ Ze praat tegen een kind, maar zelfs dat kind luistert niet.

‘Je hebt gelijk,’ zeg ik.

‘Volgens mij zei ik dat de vorige keer ook!’

‘Ja. Dat zei je inderdaad.’

Ze houdt haar mond en ik trek een broek over mijn grijze billen en houd tevergeefs mijn buik in. Er wordt een steeds langer wordende lijst aan geneesmiddelen voorgeschreven. Schaamte verdwijn, strijd ik, maar uiteraard verlies ik, want er is alle reden om me te schamen. Er is altijd een reden om me te schamen want schuldgevoel wordt je door iedereen opgedrongen.

Ik kan goed doen alsof de schaamte niet bestaat. Ik draag een stoere persoonlijkheid als een dure hoed.

Ik merk de schaamte al bij m’n kleinzoon en besef dat het genetisch moet zijn.

Ergens in de evolutie bood de schaamte ons een voordeel. Maar welk? We zijn het vergeten. Moreel besef is niet genetisch – dus dat kan het niet zijn.

We hoeren en snoeren, moorden en hebben lief, en schaamte is zodoende een geestelijke afwijking geworden; een nutteloos mentaal aanhangsel. Je wel of niet schamen doet er niet meer toe.

Mijn dochter, schoonzoon en kleinkind zijn geruime tijd in San Francisco. We skypen.

‘Hallo pap, hoe gaat het in Nederland?’

‘Hier gaat het goed. Heb je al kennisgemaakt met Errol en Yvon Coleman?’

‘Hè, wie zijn dat nou weer?’

‘Dat zijn je buren in Amerika. Opgezocht via internet. Aan de andere kant van jou wonen Kenneth en Yra Gray.’

‘Pappa, waarom doe je dat?’

‘Heb ik opgezocht via internet.’

‘Jezus, pap… hoe gaat het?’

‘Hoe gaat het met jóú? Ben je naar de Christian Fair for Children geweest?’

‘De wat?’

‘De Christian Fair for Children. Ik zag in de LA Times dat die in jullie dorp werd gehouden.’

‘Pap, doe normaal, wij zitten gewoon te werken. Hoe vond je de foto’s van je kleinzoon?’

‘Geweldig. Hoe is het met de storm?’

‘Storm?’

‘Ja, ik las dat jullie gisteren een storm hebben gehad.’

‘Pap, niets aan de hand, niets van een storm gemerkt.’

‘Hé schat, bij jou om de hoek draait Lincoln, de nieuwe film van Steven Spielberg. Kun je snel laten weten wat je daarvan vindt?’

‘Pap, doe niet zo opgenaaid. Ik kom over twee weken terug.’

‘Ik heb met Google Street View gekeken hoe jullie wonen. Te gek. Jullie kijken uit over zee. En als je de straat uit loopt en dan nog een corner verder, is daar pizzeria Roma. Daar krijg je pizza’s voor twee dollar. Ben je daar al geweest?’

‘Nee. Tjezus pap…’

‘Is toch goedkoop?’

‘We gaan naar Tasty Burger. Die is lekkerder.’

‘Waar is die?’

‘Op de andere hoek.’

‘Die kan ik niet vinden. Ik zit hier met Street View voor me… O ja, nu zie ik het, althans, ik zie hun website. Ze hebben een jumboburger voor zes dollar en een Elephant Andy voor acht. Wat is dat, een Elephant Andy?’

‘Geen idee. Heb je niets beters te doen?’

‘Er is morgen in de kerk in jullie dorp een soort kerstmarkt.’

‘Pap, zoek je dit allemaal op?’

‘Ja, vind ik leuk. Ik kijk nu naar jullie huisje. Waar sta je?’

‘Pap, dit is niet normaal! Ik stuur je wel wat foto’s van Koning.’

‘Weet je dat tachtig procent van de mensen in jullie dorp op de Republikeinen stemt?’

‘Pap, alsjeblieft! Ik wil niet dat je dit doet. Doe het alsjeblieft niet!’

‘Waarom niet?’

‘Ik wil vrij zijn.’

Vrijheid.

Daar ging het mijn ouders om na de oorlog. Zeiden ze. Ze wisten wat onderdrukking was. Ze wisten wat martelen was. Gevangenschap. Maar vrijheid?

Na de oorlog waren ze voor alles bang. Zelfs voor hun herinneringen. Het is waar: na de oorlog waren hun herinneringen het kamp.

Vrijheid wordt vaak verward met onbezorgdheid. Ook door mij.