Mieke Kerkhof

Klaar is Kees

Een knipoog naar het levenseinde

Nieuw Amsterdam

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de teksten en de illustraties in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Iedere gelijkenis, met wie dan ook, berust op toeval. Het boek werd op persoonlijke titel geschreven. Waar nodig is toestemming van de patiënt verkregen voor publicatie.

© Mieke Kerkhof 2017

© voorwoord Youp van ’t Hek 2017

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Illustratie omslag Mirjam Vissers

Foto auteur © Sacha de Boer

NUR 400

E-BOOK ISBN 978 90 468 2282 1

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2017 met ISBN 978 90 468 2262 3

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 2262 3 (1e druk 2017)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

In ’t Nederlands is iemand dood gegaan,

over zijn reis wordt nooit meer iets vernomen.

In het Twents is iemand uit de tijd gekomen,

Dus je weet zeker: hij kwam veilig aan.

– Willem Wilmink, Uit de tijd gekomen

Opgedragen aan

Saskia Laurens-Rietvelt (1967-2016)

Hetty Mulder-Morsink (1964-2016)

Liesbeth van Spaendonck-aan de Stegge (1963-2017)

Inhoud

Voorwoord

Ten geleide – Dood, niets meer aan te doen

1 Terminaal

2 Het sterfbed

3 Het rouwbeklag

4 Begraven

5 Cremeren

6 Uitvaartondernemers

7 De kist

8 Kindertaal

9 De dood in het ziekenhuis

10 Curiosa

Dankwoord

Voorwoord

De dood. Mag je erom lachen? Sterker nog, moet je erom lachen? Volgens mij wel. Je leven lang ben je in gevecht met de dood. Daarom zijn er artsen, apotheken, farmaceutische reuzen en kijk je goed uit bij het oversteken van een drukke straat. Een bevriend cabaretier schreef ooit: Leven is niet willen sterven. En volgens mij komt hij met deze uitspraak behoorlijk dicht bij de kern van ons bestaan. Ons bestaan dat tijdelijk is. Geleende tijd. Dus maak je druk over de juiste zaken.

Als je dagelijks worstelt met de dood, raad ik je aan in het Siciliaanse Palermo de Catacomben van de Capucijnen te bezoeken. Dat is een kelder vol zo goed mogelijk geprepareerde lijken uit de periode tussen 1870 en 1920.

De mooiste is een klein meisje, Rosalia Lombardo, dat er ontroerend en puntgaaf bij ligt. Je denkt dat het kind slaapt. Niks is minder waar. Ze is al bijna honderd jaar hartstikke dood. Dat ze zo ongeschonden is, komt door een bepaalde balsemtechniek die bij de meeste andere overledenen faliekant mislukt is. Dat zijn er trouwens enkele honderden. En die dodengalerij maakt de catacomben tot een fantastische attractie. Geestig en luguber tegelijk. Tegen de koude keldermuren staan de doden in lange rijen en die worden vastgehouden met krakkemikkig ijzerdraad. De skeletten grijnzen je vrolijk aan. Maar het leukste is dat alle lijken hun werkplunje nog dragen. Dus mooie chique dames staan daar in prachtige avondjurken, hoge vechtjassen zijn gehuld in hun legeruniformen en de bisschoppen en kardinalen dragen hun mooiste kazuifels en andere belangrijke kleding. En op hun kop balanceert een ooit nogal indrukwekkende pet, bonnet of mijter. Dat maakt de doden alleen maar bespottelijker. Of misschien zet deze menselijke schroothoop juist het leven op een fantastische wijze te kijk. Vooral als je weet dat de ijdele doden zelf in hun belangrijkste gewaden weggezet wilden worden.

Ik liep er begin deze eeuw met mijn gezin en een bevriende familie een uurtje doorheen. De vrouwen wilden het liefst zo snel mogelijk weg en vonden mij een rare engerd, omdat ik dit uitje had georganiseerd. Met de jongens bedacht ik al heel snel het snode plan om ons in te laten sluiten en er een nachtje te slapen. Dat zeiden we vooral om de vrouwen te pesten. Helaas mocht dit niet doorgaan, maar wat niet is kan nog komen.

Het blijft een van mijn leukste uitjes ooit en volgens mij een must voor iedereen. Jong en oud. Sinds ik daar een tijdje tussen de skeletten heb vertoefd, kijk ik vrolijker dan ooit naar het onvermijdelijke slot. Dus kom maar op met dit boek. Ik kan niet genoeg lachen en huilen om alles rond ons definitieve einde.

Na mijn visite aan de catacomben ben ik voor niemand meer bang. Hoewel? Een rouwclown vind ik echt doodeng en zelfs angstaanjagend. Hij wordt, als ik hem ooit bij een begrafenis krassend op een valse viool tref, door mij zo goed als zeker zonder verdoving ter plekke doodgeranseld. Er zijn grenzen.

Youp van ’t Hek

Amsterdam, 25 juni 2017

Rosalia Lombardo, Catacombe dei Cappuccini in Palermo. Foto © Carlo Vannini

Ten geleide

Dood, niets meer aan te doen

Op maandagochtend 3 juli 1972 word ik wakker gemaakt door mijn moeder. ‘Er is iets niet in orde met oma,’ zegt ze.

Mijn grootouders wonen bij ons in huis, dat is normaal in Twente. Ik ga mee naar de slaapkamer en zie oma levenloos in een eenpersoonsbed liggen. Volgens de huisarts is het hooguit anderhalf uur geleden dat ze is ‘heengegaan’, want ze is nog warm.

Er komen huilende tantes de slaapkamer in. Eén tante wrijft over oma’s rug en stelt inderdaad vast dat ze nog niet ijskoud is. Later zie ik dat deze tante haar handen in ons afwassop dompelt.

Ik mag uit logeren bij mijn favoriete nichtjes zolang oma is opgebaard in ons huis. Op verzoek van opa ga ik kijken naar oma in de kist. Ze ligt onder een glazen deksel. Haar haar is prachtig gekapt en ze heeft een schone witte pyjama aan. Opa is erg trots dat oma ‘er zo mooi in ligt’ en vergelijkt haar met een engel.

Later krijg ik oma’s eenpersoonsbed. Iedere nacht van zondag op maandag ben ik bang dat ik ook doodga in dat bed.

Deze waarneming deed ik op tienjarige leeftijd. Vanaf die tijd houdt de dood mij bezig. In eerste instantie was ik doodsbenauwd voor het levenseinde. Iedereen gaat dood, niemand wordt vergeten en niemand komt ooit terug.

Later, toen ik in het bezit was van mijn artsenbul, kreeg de dood een vanzelfsprekende plek in mijn leven. Naast de geboorte is de dood de enige zekerheid in het leven. Als gynaecoloog ben ik bij beide processen betrokken. Soms moet ik de dood vaststellen en ben ik luttele minuten daarna aanwezig bij de geboorte van een levend kind.

Laatst werden in één nachtdienst onder mijn leiding elf kinderen geboren. Bij het wegrijden van de parkeerplaats zag ik een lijkwagen waarin een roerloos lichaam werd vervoerd. De vleesgeworden cirkel van het leven. Het is nauwelijks te bevatten en ik ben er bij voortduring door gefascineerd.

In mijn vak zie ik veel emoties. Positieve, negatieve, angstige, verdrietige, geestige: het hele spectrum komt langs in het ziekenhuis. Humor is het enige wapen dat er raad mee weet. Met een knipoog is iedere gebeurtenis beter te hanteren. ‘Humor is de kortsluiting van gedachten’, Godfried Bomans zei het al.

In 2014 maakte ik een boek over de emoties rondom de geboorte. Nu is de dood aan de beurt. Beide processen zijn even natuurlijk. In dit boek vindt u diverse anekdotes waarin u niet alleen kunt lezen hoe invloedrijk de dood is, maar ook hoe humor altijd weer helpt om de mens op de been te houden na een groot verlies.

Ik verzamel al twintig jaar de mooiste anekdotes en origineelste regels uit overlijdensadvertenties. Vaak wordt in zo’n regel het karakter van de overledene puntig samenvat. Wie was hij, hoe deed zij? Stiekem kunt u er diverse levenswijsheden uit destilleren.

Ik heb geprobeerd de hoogst mogelijke piëteit te betrachten bij de samenstelling van het geschrevene. Eenvoudige moppentapperij is niet aan mij besteed. Diverse bekende en minder bekende stervelingen verleenden hun medewerking aan een oneindige verhalenreeks. Achter in het boek vindt u de namen van diegenen die mij hun intieme verhaal gunden. De toestemming, die mij – steeds zonder aarzelen – gegeven werd, raakte mij diep.

De geboorte kent geen herkansing en de dood ook niet. Als het goed gebeurt, kan men er levenslang op teren.

Ik hoop met het schrijven van dit boek een andere kijk te geven op de dood. Youp van ’t Hek zegt dat hij ‘levenslang het bangst’ is voor de dood. Herman Finkers ziet de dood als ‘zijn beste vriend’. Tussen deze twee uitersten bevind ik mij.

Mieke Kerkhof (geen pseudoniem)

’s-Hertogenbosch, 3 juli 2017

Doodlopende weg, omgeving crematorium Uden. Foto © Mieke Kerkhof

Ze reed over straat in haar rode Renault

Jong en spontaan academisch niveau

Ze hield van haar katten van kunst en cultuur

En wandelen in de natuur

Ze droeg blauwe pumps en een vrolijke bloes

Ze had lang bruin haar en ze heette Marloes

Ze ging bij haar zus op de koffie in Tiel

Eens kijken hoe het daar beviel

Een mooie dag in de lente

Een dag in april

Zo’n mooie dag in de lente

De zon scheen onschuldig en stil

Hij was groot, sterk en teder en leuk en sportief

Soms heel berekenend vaak impulsief

Hij zat in de olie een prachtige baan

Was donkerblond en heette Daan

Hij droeg een net pak en een keurige jas

Hij had een belangrijk contract in zijn tas

Hij was van zijn woning in Kerk-Avezaath

Op weg naar een afspraak in Tsjaad

Een mooie dag in de lente

Een dag in april

Zo’n mooie dag in de lente

De zon scheen onschuldig en stil

Het weer was zo helder het rook ook zo fijn

Een dag voor romances en rozen en wijn

Zij draaide de weg af bij afslag Tiel-West

Hij keek naar een vlek op zijn vest

Een frontale botsing hij zag haar te laat

Een pump in de berm en contracten op straat

Een hoofd door de voorruit en bloed in de goot

Daan en Marloes waren dood

Een mooie dag in de lente

Een dag in april

Zo’n mooie dag in de lente

De zon scheen onschuldig en stil

– Brigitte Kaandorp, lied uit de voorstelling Kunst (1992)

1

Terminaal

Iemand die de dood in de ogen kijkt, vanwege de leeftijd of omdat hij door de dokter is opgegeven, heeft een totaal ander perspectief dan de gezonde mens die maar doorjakkert in de vierentwintiguurseconomie. Het wordt ‘leven in reservetijd’ genoemd. Dat is niet alleen maar kommer en kwel. Die persoon kijkt nog eens terug op het geleefde leven. Werkt in ras tempo een bucketlist af, en neemt daarbij de meest fantastische initiatieven. De stervende kan heel goed zelf de regie houden en cynische uitspraken doen om het leed te verzachten. Er zijn velen die deze tijd als de mooiste episode van hun leven beschouwen.

Huppakee

Peter Zantingh, NRC, 23 februari 2016

Tien keer zei Hannie Goudriaan het in de documentaire Levenseindekliniek (2DOC/NTR). ‘Huppakee.’ Eén keer met plezier, leek het, toen ze met haar man in Thialf naar het schaatsen keek.

‘Heb je het naar je zin, Hannie?’ vroeg hij.

‘Huppakee,’ antwoordde ze.

De overige keren betekende het: ik wil dood.

Tenminste, dat was de interpretatie van haar man, en van de arts die bereid was haar euthanasie te verlenen. Hannie had semantische dementie, een vorm van de ziekte die begint in het taalcentrum van de hersenen. Ze tekende in 2011 – toen nog niet zo aangetast door de ziekte – een wilsverklaring waarin ze stelde niet meer te willen leven als het te erg zou worden.

Grote, belangrijke woorden waren haar nu ontvallen. ‘Dood’ of ‘euthanasie’ waren er niet meer.

‘Ik moet klaar,’ zei ze. En na doorvragen: ‘Nou, lekker, huppakee.’

Het leven van een mens is wat zijn gedachten ervan maken.
– Marcus Aurelius

Het ironische is dat ze, ondanks dat grotendeels weggeknaagde vocabulaire, toch iets nieuws toevoegde aan onze taal. Onbedoeld maakte ze haar het woord eigen en draaide ze aan de betekenis. Na de uitzending van de geruchtmakende docu stond het woord dagelijks in de kranten. In opiniestukken, ingezonden brieven en interviews – onder meer met de arts die de euthanasie verleende, die zei dat het ‘echt niet: huppekee, klaar’ was. Youp van ’t Hek noemde Hannie in zijn NRC-column ‘Mevrouw Huppakee’.

Waar het in ’t leven om gaat is niet dat we hebben geleefd. Het gaat om welk verschil we hebben gemaakt in ’t leven van anderen.
– Nelson Mandela

Vóór de bijzonder schrijnende context van Hannies aftakeling betekende het iets als: niet meer over nadenken, daar gaan we. In mei 2011 wilde minister van Defensie Hans Hillen niet op die manier een beslissing maken over militair ingrijpen in Libië. ‘Ik zeg niet vanzelfsprekend huppekee erin,’ zei hij toen, nogal onhandig.

De herkomst is ongewis, maar het zou goed kunnen dat het begon bij ‘Klaar is Kees’. Dat zou wellicht een verbastering zijn van ‘klaar is de kaas’. Betekenis: het werk is af, ik ben klaar. Toen ‘Kees’ eenmaal ook als eigennaam werd gebruikt, kon je net zo goed zeggen ‘hup, zei Kees’, oftewel: vooruit, schiet op. Van daar is het niet ver meer naar ‘hupsakee’ en tweelingbroertjes als ‘huppakee’, ‘huppekee’ en ‘hoppekee’.

Maar voor Hannie Goudriaan was ‘huppakee’ een eufemisme voor de dood. En het zal even duren voordat het weer betekent wat het eerst betekende.

Daten

Ze is tweeënnegentig jaar en zit blakend van gezondheid voor mijn bureau. Ze keuvelt gezellig en ziet er goedverzorgd uit. Als ik vraag wat haar huidige tijdsbesteding is, zegt ze dat ze vrijwilliger is ‘bij de oudjes’. Ik informeer naar de aanwezigheid van een partner.

‘Helaas,’ zucht ze, ‘ik heb het opgegeven. Alle mannen van mijn leeftijd zijn dood of kunnen niet meer lopen.’

Doodgaan is het weggooien van een ervaren machine.
– Adriaan Jaeggi

Gezond

Een drieëntachtigjarige vrouw spreekt tijdens een weekenddienst met mij. Zij komt met een buik vol vocht, alles vanbinnen zit vol met uitzaaiingen van eierstokkanker. Ze wil zo spoedig mogelijk naar huis en geen bemoeienis met artsen.

‘Ik ga liever gezond dood, dokter,’ zegt ze.

Vandaag wél reanimeren

Aan het einde van het anamnesegesprek vraag ik aan de nog kwieke vrouw van zevenentachtig of zij afspraken heeft gemaakt over het reanimatiebeleid. Zij antwoordt dat ze gewoon gereanimeerd wil worden. Haar twee dochters zijn hogelijk verbaasd en wijzen moeder erop dat zij een niet-reanimatiebeleid heeft.

‘Ja,’ zegt moeder, ‘maar vandaag wil ik dat ze wel reanimeren.’

Ze draait zich naar mij toe en zegt: ‘Mijn zusje Annie is over uit Amerika, moet u weten, en dat wil ik toch echt niet missen.’

Drukske

Voor het nieuwe elektronisch dossier vul ik bij iedere patiënt het veld ‘wel/niet reanimeren’ in. Als ik informeer naar de wens of men gereanimeerd wil worden, komen er af en toe wonderlijke antwoorden terug.

Een stokoude vrouw hangt nog flink aan het leven. Ze schudt resoluut met haar hoofd en weet zeker dat ze niet gereanimeerd wil worden. Om er vervolgens aan toe te voegen: ‘Behalve als het één keer drukken is, dan moet u het beslist wel doen, dokter.’

Boerin

Een bezige bij was ze, niet in staat om stil te zitten, altijd in de weer op de boerderij en in de moestuin. Daarnaast maakte ze graag gedichten. Ze had er alvast eentje bedacht voor haar eigen overlijdensadvertentie. Ze hoopte op een fijn en onverwachts heengaan. De regel voor in de krant ging als volgt.

‘Nog aardbeien te kweken, de kippen van de leg, het was nog niet gedaan, maar ik moest plotseling weg.’

Aldus geschiedde.

Amsterdam

In de hoedanigheid van mantelzorger bezoek ik mijn zevenentachtigjarige voormalige buurman op de afdeling Geriatrie. Twee jaar geleden werd hij daar opgenomen met alzheimer. Meestal vind ik hem in de huiskamer of in zijn bed. Vandaag is hij spoorloos. Toch bizar, immers de sloten van de afdeling zijn voorzien van voor hem onbekende codes.

Uiteindelijk vind ik hem: hij ligt in het bed van een vrouwelijke medebewoner. Zij zit in een hoekje onverstoorbaar te breien. Ik verontschuldig mij voor zijn gedrag en neem hem snel mee de gang op.

Achter mij hoor ik haar nog zeggen: ‘Geeft niks, hoor, ik kom uit Amsterdam, ik heb al van alles meegemaakt.’

Feesten

Afgelopen weekend bevind ik mij in een grote kledingzaak. Vele vierkante meters winkeloppervlak, er is voor jong en oud een enorme keuze.

Naast mij loopt een stokoude vrouw arm in arm met haar dochter. De laatste heeft de leeftijd van zestig ook al ruim overschreden, schat ik.

De oudste van de twee houdt stil bij een kledingrek en trekt een glitterend vest half uit de rij. Ze zegt: ‘O, kijk toch eens, leuk voor een feestje.’

De dochter zegt: ‘Feestje, feestje, moeder, wanneer hebt u nou nog een feestje?’

Het leven heeft geen zin, maar ik toevallig wel.
– Maarten van Roozendaal

Terminaal

Ik bezoek een vriendin die binnen enkele weken gaat sterven aan een agressieve ziekte. Ze heeft me gevraagd om ‘nog even een bakkie te doen’.

Als ik binnenkom, loopt ze in een lange zwarte blouse de trap af. Gekscherend zegt ze: ‘Ik heb mijn doodsgewaad al aan.’

Ze vertelt me moeite te hebben met al die mensen die nu nog bij haar langs willen komen voor ‘de levende begrafenis’. En niet één keer, maar soms twee en zelfs drie keer.

Ze wordt opstandig en stelt wanhopig vast: ‘Weet je, straks ga ik totaal overspannen die kist in.’

Informatiestroom

Een jonge vrouw, lijdende aan een uitgezaaide vorm van baarmoederhalskanker, constateerde iets opmerkelijks. Tijdens het spreekuur zegt ze: ‘Mensen vertellen je opeens de meest intieme geheimen, ze denken: dat neemt ze toch mee het graf in. Maar nu ik een goede uitslag heb gekregen van mijn laatste scan is de informatiestroom weer ernstig afgenomen.’