MUGGENZIFTERS EN ZONDEBOKKEN

Van dezelfde auteur:

Hoe bereidt je een paard?

Geen hond die ernaar kraait

Een boek vol taalfouten

Waarom mussen nooit dood van het dak vallen

Friederike de Raat

MUGGENZIFTERS EN ZONDEBOKKEN

Spreekwoorden en gezegden uit de Bijbel

Nieuw Amsterdam

© 2017 Friederike de Raat

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

NUR 400

ISBN 978 90 468 2283 8

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met
ISBN 978 90 468 2251 7

Inhoud

Voorwoord

Genesis

Exodus

Leviticus

Numeri

Richteren/rechters

Samuël

Koningen

Kronieken

Ester

Job

Psalmen

Spreuken

Prediker

Jesaja

Jeremia

Daniël

Hosea

Matteüs

Lucas

Johannes

Handelingen

Romeinen

Korintiërs

Tessalonicenzen

Petrus

Bronnen

Register

Voorwoord

De Bijbel is een rijke bron van spreekwoorden en gezegden die we nog dagelijks, nou ja, bijna dagelijks, gebruiken, zowel gelovigen als niet-gelovigen. Denk aan: ‘Waar het hart van vol is, loopt de mond van over’, ‘Een goede buur is beter dan een verre vriend’, ‘Door het oog van de naald kruipen’ en ‘Eerst zien, dan geloven’. De betekenis van die uitdrukkingen is bij de meesten wel bekend, maar in welke Bijbelse verhalen komen we ze tegen?

Dit boek neemt de lezer aan de hand van spreekwoorden en gezegden mee op een lichtvoetige taalreis door de Bijbel. Voor lezers die nog regelmatig in de Bijbel lezen, zal veel bekend voorkomen. Voor mensen voor wie de Bijbel iets vertrouwds is uit hun jeugd is dit boek een reis langs oude verhalen en vertrouwde namen, die veel herinneringen zal oproepen. En wie nooit kennis heeft gemaakt met de Bijbel zal toch heel veel bekends tegenkomen, want de Bijbelse uitdrukkingen zijn allemaal ingeburgerd in het Nederlands. Wie dit boek gelezen heeft, weet waar de muggenzifter zijn oorsprong vindt, hoe de ‘ongelovige thomas’ aan zijn naam komt, wat er gebeurde met Sodom en Gomorra en waar de koninklijke weg liep.

Het idee voor dit boek is ontstaan tijdens het schrijven van mijn eerdere boek over spreekwoorden en gezegden, dat in 2015 verscheen onder de titel Waarom mussen nooit dood van het dak vallen. Vrijwel nergens bleek het Nederlands zo veel uitdrukkingen aan te hebben ontleend als aan de Bijbel. Voor de moderne mens wellicht moeilijk te begrijpen, maar voor onze voorouders heel voor de hand liggend: de Bijbel was vaak het enige boek dat mensen in huis hadden en er werd dagelijks uit gelezen. De Bijbel was voor vrijwel iedereen de belangrijkste spirituele leidraad in het leven. En om ingeburgerd te raken, hebben spreekwoorden en gezegden nu eenmaal een breed podium nodig. Denk aan de uitdrukkingen die Van Kooten en De Bie (een krasse knar, jemig de pemig) en Johan Cruijff (Elk nadeel heb ze voordeel) hebben nagelaten aan het Nederlands: als zij geen bekende Nederlanders waren geweest en niet regelmatig voor het ganse volk op televisie waren verschenen, had niemand hun taalgebruik overgenomen. Zo is het ook met de Bijbel gegaan: doordat iedereen de inhoud ervan vele malen tot zich had genomen, raakten bepaalde woorden en zinnen ingeburgerd in de taal. (De Bijbelse spreekwoorden en gezegden in Waarom mussen nooit dood van het dak vallen zijn voor de volledigheid ook in dit boek opgenomen.)

Dit boek is geen theologisch doorwrocht werk. Ik heb alleen geprobeerd uit te leggen in welke Bijbelse context een uitdrukking is ontstaan en hoe we die in het moderne Nederlands gebruiken. Zoals wie ‘hun lier aan de wilgen hingen’ en wie niet ‘zijn broeders hoeder’ wilde zijn. Verwacht hier geen theologische uitleg, want ik ben geen theoloog. In dit boek gaat het puur en alleen om taal, om de herkomst van bekende uitdrukkingen.

De citaten in dit boek zijn voor het merendeel ontleend aan de Nieuwe Bijbelvertaling uit 2004. Enerzijds omdat dat de vertaling is die nu in de meeste kerken en scholen wordt gebruikt. Anderzijds omdat deze vertaling het beste in het gehoor ligt van de moderne Nederlander en daardoor goed te begrijpen is. Alleen daar waar taalkundig nodig, heb ik de vertaling van Het Nederlands Bijbelgenootschap uit 1951 gebruikt.

De Nieuwe Bijbelvertaling heeft wel een keerzijde: sommige bekende uitdrukkingen zijn ‘wegvertaald’. Zo is de ‘aanfluiting’ verdwenen, net als ‘de armen van geest’. Ze zijn vervangen door ‘voorwerp van spot en ontzetting’ en ‘nederigen van hart’. En de put waarin het spreekwoordelijke kalf in verdronk, is vervangen door een kuil. Logisch eigenlijk, want hoe zou een kalf in een put moeten vallen? (Hoe het echt zat met dat kalf leest u in dit boek.) Meestal zijn de aanpassingen in de Nieuwe Bijbelvertaling dus terecht, in de zin dat de hertaling begrijpelijker Nederlands heeft opgeleverd. Want ja, zeg nou zelf, begrijpt een Nederlander die niet ‘met de Bijbel’ is opgevoed nog wat een ‘arme van geest’ is? Maar taalkundig is het wel jammer dat deze vertrouwde woorden geen plekje meer hebben in de Bijbel. Al zijn ze vermoedelijk voldoende ingeburgerd om te overleven.

Op deze plaats wil ik mijn oud-collega’s van NRC Handelsblad Herman Amelink en Wim Weenink zeer bedanken dat zij dit manuscript vóór publicatie hebben willen lezen. Zij kwamen met kritische opmerkingen en waardevolle aanvullingen. Zonder hen waren Nico de Mus en de Bergrede van politicus Willem Aantjes nooit in dit boek beland.

Ik wens de lezer een prettige taalreis toe door de Bijbel!

Friederike de Raat

GENESIS

Genesis is het eerste boek van de Bijbel. Het Griekse woord Genesis betekent ‘oorsprong’, ‘wording’. Het Bijbelboek begint met het scheppingsverhaal en wat de eerste mensen, Adam en Eva, overkwam in het paradijs. Het boek bevat beroemde verhalen, zoals over Noach die met zijn boot vol dieren de zondvloed overleeft en over de bouw van de toren van Babel. Die oerverhalen maken Genesis tot een van de bekendste Bijbelboeken. Ook de wederwaardigheden van de aartsvaders Abraham, Izaäk en Jakob en zijn zonen komen in dit boek aan bod. In Genesis wordt ook – al is het in vage bewoordingen – de komst van een Verlosser aangekondigd: in Genesis 3:15 staat dat de kop van de slang (het Kwaad) vermorzeld zal worden (lees: door een goede kracht, de Messias).

Woest en ledig

WAAR Genesis 1:2

VOORBEELDZIN Op veel plaatsen in Ierland is het landschap woest en ledig. In de verste verte is geen menselijke activiteit te bespeuren.

BETEKENIS Oorspronkelijk, onbewerkt (vaak met een enigszins beangstigende bijklank).

HERKOMST De tweede zin in de Bijbel luidt: ‘De aarde nu was woest en ledig.’ Het was een soort braakliggend terrein dat God kon gaan inrichten. Na deze zin volgt het verhaal van de schepping, die zich in zes dagen zou hebben voltrokken. Op de zevende dag nam God een vrije dag om uit te rusten, wat later de joodse sabbat werd. In de Nieuwe Bijbelvertaling is het woord ‘ledig’ vervangen door ‘doods’.

En er was licht

WAAR Genesis 1:3

VOORBEELDZIN En er was licht is de titel van een boek over de geschiedenis van de zaklantaarn.

BETEKENIS In figuurlijke zin worden deze woorden wel gebruikt om te zeggen dat er duidelijkheid is geschapen.

HERKOMST Deze woorden staan aan het begin van Genesis, waar beschreven wordt hoe God de wereld schept. ‘De aarde nu was woest en ledig, en duisternis lag op de vloed […]. En God zeide: Er zij licht; en er was licht.’ Na het licht creëerde God achtereenvolgens het hemelgewelf, de aarde en de zee, planten en bomen, zon, maan en sterren oftewel dag en nacht, vogels en vissen, landdieren en ten slotte de mens. Op de zevende dag nam God een rustdag. Dat werd de zondag en in de joodse traditie de sabbat.

Gaat heen en vermenigvuldigt u

WAAR Genesis 1:28 en 9:1, Jeremia 29:6

VOORBEELDZIN ‘Gaat heen en vermenigvuldigt u’ was eeuwenlang een credo dat van veel preekstoelen werd verkondigd.

BETEKENIS Zo veel mogelijk kinderen krijgen. Niet aan anticonceptie doen en wel zien wat ervan komt.

HERKOMST In de Bijbel zegt God het net even anders tegen Adam en Eva, als hij hen zegent en uit het paradijs zet, namelijk: ‘Wees vruchtbaar en word talrijk.’ Ook tegen Noach gebruikt God deze woorden. Zowel Adam en Eva als Noach kregen een enorm nageslacht. In het boek Jeremia staat het iets anders: ‘Vermenigvuldigt u aldaar, opdat er van u niet weinigen zijn.’ De Nieuwe Bijbelvertaling is nog verder afgedwaald van de uitdrukking die wij kennen: ‘Jullie moeten in aantal toenemen, niet afnemen.’

Een rib uit je lijf

WAAR Genesis 2:21-23

VOORBEELDZIN Die vakantie was een rib uit mijn lijf.

BETEKENIS Duur.

HERKOMST Deze uitdrukking komt uit het scheppingsverhaal. Daarin wordt beschreven hoe God de aarde, de dieren en de eerste twee mensen, Adam en Eva, schiep. Eva kwam tot stand doordat God een rib uit Adams lijf nam en daar een vrouw van maakte. Best een ingreep, een rib uit je lijf. Zo is de betekenis ‘kostbaar’ ontstaan. Hoe zou de wereld eruitgezien hebben als God een rib uit Eva had genomen om de man te maken?

Een verboden vrucht

WAAR Genesis 3:1-6

VOORBEELDZIN In orthodox-protestantse kringen geldt seks voor het huwelijk als een verboden vrucht.

BETEKENIS Iets prettigs wat verboden is, zondig is.

HERKOMST God heeft Adam en Eva verboden om te eten van de boom der kennis van goed en kwaad, die in het midden van het paradijs staat. Doen ze het toch, dan zullen ze sterven, heeft God gewaarschuwd. Als een slang hen verleidt om toch van de vrucht te eten, strijkt God de hand over zijn hart en laat Adam en Eva in leven, maar hij zet hen wel uit het paradijs.

Een lust voor het oog

WAAR Genesis 3:6

VOORBEELDZIN De bloeiende magnolia in onze achtertuin is een lust voor het oog.

BETEKENIS Prachtig.

HERKOMST De ellende voor Adam en Eva begint als er een slang verschijnt in het paradijs. Hij spreekt Eva aan vanuit een boom en verleidt haar om een hap te nemen van een vrucht uit die boom, iets wat God nadrukkelijk verboden heeft. De boom, die bekend is als ‘de boom der kennis van goed en kwaad’, wordt in Genesis beschreven als ‘een lust voor de ogen’.

In adamskostuum

WAAR Genesis 3:10

VOORBEELDZIN De man die in adamskostuum het voetbalveld op rende, werd door de politie verwijderd.

BETEKENIS Naakt.

HERKOMST Nadat God de eerste twee mensen had gemaakt, woonden ze naakt in het paradijs. Pas als ze op aandringen van de slang van de verboden vrucht hebben gegeten, worden ze zich bewust van hun naaktheid en schamen ze zich daarvoor. Als God hen voor straf uit het paradijs zet, geeft hij hun kleding mee van dierenvellen.

OPVALLEND In zeven verzen (Genesis 3:1-7) staan maar liefst drie uitdrukkingen die we nog steeds gebruiken: een lust voor het oog, verboden vrucht en in adamskostuum (al staat die laatste term niet letterlijk in de Bijbel).

In het zweet uws aanschijns

WAAR Genesis 3:17-19

VOORBEELDZIN In het zweet uws aanschijns is de titel van een documentaire uit 1991 over workaholics.

BETEKENIS Hard werken, ploeteren om de kost te verdienen.

HERKOMST Als God Adam en Eva uit het paradijs zet omdat ze van de verboden boom hebben gegeten, zegt God tegen Adam dat de aardbodem voortaan vervloekt is omdat hij ongehoorzaam is geweest. ‘Zwoegen zul je om ervan te eten, je hele leven lang. Doornen en distels zullen er groeien, toch moet je van zijn gewassen leven. Zweten zul je voor je brood.’ Oftewel, Adam zal voortaan moeten spitten en onkruid trekken als hij voedsel wil oogsten. Jammer dat de nieuwe vertaling van de Bijbel de oude uitdrukking (‘in het zweet uws aanschijns zult gij brood eten’) vervangen heeft, al is de moderne tekst natuurlijk wel duidelijker.

Je broeders hoeder zijn

WAAR Genesis 4:9

VOORBEELDZIN Heb jij collega X gezien? Nee, ik ben toch niet mijn broeders hoeder?

BETEKENIS Op iemand letten, verantwoordelijk zijn voor iemand.

HERKOMST Deze uitdrukking komt uit het verhaal van Kaïn en Abel, de zonen van Adam en Eva. Kaïn werd landbouwer en Abel schaapherder. Als beide broers op een dag een offer brengen aan God, gaat het lamsoffer van Abel wel mooi in rook op, maar de vruchten van Kaïn niet. Kaïn wordt boos en doodt zijn broer. Als vervolgens de stem van God aan Kaïn vraagt: ‘Waar is uw broeder Abel?’ antwoordt Kaïn: ‘Ik weet het niet; ben ik mijn broeders hoeder?’ In de nieuwste vertaling is ‘mijn broeders hoeder’ veranderd in: ‘Moet ik soms waken over mijn broer?’

Zo oud als Methusalem

WAAR Genesis 5:27

VOORBEELDZIN Die man is zo oud als Methusalem.

BETEKENIS Heel erg oud.

HERKOMST Methusalem was een bijzonder mens. Op zijn 187e werd hij nog vader! En hij stierf toen hij 969 was. Het zat in de familie, lezen we in Genesis 5:27: zijn zoon Lamech kreeg een zoon (de beroemde botenbouwer Noach) toen hij 182 jaar oud was en stierf op zijn 777e. Noach op zijn beurt was 500 toen hij nog een paar zoons verwekte. Vermoedelijk zat de kalendertelling toen iets anders in elkaar dan tegenwoordig…

Met de mantel der liefde bedekken

WAAR Genesis 9:23

VOORBEELDZIN De vrouw bedekte de tekortkomingen van haar man met de mantel der liefde.

BETEKENIS Iets door de vingers zien, iets niet willen zien, iemand iets niet toerekenen uit liefde.

HERKOMST Het boek Genesis vertelt ook het beroemde verhaal van Noach, die een ark bouwt als de aarde wordt bedreigd door een enorme overstroming. Op last van God brengt hij, behalve zijn familie, van elke diersoort een mannetje en een vrouwtje aan boord. Als het water verdwenen is, wordt Noach boer en legt hij een wijngaard aan. Als hij te veel van zijn wijn heeft gedronken, wordt hij dronken en slaapt hij naakt in zijn tent. Als zijn kinderen dat zien, leggen ze liefdevol een mantel over hun vader heen, terwijl ze hun gezicht afwenden om hun vaders naaktheid niet te hoeven zien.

Babylonische spraakverwarring

WAAR Genesis 11:7-9

VOORBEELDZIN Op de Europese top heerste een Babylonische spraakverwarring.

BETEKENIS Grote verwarring, onduidelijkheid.

HERKOMST In de Bijbel staan heel wat verhalen die een bepaald fenomeen moeten verklaren. Denk aan het verhaal over het ontstaan van de regenboog. Het verhaal over de bouw van de toren van Babel dient als verklaring voor het feit dat er zo veel verschillende talen in de wereld worden gesproken. Het verhaal gaat als volgt: op een dag besluiten de inwoners van Babel om een toren te bouwen die tot aan de hemel reikt. God zag het even aan en greep toen in (God daalde af, staat er geschreven, om die toren die de hemel moest bereiken eens te gaan bekijken; een mooi geval van ironie), want hij vond dat de aardbewoners wat al te arrogant werden met een toren tot aan de hemel. Hij liet de mensen op slag allemaal verschillende talen spreken, zodat ze elkaar niet meer verstonden en de bouw van de toren in het slop raakte. De mensen verspreidden zich over de aarde, want waarom zouden ze bij elkaar blijven als ze elkaar toch niet meer verstonden? Sindsdien hebben tolken en vertalers een gegarandeerde broodwinning.

Sodom en Gomorra

WAAR Genesis 18:20

VOORBEELDZIN In dat boek wordt de financiële wereld beschreven als een sodom en gomorra.

BETEKENIS Onzedig, bandeloos, verloederd, zondig.

HERKOMST Sodom en Gomorra zijn twee welvarende steden die aan de zuidoever van de Dode Zee zouden hebben gelegen. Men sprong er nogal vrij om met ‘normen en waarden’ en deed er alles wat God verboden had. Reden voor God om de steden te willen verwoesten. Aartsvader Abraham probeert de steden nog te redden door te opperen dat er misschien ook wel goede mensen wonen. Het mag niet baten: twee engelen sturen eerst Abrahams neef, de deugdzame Lot, zijn vrouw en twee dochters weg uit Sodom en verwoesten dan de steden. Gezien de beschrijving in de Bijbel (‘Toen liet de Heer zwavel en vuur neerkomen op Sodom en Gomorra’ en ‘dikke rookwolken stegen op van het land als uit een smeltoven’) ging het mogelijk om een aardbeving of een meteorietenregen. De term ‘sodomie’, ‘zondige’ seksuele contacten en lange tijd synoniem voor homoseksualiteit, is afgeleid van Sodom.

Een zoutpilaar

WAAR Genesis 19:26

VOORBEELDZIN Toen de jongen de agenten zag naderen, bleef hij staan als een zoutpilaar.

BETEKENIS Stokstijf, roerloos.

HERKOMST Ook deze uitdrukking is verbonden aan het verhaal over de vernietiging van de steden Sodom en Gomorra. De vrome Lot en zijn vrouw en dochters zijn de enigen die Sodom mogen ontvluchten nadat God heeft besloten de steden te verwoesten wegens het zondige leven van de inwoners. Op één voorwaarde: ze mogen tijdens hun vlucht niet stilstaan en achteromkijken. Lots vrouw kijkt toch achterom en verandert in een zoutpilaar. Gidsen bij de Dode Zee mogen toeristen deze zoutpilaar (zou het echt de vrouw van Lot zijn?) nog altijd graag aanwijzen.

Weten waar Abraham de mosterd haalt

WAAR Genesis 22:1-19

VOORBEELDZIN Deze vrouw zit al veertig jaar in het vak, ze weet waar Abraham de mosterd haalt.

BETEKENIS Goed op de hoogte zijn.

MISVERSTAND Mosterd verwijst hier niet naar de mosterd die we eten, maar is vermoedelijk een verbastering van mutsaard/moster (takkenbos, brandhout) of van mos (geld).

HERKOMST Genesis 22:1-19 beschrijft hoe aartsvader Abraham zijn zoon Izaäk op bevel van God moet offeren. Onderweg naar de offerplaats blijkt Izaäk niets te weten van die opdracht. Hij maakt zich geen zorgen over het brandhout (de mutsaard), maar over het offerdier. In die zin was het logischer geweest dat de uitdrukking was geworden: weten waar Abraham een schaap haalt. (Voor wie het verhaal niet kent: God grijpt op het laatste moment in en Abraham vindt in de struiken een ram om te offeren. Izaäk sterft op hoge leeftijd een natuurlijke dood.)

OPMERKELIJK In het Duits komt deze uitdrukking ook voor: ‘Er weiß wo Barthel den Most holt.’ Most kan afgeleid zijn van het Jiddische ‘moos’, dat geld/iets waardevols betekent. Most werd weer verbasterd tot mosterd. Het blijft dus een beetje speculeren waar deze uitdrukking haar oorsprong vindt.

Oud en der dagen zat

WAAR Genesis 25:8 en 35:29, Job 42:17

VOORBEELDZIN Het overlijden van de man was geen dramatische gebeurtenis, want hij was oud en der dagen zat.

BETEKENIS Op hoge leeftijd sterven en klaar zijn met leven.

HERKOMST Op verschillende plaatsen in het Oude Testament is sprake van het overlijden van oude mensen. De uitdrukking die daarbij wordt gebruikt, luidt vaak: was/stierf oud en van het leven verzadigd/zat van dagen. De uitdrukking wordt onder meer gebruikt bij de dood van aartsvader Abraham en bij zijn zoon Izaäk. Ook bij Job wordt aan het eind van zijn leven deze uitdrukking gebruikt. Kennelijk was men in de tijd van de Bijbel al vertrouwd met het begrip ‘voltooid leven’.

De benjamin van de familie

WAAR Genesis 35:24

VOORBEELDZIN Mijn vader was de benjamin van het gezin. Hij had zeven oudere broers en zussen.

BETEKENIS De jongste zijn in een gezin of gezelschap.

HERKOMST Aartsvader Jakob had twaalf zonen, waarvan twee bij zijn lievelingsvrouw Rachel: Jozef en Benjamin, die de jongste was van de twaalf.

Zeven vette en zeven magere jaren

WAAR Genesis 41:25-31

VOORBEELDZIN Na zeven vette jaren maakte de Nederlandse economie zeven magere jaren door.

BETEKENIS Afwisseling van goede en slechte jaren, van voor- en tegenspoed.

HERKOMST Op een nacht droomt de farao van Egypte dat hij zeven goed doorvoede koeien uit de Nijl ziet komen die vervolgens worden verslonden door zeven lelijke, magere koeien. Daarna droomt hij iets soortgelijks: hij ziet zeven prachtige korenaren die worden verslonden door zeven magere aren. Hij laat Jozef bij zich komen, de zoon van Jakob die door zijn jaloerse broers als slaaf is verkocht aan een handelskaravaan en zo in de koninklijke entourage is beland. Jozef staat erom bekend dat hij dromen kan uitleggen. Hij vertelt de farao dat de vette koeien en de mooie aren symbool staan voor zeven welvarende jaren met mooie oogsten. Die zullen echter teniet worden gedaan door zeven jaren van hongersnood (gesymboliseerd door de lelijke koeien en aren). Hij raadt de farao aan maatregelen te nemen om zo hongersnood te voorkomen. De farao is Jozef zo dankbaar dat hij hem onderkoning van Egypte maakt.

(Niet) bij de pakken neerzitten

WAAR Genesis 49:14

VOORBEELDZIN Natuurlijk is dit een tegenvaller, maar we gaan niet bij de pakken neerzitten.

BETEKENIS Zich (niet) terneer laten slaan door tegenslag. (Niet) doorgaan.

HERKOMST Als aartsvader Jakob zijn einde voelt naderen, roept hij zijn twaalf zonen bijeen (hij had ook een dochter, Dina, maar die wordt niet aan het sterfbed genood). Hij had er zes met zijn vrouw Lea, twee bij zijn vrouw Rachel (zijn lievelingszonen Jozef en Benjamin), twee bij zijn bijvrouw Bilha en twee bij zijn bijvrouw Zilpa. Op zijn sterfbed richt Jakob tot ieder van hen het woord en karakteriseert hij hen. Zijn zoon Issachar, zoon van Lea, omschrijft hij als een ‘sterke ezel liggend tussen de manden’: ‘Hij zag hoe weldadig de rust was en hoe bekoorlijk het land; er werd hem zwaar werk opgelegd, hij boog zich en droeg zijn last.’ Ofwel: Als er niks te doen is, doet hij ook niks. Maar als het moet, kan hij keihard werken. In de Statenvertaling, een Bijbelvertaling uit de zeventiende eeuw, is de uitdrukking beter te herkennen: ‘Issachar is een sterk gebeende ezel, nederliggende tussen twee pakken.’

EXODUS

In het boek Exodus, het tweede boek uit het Oude Testament, is Mozes de centrale figuur. Hij moet het volk Israël terugbrengen naar Kanaän. De Israëlieten zijn in Egypte beland nadat de zoons van aartsvader Jakob hun broer Jozef, die ze niet konden uitstaan, hebben verkocht aan een slavenhandelaar. Jozef belandt aan het hof van de farao en wordt onderkoning. Als zijn broers jaren later graan komen kopen omdat er hongersnood heerst in Israël, vergeeft Jozef hen en mogen ze in Egypte blijven. Hun nageslacht groeit uit tot een volk dat in slavernij leeft. In dit Bijbelboek wordt verteld over de uittocht van het Joodse volk uit Egypte, hoe het veertig jaar door de woestijn zwerft en uiteindelijk het beloofde land inneemt. Het boek bevat bekende verhalen: hoe baby Mozes in een mandje in de Nijl ligt en gevonden wordt door een Egyptische prinses, het verhaal van de tien plagen en hoe Mozes de Tien Geboden ontvangt op de berg Sinaï.

Het land van melk en honing

WAAR Exodus 3:8 en 3:17, Numeri 13:27

VOORBEELDZIN De migranten spraken over hun toekomstige vaderland als een land van melk en honing, maar de werkelijkheid viel tegen.

BETEKENIS Een paradijselijke plek waar het aan niets ontbreekt.

HERKOMST Als de jonge Mozes in de buurt van de berg Horeb (ook Sinaï geheten) de schapen van zijn schoonvader weidt, ziet hij een braamstruik in brand staan. Het vreemde is dat de blaadjes niet verteerd worden door de vlammen. Als hij dat wonderlijke fenomeen van dichtbij gaat bekijken, klinkt de stem van God die hem vertelt dat hij zijn volk uit Egypte moet meenemen naar ‘een mooi en uitgestrekt land, een land dat overvloeit van melk en honing’. Oftewel een land waar alles goed zal zijn en de Israëlieten geen slaven meer zullen zijn. Ook de twaalf ‘verspieders’ die Mozes naar Kanaän stuurt om te kijken hoe het land eruitziet, komen terug met verhalen over ‘een land van melk en honing’ (Numeri). Een actueel verhaal gezien de tegenwoordige discussies over echte vluchtelingen en gelukszoekers.

De hand in eigen boezem steken

WAAR Exodus 4:6

VOORBEELDZIN De directeur was weliswaar van mening dat de commissarissen steken hadden laten vallen, maar hij stak ook de hand in eigen boezem.

BETEKENIS (Een deel van) de schuld op zich nemen.

HERKOMST Als God Mozes opdracht heeft gegeven om de Israëlieten uit Egypte naar het Beloofde Land te brengen, verzint Mozes smoesjes om eronderuit te komen. Hij zegt onder meer dat de Israëlieten hem niet zullen geloven als hij tegen hen zegt dat hij met God gesproken heeft. Om Mozes daarvoor bewijzen in handen te geven die hij kan doorvertellen aan het volk verricht God een aantal wonderen: hij verandert de staf van Mozes in een slang en laat hem zijn hand in zijn boezem (kleed, in de Nieuwe Bijbelvertaling) steken die er vervolgens melaats uit komt. In de Bijbel heeft ‘de hand in eigen boezem steken’ dus nog een volstrekt letterlijke betekenis.

Woorden in de mond leggen

WAAR Exodus 4:15, Deuteronomium 18:18, Jesaja 51:16

VOORBEELDZIN Nee, dat heb ik zo niet gezegd. Je moet me geen woorden in de mond leggen.

BETEKENIS Een uitspraak verdraaien.

HERKOMST Als God Mozes opdracht geeft om de Israëlieten uit Egypte naar Kanaän te brengen, heeft deze daar weinig zin in en verzint hij uitvluchten. Mozes zegt onder meer dat hij een slechte spreker is en dat het volk niet naar hem zal luisteren. Dan stuurt God Mozes’ broer Aäron naar hem toe om hem bij zijn taak te helpen. ‘Dan zult gij tot hem spreken en de woorden in zijn mond leggen.’ In de Bijbel is nog geen sprake van de moderne betekenis van ‘woorden in de mond leggen’, maar is het een beeldende manier om te zeggen ‘iemand vertellen wat hij moet zeggen’. Ook in de boeken Deuteronomium en Jesaja ‘legt God mensen woorden in de mond’ in de betekenis dat hij hun ingeeft wat ze moeten zeggen. In de Nieuwe Bijbelvertaling is de uitdrukking ‘woorden in de mond leggen’ veelal verdwenen.

Eert uw vader en uw moeder

WAAR Exodus 20:12

VOORBEELDZIN Het gebod ‘Eert uw vader en uw moeder’ is een dankbaar onderwerp van veel preken omdat het vatbaar is voor velerlei uitleg.

BETEKENIS Over de betekenis van dit gebod is heel wat gespeculeerd en gefilosofeerd. Gehoorzamen? Respecteren? Voor hen zorgen waar nodig? Hun voorbeeld volgen? De betekenis is in de loop van de eeuwen vermoedelijk veranderd en ‘eren’ doet nu nogal ouderwets aan. In elk geval was de beloning groot als je je vader en moeder eerde, volgens de Bijbel: ‘Dan wordt u gezegend met een lang leven in het land dat de Heer, uw God, u geven zal.’

HERKOMST Eert uw vader en uw moeder is het vijfde van de Tien Geboden die Mozes van God kreeg tijdens de tocht van de Israëlieten van Egypte naar Kanaän. Die geboden stonden in twee stenen kleitabletten gekrast.

Oog om oog, tand om tand

WAAR Exodus 21:24

VOORBEELDZIN In het Nederlandse strafrecht is het principe oog om oog, tand om tand niet bekend.

BETEKENIS Op dezelfde wijze wraak nemen, met gelijke munt terugbetalen.

HERKOMST Mozes ontvangt op de berg Sinaï van God niet alleen de Tien Geboden, maar ook een groot aantal regels ten aanzien van offeren, ouders, dieren, vreemdelingen en slaven. Exodus 21:18-27 gaat over het toebrengen van lichamelijk letsel. Het zijn teksten die in het hedendaagse Nederlandse strafrecht niet meer voorkomen: ‘Wanneer twee mannen aan het vechten zijn en een van hen een zwangere vrouw raakt met als gevolg dat ze een miskraam krijgt, maar ze heeft verder geen letsel opgelopen, dan moet een boete worden geëist waarvan de hoogte door haar echtgenoot wordt vastgesteld. […] Heeft ze wel ander letsel opgelopen, dan geldt: een leven voor een leven, een oog voor een oog, een tand voor een tand, een hand voor een hand, een voet voor een voet, een brandwond voor een brandwond, een kneuzing voor een kneuzing, een striem voor een striem.’ Oftewel: wat jij iemand aandoet, mag die ander jou ook aandoen. Deze tekst doet op het eerste gezicht nogal onprettig aan en roept associaties op met de sharia. Het doel van deze regel was echter, menen uitleggers, juist evenredigheid te creëren tussen overtreding en vergelding. Ze lijkt een correctie op de gebruikelijke moraal van die dagen, zoals die in het lied van Lamech wordt geschetst (Genesis 4:23): ‘Wie mij verwondt, sla ik dood, zelfs wie mij maar een striem toebrengt.’

OPMERKELIJK Jezus citeert eeuwen later deze uitdrukking en roept op zijn beurt op geheel van vergelding af te zien: ‘Als iemand u op de rechterwang slaat, keer hem ook de andere toe.’ (Matteüs 5:38)

Het heilige der heiligen

WAAR Exodus 26:33 e.v.

VOORBEELDZIN De werkkamer van mijn grootvader gold als het heilige der heiligen en was verboden terrein voor de kleinkinderen.

BETEKENIS Een plek waar niemand mag komen, die omgeven is met een zekere heiligheid.

HERKOMST Het heilige der heiligen was de heiligste plek van de (verplaatsbare) tabernakel (tempel). Hier stond de Ark van het Verbond. In die ark, een kist, werden de twee stenen tafelen bewaard waarop de Tien Geboden stonden. Alleen een priester had op gezette tijden toegang. De ark, die is gemaakt tijdens de veertig jaar durende tocht van de Israëlieten door de woestijn op weg naar het Beloofde Land, gold als het heiligste voorwerp van de Joden. Op het deksel van de kist stonden twee gouden engelen ter bewaking van de inhoud. En dat hebben de Filistijnen, die de ark roofden en meenamen naar de tempel van hun god Dagon, geweten: Dagon viel telkens van zijn voetstuk naast de ark. Ten einde raad stuurden de Filistijnen de ark maar weer terug naar Israël. Het was koning Salomo die een vaste tempel liet bouwen. Daar kreeg ook de ark een plaats, wederom in het heilige der heiligen. Toen die tempel in 586 v. Chr. werd verwoest door de Babyloniërs, verdween de ark uit het zicht. Er is nadien nog veel gespeculeerd over zijn verblijfplaats, maar gevonden is hij nooit.