HOE ALLES MOEST BEGINNEN

Van dezelfde auteur:

De feestavond

Glazen schaduwen

Nijlpaard in bad

Verhuld naakt (samen met Frans Kusters)

Onvolledig landschap

Het laatste uur van de middag

De man bij een meer

Verkeerde sneeuw

Geen danstype

Gebroken glimlach

De zomerval

De verdwijning

My generation

Onze dagen | Het ongeluk

Zo gaan die dingen

Hart van De Dijk

Blind (samen met Tamar van den Dop)

Eindelijk de zee

Schrijven is ritme

Yesterday (samen met Roel Bentz van den Berg en Sjoerd Kuyper, bij foto’s van Nico van der Stam)

Echt iets voor jou

Verdwenen tijd

Verkeerde sneeuw | De zomerval | De verdwijning

Eindelijk de zee | Verdwenen tijd

Vroeg licht

Perfecte stilte

Kleur van geluk

Wat is precies de bedoeling?

Het eerste licht boven de stad

Wat heeft de Sint voor jou gekocht?

Als de winter voorbij is

Waaitaal

Thomas Verbogt

Hoe alles moest beginnen

Nieuw Amsterdam

© Thomas Verbogt 2017

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Foto omslag © Pim Kops, Marilie 1982

NUR 301

ISBN 978 90 468 2291 3

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met
ISBN 978 90 468 2290 6

Je bent wolk, zee, vergetelheid

Je bent ook wat je hebt verloren

– Jorge Luis Borges, ‘Wolken’ (1)

I wish you good spaces in the faraway places you go

If it rains or it snows may you be safe and warm

And never grow old

– Gordon Lightfoot, ‘I’m Not Supposed To Care’

Inhoud

Onze lach

I – ZES JAAR, TWAALF JAAR

Plotseling te veel

Mijn moeder keek om

Iets met die lach doen

Gesloten kind

Je kunt er nauwelijks over praten

Ik kan hem niet in de steek laten

Verdwijnen

Hoe zoiets gaat

Licia’s rug

II – EENENTWINTIG

In andere levens

Een zilverkleurige jurk

De grote liefde

Ze kijkt verlegen

Wij vonden nooit iets saai

Blauwe vaas met blauwe bloemen

Altijd van een afstand

Richtingloos

Grote ogen

Zo is alles

Niet het oude geluk

Ontkennende ochtendwind

III – BIJNA VEERTIG

Vragen die me interesseren

Snel tuimelen

Mag van de zon

We wonen nergens

Dromen tussen de bloemen

Neem nou een uitzicht

Niet veel vragen

Had haar tegen kunnen komen

Als je het gevaar begrijpt

Alsof ik sterker werd van het licht

Ik lach alsof ik iets begrijp

Dat er lucht vrijkomt

IV – DRIEËNZESTIG

Vroege kou

Veel ochtendzon

Alsof ze de ruimte uit zweeft

Het komt nog wel

Het begin van de herfst

Bevoorrecht mens

Daarom

Dat ik dat bedoel

Het had niet anders kunnen zijn

Onze lach

Het park ruik ik al voordat ik het zie, een geur waarvan ik houd, het is de geur van de dag die nog maar kort geleden begonnen is, er zit licht in en beloftes. Alleen al daarom loop ik er elke dag doorheen. Het is de lente van 1992, ik ben naar de supermarkt geweest en nu op weg naar huis. Op een bank bij de ingang van het park zit een zware Oost- Europese man die op zijn klarinet swingend ‘Zie de maan schijnt door de bomen’ speelt. Waarschijnlijk is hij net hier en hebben zijn musicerende landgenoten hem een loer willen draaien: ‘Speel dat maar. Daar zijn die Hollanders dol op.’ Een moeder duwt haar jonge dochter haastig voor zich uit, bang iets te moeten uitleggen.

Als ik al veel verder ben, hoor ik het lied nog, een nieuwe variatie, nog steeds swingend. Ik ga op een bank bij de vijver zitten, en dan is het ineens een zondagnamiddag in december, ik ben bijna acht. Ik loop naar het huis van Licia. Ze komt al naar buiten. We gaan naar het wijkgebouw, vier straten verder, waar die middag een paar films van Laurel en Hardy worden vertoond. Daar zijn we gek op, zo kijken we graag naar de wereld van volwassenen.

In een zijstraat in de buurt van het wijkgebouw stopt een bestelbusje waarop in grote rode letters staat KWALITEIT IS ONZE RECLAME, en ook een naam, maar die naam zegt ons niets. Over zo’n slogan kunnen we lang praten, maar daar komen we nu niet toe, want uit het busje stappen Sinterklaas en een Zwarte Piet. Ze hebben ruzie, en niet zo’n beetje ook. We horen dat het over geld gaat, maar snappen er verder niet veel van. En als Zwarte Piet Sinterklaas nijdig een duw geeft, krijgen we de slappe lach. Zwarte Piet beent op ons af en briest: ‘Wat valt er te lachen?’

We maken ons uit de voeten.

In het wijkgebouw lachen we even later harder dan de andere kinderen, opgelucht dat we onze lach alle ruimte mogen geven. Een van de films was die waarin Oliver Hardy met een gebroken been in het ziekenhuis ligt en Stan Laurel hem met een zak noten en hardgekookte eieren komt opzoeken. Die film zie ik nog regelmatig en telkens voel ik onze lach.

Ik geloof dat veel van ons intens was, onze vrolijkheid, onze ernst, onze nieuwsgierigheid en vooral onze vriendschap.

Er zijn niet veel mensen in het park. De klarinettist hoor ik niet meer. Misschien heeft iemand hem gewezen op de ongelukkige muziekkeuze.

Het komt natuurlijk door de herinnering van zojuist dat ik Licia het park in zie lopen, door de ingang recht tegenover me. Het is net alsof het de gewoonste zaak van de wereld is. Ze ziet me zitten, ze zwaait en terwijl ze dat doet, buigt ze even haar hoofd. Het is zo vreemd, ik wéét dat het niet waar is, maar tegelijkertijd weet ik het ook niet zeker. Waarom komt Licia er niet aan? Waarom komt ze niet uit onze gelukkige tijd door al die jaren heen opnieuw naar me toe, alsof we het leven opnieuw gaan veroveren? En dat we opnieuw zeggen dat we niet zonder elkaar kunnen, natuurlijk niet, dat we onszelf alsjeblieft niets moeten wijsmaken. De gedachte, het beeld, het vooruitzicht beneemt me bijna de adem, ik voel tranen in mijn ogen, ik wil opstaan, ik wil ook zwaaien, maar het is net alsof er iets is wat me zo zwaar maakt dat ik me niet kan bewegen. Ik kijk om me heen om te zien of er iemand is die me misschien kan helpen, maar er is niemand en het park ziet eruit alsof het een wazige foto is.

En dan komt er weer lucht in mijn longen en licht in mijn hoofd, de plastic tas vol boodschappen is omgevallen, de vrouw die Licia was is een vrouw die haar hond roept, maar die hond komt niet.

Ik hoor me haar naam uitspreken, Licia. Misschien alleen maar omdat ik het nodig vind van haar naam een woord te maken dat past bij deze prachtige ochtend, het begin van een dag die veel verandert, want als het avond is, hoor ik ineens haar stem. Uit het niets, lijkt het wel. En met die stem is iets vreemds aan de hand.

I
ZES JAAR, TWAALF JAAR

Plotseling te veel

Als ik een foto zie waarop een klok staat, kijk ik meestal eerst hoe laat het is, nog voordat ik toekom aan waar het om gaat op die foto.

Met deze foto is nog iets anders aan de hand. Ik wil er nog niet meteen aandachtig naar kijken, omdat ik het bijna verontrustend vreemd vind dat die me de afgelopen zestig jaar nog nooit onder ogen is gekomen. Natuurlijk zag ik meteen, in een flits, dat Licia en ik erop stonden en haar vader en mijn moeder. En ook wist ik dat het de eerste keer was dat Licia en ik samen gefotografeerd waren, ook een van de weinige keren trouwens. Dat me dat meteen te binnen schoot, verbaasde me. Waarschijnlijk lag de foto daar al die tijd om door mij gezien te worden.

Het was kort nadat we voor het eerst iets tegen elkaar hadden gezegd, een van de eerste herfstdagen van dat jaar. Haar moeder was die zomer overleden. Dat gonsde verstoord door de buurt waar we nog niet zo lang woonden. Dat die vrouw zo jong was en altijd vrolijk, dat ze zong, bijna altijd, soms ook op straat, zacht, liedjes die niemand kende, met Franse woorden. En dan ook nog met zo’n jonge dochter. Wat moest er nu van haar worden? Dat het het hart was geweest, woorden waarvan ik aanvankelijk niets begreep, maar waarvan ik niet naar de betekenis durfde te vragen, omdat iedereen deed alsof het zo helder was als je het hart zei. Dat veroorzaakte toen al verwarrende paniek: iets niet weten wat iedereen wist. En dat dat aan mij lag, dat ik iets miste, het vermogen verbinding te maken met alles en iedereen om me heen. Soms herhaalde ik in mijn hoofd wat ik anderen hoorde zeggen terwijl ik dat niet begreep, ik herhaalde het net zo lang tot ik die woorden vanbuiten kende. Ik hoopte dat ik zo leerde begrijpen wat ze bedoelden. ‘Er zit geen vrouwenvlees aan meneer Beelen.’ (Mijn moeder over een overbuurman.) Of: ‘Ja, als Pasen en Pinksteren op één dag vallen, geloof ik hem.’ (Mijn vader over de aannemer die ons huis gaat verbouwen.) ‘Indië verloren, rampspoed geboren.’ (Die aannemer.)

Het hart. Ik zei het ook hardop: ‘Het hart, het is het hart.’

Mijn moeder legde het uit toen ze me had gevraagd: ‘Snap je eigenlijk hoe het kwam dat mevrouw De Hoop ineens doodging?’

Ik keek haar verbaasd aan, want ik wilde vurig graag een jongen zijn die veel snapte – in december werd ik zes. Mijn moeder lachte en aaide met de buitenkant van haar hand over mijn wang.

‘Haar hart was ziek,’ zei ze. ‘Het was niet zo sterk. Bijna iedereen heeft een sterk hart. Je hart is heel belangrijk in je lichaam. Dat heb ik je weleens verteld. Het jouwe is heel sterk, net als dat van mij. Dat zei ik toch ook toen je zo ziek was. Je hebt mijn hart. Maar het hart van mevrouw De Hoop was helemaal niet sterk. Het hield er ineens mee op.’ Ze zweeg even. ‘Misschien was het leven plotseling te veel voor haar.’ Die laatste woorden zei ze niet tegen mij, geloof ik, maar tegen zichzelf, alsof ze overvallen werd door een gedachte die ze hardop moest uitspreken, anders was die weg of ongeldig.

Misschien was het leven plotseling te veel voor haar. Woorden die even alles opvulden, de ruimte om ons heen, mijn hoofd, de hemel boven ons, ze kleurden zelfs het zonlicht. Ik begreep het niet en wist dat er een dag zou komen dat ik het zou begrijpen. Dan was ik even oud als mijn moeder, dan wist ik meer dan ik nu voor mogelijk hield.

‘Kan dat bij u ook gebeuren?’ vroeg ik.

‘Nee, mijn hart is heel sterk. Dat zei ik je toch,’ zei mijn moeder, weer lachend. ‘Anders kon ik niet voor jou en je zusje zorgen. En ook niet voor papa. En anders zou ik ook niet twee keer per week kunnen tennissen.’

Mijn moeder zong trouwens ook vaak, geen Franse liedjes, maar ontzettend Nederlandse als ‘Kleine Greetje uit de polder, kind van het lage land, blond van haar en blauw van ogen, geef mij toch je hand’, met even later de prachtige woorden ‘als het koren rijp is’ – ik vroeg mijn moeder wat ze betekenden en ze zei dat sommige mensen zo over de tijd spraken, dus niet dan en dan, maar door te zeggen wat er in de natuur aan de hand is: als het koren rijp is. Graag wilde ik dat zeggen.

Ik knikte. Aan mevrouw De Hoop was helemaal niet te zien geweest dat haar hart zwak was. Ja, ze liep altijd langzaam, maar dat kwam omdat ze ‘een beetje dromerig’ was, zoals mijn vader zei, ‘dan moet je niet snel lopen, anders ben je die dromen meteen kwijt, want zo’n droom kan je niet bijhouden’. Mijn vader vond het lastig als iemand een beetje dromerig was. Tegen mij zei hij ook vaak: ‘Wel erbij blijven, jongen. Niet lopen dromen, alsjeblieft.’

Mevrouw De Hoop was lang en had een gezicht waarvan ik soms dacht: alles is zacht eraan, hoe ze kijkt en lacht, vooral als je ziet dat er een lach aan komt, een lach die ergens ligt te wachten om zich te laten zien. Daarom keek ik graag naar haar gezicht. Ik kon me erop verheugen: als ik haar aan het einde van de straat zag lopen, wachtte ik tot ze dichterbij kwam. Tot ze zag dat ik daar stond, toevallig natuurlijk. Dan kwam die lach, alsof die zich ergens uit losmaakte, misschien uit een van haar liedjes. Ze knikte naar me.

Haar stem hoorde bij dat gezicht, merkte ik die ene keer dat ze iets tegen me zei, toen ze met mijn moeder stond te praten en ik uit school kwam.

‘Zo, jij bent dus Thomas.’ Ze gaf me een hand. ‘Licia heeft het soms over je.’ Het was net iets meer dan fluisteren, zoals ze praatte. Toch kon ik haar goed verstaan. Het was alsof ze ieder woord blij wilde uitspreken.

Licia zag ik vaak lopen, ik heb een paar keer naar haar gezwaaid, maar ze deed net alsof ze dat niet in de gaten had. Ze keek zoals haar moeder, ook een beetje dromerig. Ik kon me niet voorstellen dat ze thuis iets over me zei, maar het vervulde me met trots. Tegen mij zei ze nooit iets. Thuis noemde ze mijn naam. En ik dacht iets wat ik nog nooit gedacht had: ik ben er. Ook vond ik het belangrijk dat te denken: ik ben er.

Mijn moeder keek om

De andere foto vond ik in het huis van mijn moeder toen ik kort na haar dood haar huis opruimde. Niet in of bij een van de fotoalbums, nee, ver weg in een la, een la vol onduidelijke spulletjes die haar blijkbaar dierbaar waren, wat schelpen, twee oude horloges, sieraden, een vulpen met de naam van haar vader erin gegraveerd, een cassettebandje met liedjes van Ramses Shaffy, een koperkleurig Eiffeltorentje, dat soort dingen, zo’n onbegrijpelijk en sympathiek allegaartje. Het waren twee foto’s, achter in de la, deze en een foto die mensen toen een ‘trouwfoto’ noemden, maar dan een die niet bij de officiële trouwfoto’s hoorde. Deze was mislukt, nee, de foto was niet mislukt, mijn moeder die mijn moeder toen nog niet was, gedroeg zich niet zoals je je voor een trouwfoto behoorde te gedragen: ze keek om. Hij was gemaakt vlak voor of na de foto die altijd in huis stond, op haar secretaire, waarop mijn ouders zo vastberaden als bruidspaar staan afgebeeld, gelukkige, wat nerveuze mensen, wat onhandig met elkaar, die trots in de lens kijken, met het bruidsboeket als een wat protserig en opdringerig detail. Omkijken was natuurlijk niet de bedoeling. Dat hoorde ook niet bij die tijd waarin ontstellend veel onbeleefd was.

Ik had de foto met de klok ook wel gezien, vluchtig, ik geloof dat ik ‘Licia’ fluisterde, maar ik keek nu naar deze, om te zien of er een reden was waarom mijn moeder omkeek: ze staan op een oud plein, met een paar oude, bezienswaardige huizen eromheen, op een wat grijze dag in september. Misschien was het een impulsieve beweging. Misschien dacht ze ergens aan, aan iets van vroeger. Of aan iemand. Misschien was het een gedachte die haar in verlegenheid bracht. Wat ik nog nooit had gedacht, maar nu wel, ook door de plek waar ik de foto vond: misschien had ze spijt van haar huwelijk, even.

Natuurlijk heb ik vaak over het huwelijk van mijn ouders nagedacht, zoals de meeste kinderen zullen doen. Ze konden niet zonder elkaar, ze hielden veel van elkaar, ook al konden ze niet altijd uit de voeten met wat dat betekende, ze waren beiden niet altijd makkelijk voor de ander, het was een huwelijk zoals de meeste huwelijken die ik kende. Ik keek aandachtig naar mensen die bij elkaar hoorden, terwijl ik probeerde te bedenken waarom dat dan was. En nu vroeg ik me voor het eerst af of ze spijt had van haar huwelijk. Die vraag verwarde me, maar het kan best zijn dat die verwarring hoorde bij de andere foto die ik alleen maar vluchtig had bekeken.

Mijn moeder keek om. Er was iets, daar, toen de tweede helft van de vorige eeuw pas was begonnen. Twee jaar later kwam ik. Zes jaar later praatten Licia en ik voor het eerst met elkaar. Ze zei: ‘Mijn vader zegt dat je een leuke jongen bent.’

Iets met die lach doen

De foto met de klok. Het is een paar minuten over half vier. De klok zit in de toren van het klooster, waarvan de grote tuin grenst aan de onze. In onze tuin staat een houten tafel, mijn moeder en meneer De Hoop zitten erachter. Wij staan er links van, Licia en ik, we kijken naar elkaar, verstoord, alsof we deel moeten uitmaken van een tafereel waarin we helemaal geen zin hebben. Mijn vader zal de foto gemaakt hebben, zoals de meeste foto’s. Dat hoorde wel bij hem, hij was er wel, maar je zag hem meestal niet. Op de tafel staan een fles wijn en drie glazen. Er is nog niet uit gedronken. Iemand heeft vast geroepen: ‘Wacht, eerst de foto! Ja, met de fles erop. Het is zo’n mooie fles wijn.’

Het is een zwart-witfoto, maar het is toch goed te zien dat het herfst is, vooral aan het zware, haast ernstige middaglicht, licht waarvan ik zo houd, licht dat ook een geur heeft. Mijn moeder lacht, meneer De Hoop ook, aarzelend. Vaak lacht mijn moeder of ze haar lach wil weggeven. Hier ook: meneer De Hoop moet iets met die lach doen. Misschien kan hij laten zien dat hij blij is dat zijn dochter en ik vrienden zijn geworden.

Ik kijk naar het gezicht van Licia. Misschien zeiden we het die dag wel tegelijkertijd: ‘We blijven altijd bij elkaar. Beloofd?’ Misschien moet het nog aan onze gezichten te zien zijn dat we dat zeiden. Haar haar is niet lang zoals bij andere meisjes, nee, kort, bijna als dat van een jongen, jongens die ik ken van plaatjes die bij ridderverhalen horen.

Hoe spraken we? Ze zei: ‘Ik heb dat nog nooit gezegd. Ik ben niet bang. En als een van ons niet bang is, hoeft de ander dat ook niet te zijn.’

Misschien zei ik het wel. Het maakt niet uit. Het werd gezegd, door ons, maar zijn het woorden die kinderen van zes gebruiken? Waarom zei zij of ik: ‘Ik ben niet bang’?

Was er aanleiding bang te zijn?

Ik zie ons vaak terug, in die dagen. Het is ruim een halve eeuw later, volle, overvolle jaren waarvan veel minder overbleef dan ik dacht. Ik zit te mijmeren in de namiddag, het beste tijdstip van de dag, ik drink een glas wijn, Stella speelt in de achterkamer piano, ik voel mijn leven om me heen als iets wat me beschermt, wat verder nooit zo is, alleen soms op namiddagen, ik hoef niet eens mijn ogen te sluiten, we lopen door onze oude buurt, Licia en ik, we zijn zes jaar of acht of twaalf, het laatste jaar van de lagere school, ons laatste gezamenlijke jaar in onze kindertijd, waarna zij vertrok, met haar vader naar zijn nieuwe vrouw. Het is net of ik er nooit ben weggeweest, of die tijd nooit is opgehouden, of die tijd de enige is die er echt toe deed. Wij lopen door onze wereld, Licia en ik. Die wereld is alleen van ons. Niemand kent die.

We herhalen de woorden die we volwassenen horen zeggen, we doen hun gebaren na, hoe ze elkaar een hand geven en omhelzen, hoe hun lichamen bewegen als ze iets grappigs of heel zwaars vertellen. We doen de stemmen na die we op de radio horen. Van de wereld om ons heen maken we onze wereld.

‘We hebben zo veel in ons hoofd dat we nooit dood zullen gaan,’ zeg ik. Of Licia. Een van ons twee zegt het.

Of: ‘We zien en horen veel meer dan iedereen.’

Of: ‘Ook al ben je er niet, je bent er toch.’