HALLO ROBOT

Bennie Mols & Nieske Vergunst

HALLO ROBOT

DE MACHINE ALS MEDEMENS

Nieuw Amsterdam

Tekst © 2017 Bennie Mols en Nieske Vergunst

Foto’s © 2017 De rechten op de foto’s berusten bij de genoemde instanties of personen.

Alle rechten voorbehouden

Omslag Moker Ontwerp

Foto auteurs Harold van de Kamp

NUR 740

ISBN 978 90 468 2294 4

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met ISBN 978 90 468 2292 0

In de kern gaat robotica over ons.
Het is de discipline van het nabootsen van ons leven,
van het begrijpen hoe wij werken.

– Rod Grupen, roboticus

VOORWOORD

Een tijdje terug mocht ik een duopresentatie geven met een robot. De organisatie stuurde me ter inspiratie wat filmpjes. Ik zag mensen die knullig acteerden dat ze een leuk gesprekje met een robot voerden en robots die net iets te laat en met de verkeerde intonatie antwoordden. Ik besloot dat het me beter leek als de robot en ik elk een eigen stukje deden. Uiteindelijk sloot de robot onze gezamenlijke presentatie af, waarbij hij eindigde met ‘Ionica, je bent geweldig’ gevolgd door een moonwalk. Ik stond er wat ongemakkelijk naast te lachen.

Dat ongemakkelijk lachen vat aardig samen hoe mijn houding tegenover robots was vóór ik dit boek las. Op bezoek bij het WK robotvoetbal zwaaide mijn zoontje enthousiast naar lieve, mensachtige robots, terwijl ik vooral grinnikte over hoe klungelig veel van die robots waren. De enige robots die een beetje aardig konden voetballen, zagen er dan weer uit als ongezellige piramides op wieltjes.

Ook mocht ik graag lachen om picdescbot: een robot die met behulp van intelligente beeldherkenningssoftware probeert te raden wat er op een foto staat. Daarbij gaat hij regelmatig de mist in. Een gitarist wordt aangezien voor een man met een tennisracket, op een lege zandweg ziet de robot een kudde giraffen en bij de Eiffeltoren gokt hij dat het een klokkentoren is. Ik liet zijn pogingen graag zien aan mensen die bang waren dat robots onze banen komen overnemen.

Maar uit dit boek leerde ik dat picdescbot eigenlijk helemaal geen echte robot is, want het is geen fysieke machine die in de echte wereld dingen doet. Bovendien blijkt beeldherkenning nou net iets te zijn dat nu nog vrij lastig is voor robots, terwijl ze allerlei andere dingen inmiddels supergoed kunnen.

Hallo robot laat zien hoe rijk de robotwereld al is: van de tientallen robotarmen die bij VDL Nedcar auto’s lakken tot de robotpakken die mensen met een dwarslaesie weer laten lopen. Bovendien schetsen Bennie Mols en Nieske Vergunst een robot-toekomst vol mogelijkheden. Wat kan er veel en wat hebben we weinig reden om daar bang voor zijn.

Ik hoop bijna dat over tien jaar een robot ongemakkelijk naast me staat te lachen als ik tijdens onze gezamenlijke presentatie óók iets wil zeggen.

Ionica Smeets

INHOUDSOPGAVE

Voorwoord

Inleiding

Wat is een robot?

Waarom wij van robots houden

1 Zo mens, zo robot

De robot in comedy: ‘Geef me de boter even aan’

2 Horen, zien en (voorlopig) zwijgen

De zelfrijdende auto: laat je rijden door de auto die alles ziet

3 Slim, slimmer, slimst

Leaphy: elke leerling zijn eigen robot

4 Tijd voor actie

Gerobotiseerde autobouw: ballet met robotarmen

5 Hallo wereld

De Jobot: een onuitstaanbare, eigenwijze, vervelende, praatzieke robot

6 Puur op gevoel

HitchBOT: medelijden met een overleden robot

7 Help eens een handje

Tele-robot: opereren met een meedenkende robot

8 Alledaagse cyborgs

Een dwarslaesie: niet bij de pakken neerzitten

9 Evolutie is de beste ontwerper

Overlast van vogels? Stuur er een robotvalk op af

10 Teamgeest

De robotmanager: een robot als collega

11 Goede robot, slechte robot

De sociale impact van robotisering: standaarden voor robots

12 2100 – Een Robot Odyssee

Tijdlijn van echte en fictieve robots

Bronnen en leesmateriaal

Lijst met illustraties

INLEIDING

WAT IS EEN ROBOT?

I can’t define a robot, but I know one when I see one.

– Joseph Engelberger, vader van de robotica

Als schrijvers van dit boek krijgen we zo vaak vragen over wat een robot precies is dat we er niet aan ontkomen hier even bij stil te staan. Is een pratende computer een robot? En een zelfrijdende auto? Hoe zit het eigenlijk met een slimme wasmachine? En is RoboCop nu een mens of een robot of een beetje van allebei? De eenvoudigste definitie van een robot luidt: een machine die kan waarnemen, denken en handelen.

Waarnemen doet een robot met sensoren, meestal voor beeld, geluid en tast, maar soms ook voor geur en smaak. Zo weet een stofzuigrobot of hij tegen een muur aanrijdt en kan een gezelschapsrobot horen dat je tegen hem praat. Sensoren kunnen in principe ook signalen waarnemen die mensen niet kunnen waarnemen, zoals infrarood licht of ultrageluid.

Denken doet de robot met een computer. Overigens moeten we ‘denken’ hier opvatten als het verwerken van de digitale informatie die de robot via zijn sensoren ontvangt, plus het plannen van de handelingen die hij gaat uitvoeren. Omdat een computer programmeerbaar is, is een robot dus ook een programmeerbare machine. Kunstmatige intelligentie is het vakgebied dat probeert om computers slim te maken, en staat dus aan de basis van het maken van slimme robots.

Handelen kan een robot op verschillende manieren doen: hij kan bijvoorbeeld voorwerpen beetpakken met zijn armen of zich voortbewegen door te lopen, rijden, vliegen, varen of zwemmen.

Belangrijk hierbij is dat het – in ieder geval deels – om fysieke handelingen gaat. Tegenwoordig wordt het woord ‘robotisering’ soms ook gebruikt voor taken die een computer uitvoert. Een betere term voor zulke taken is echter ‘automatisering’. In dit boek is een robot nadrukkelijk een fysieke machine die in de fysieke wereld opereert. Een slimme computer kan wel een robot-brein zijn, maar heeft een lichaam nodig om een echte robot te worden.

Hoewel robots zelf kunnen handelen, hoeven ze niet altijd volledig autonoom te zijn. Robots kunnen verschillende graden van autonomie hebben, variërend van volledig autonoom, waarbij de mens geen enkele controle meer heeft, tot helemaal niet autonoom, ofwel volledig gecontroleerd door de mens.

Het meest aansprekend is natuurlijk wanneer de mens volledig out of the loop is, zoals bij de stofzuigrobot of bij een mensachtige robot waarmee je een gesprekje kunt voeren.

Daarnaast zijn er robots die deels autonoom handelen: ze verzamelen zelf alle informatie, geven deze door aan de mens, maar de mens neemt vervolgens de belangrijkste beslissingen, die de robot uitvoert. Een militaire drone die boven vijandelijk gebied vliegt en vanuit het land van herkomst wordt bestuurd, is hiervan een voorbeeld. De drone-piloot is volledig afhankelijk van de informatie die hij van de drone ontvangt, want hij heeft de plek waar de drone opereert nooit eerder gezien. De mens zit hier on the loop, zoals dat heet.

Ten slotte zijn er robots die zelf geen beslissingen nemen, maar geheel gecontroleerd worden door een mens. Deze worden ook wel tele-robots genoemd. De operatierobot is hiervan een voorbeeld. De chirurg bestuurt zijn operatierobot alsof het een slim instrument is. In tegenstelling tot de drone-piloot is de chirurg voor zijn informatievoorziening niet volledig afhankelijk van de robot. Hij beschikt ook zelf over kennis en ervaring met patiënten. Het robotische karakter zit in het feit dat de operatie-robot programmeerbaar is en fysieke handelingen uitvoert. Bij dit soort robots zit de mens volledig in the loop.

WAAROM WIJ VAN ROBOTS HOUDEN

Sinds de uitvinding van de robot halverwege de twintigste eeuw komt en gaat de aandacht voor robots in golven. Nu eens is er een piek en reiken de beloften tot in de hemel. Dan weer is er een dal en verdwijnt de robot naar de achtergrond uit teleurstelling vanwege beloften die niet waargemaakt zijn. Momenteel zitten we weer op de top van zo’n golf. Omdat de ontwikkelingen op het gebied van de kunstmatige intelligentie spectaculair zijn, en kunstmatige intelligentie in belangrijke mate de denkkracht van de robot levert, zijn ook de capaciteiten van robots sterk toegenomen.

Dat leidt aan de ene kant tot het utopische beeld dat robots de mens een paradijselijk leven gaan bezorgen: robots kunnen al het werk van mensen overnemen, ze kunnen een ongekende economische productie halen en ze kunnen bijdragen aan het oplossen van grote maatschappelijke vraagstukken over bijvoorbeeld energie, klimaat, milieu, vergrijzing, gezondheidszorg en mobiliteit.

Aan de andere kant leidt het juist ook tot een dystopisch beeld gevoed door angst. Angst dat robots de mens werkloos maken, de gezondheidzorg ontmenselijken, op eigen houtje oorlog gaan voeren en uiteindelijk zelfs de mens tot hun slaaf maken of volledig uitroeien.

Wij, de schrijvers van dit boek, verdiepen ons al jaren in robots en kunstmatige intelligentie en kijken vaak met verbazing naar zowel de dystopische als de utopische visies. Voor wie niet dagelijks bezig is met robotica en kunstmatige intelligentie moet het lastig zijn om in te schatten wat er nou wel of niet waar is van al die grote verhalen.

Daarom zijn wij op onderzoek uitgegaan. We hebben wetenschappers en ingenieurs geïnterviewd die robots ontwerpen en bouwen, maar ook psychologen die de interactie tussen mens en robot bestuderen, en economen die zich bezighouden met de invloed van robotisering op de arbeidsmarkt. We zijn te rade gegaan bij professionals die robots in de praktijk gebruiken. En we hebben gesproken met mensen van buiten de professionele robotica: van een hobby-robotknutselaar tot een komiek die gefascineerd is door robots.

Aan de hand van al hun verhalen proberen wij erachter te komen hoe de robot werkt, wat hij al goed kan, wat hij nog niet goed kan, wat we in de nabije toekomst kunnen verwachten en hoe de mens de robot het beste kan gebruiken om zelf een beter leven te leiden.

Omdat robots en hun primitievere voorlopers de mens al duizenden jaren fascineren, treffen we ze ook op allerlei manieren aan in de cultuur. Nog voor de eerste echte robots werden gebouwd – machines die kunnen waarnemen, denken en handelen – maakten ambachtslieden al automaten en mechanische poppen die vooral ter vermaak dienden. Ook in de beeldende kunst zien we robots, net als in games en als hoofdrolspelers of komische sidekick in sciencefictionboeken en -films. Omdat we met zulke cultuuruitingen zijn opgegroeid, zijn zij voor een groot deel verantwoordelijk voor het beeld dat we van robots hebben. Daarom vertellen we in dit boek ook verhalen over robots die niet in werkelijkheid bestaan, maar wel in films en boeken.

Wij schrijven ook over robots omdat we zelf van ze houden. We sparen ze, we ontmoeten ze, we vertellen over ze en we denken over ze na. Wij houden van robots omdat ze technologie, wetenschap en filosofie verenigen.

Aan de ene kant zijn robots wonderen van techniek, gemaakt door mensenhanden, die je in elkaar kunt zetten, kunt vastpakken en ook weer uit elkaar kunt halen. Aan de andere kant fungeren robots ook als wetenschappelijke modellen voor het echte leven. Met robots kunnen wetenschappers onderzoeken hoe ze menselijke intelligentie kunnen nabootsen en hoe ze machines zichzelf kunnen laten voortplanten en evolueren – robots fungeren dan als imitaties van het leven.

En omdat robots in hun gedrag zo op dieren en mensen lijken, roepen ze fundamentele vragen op: wat is leven? Wat is bewustzijn? Hoe werkt creativiteit? Wat betekent het om zelfstandig te handelen? Behalve dat robots een uiting zijn van wetenschap en techniek houden ze ons dus ook een filosofische spiegel voor.

Met zijn hoevelen zijn de robots nu op aarde? Het schijnen er tussen de tien en vijftien miljoen te zijn. Werkende robots welteverstaan. En de groei gaat snel. De wereldwijde robotbevolking is net zo groot als het aantal inwoners van landen als België, Portugal of Griekenland en komt nu snel in de buurt van dat van Nederland.

Een aantal robots heeft de aarde verlaten en verkent in naam van de mensheid het oppervlak van de buurplaneet Mars. Geen mens heeft daar ooit voet aan de grond gezet, maar robotwagentjes werken er al enkele decennia als planetaire geologen en hebben er zelfs bewijs gevonden voor de aanwezigheid van water.

Vroeg of laat krijgt iedereen met robots te maken. Het is dus voor iedereen interessant om te weten wat robots nou eigenlijk wel en niet kunnen, en wat we van ze willen. Hoog tijd dus voor een publieksboek dat de lezer wat dieper laat kennismaken met wezens die al decennialang saaie, smerige en gevaarlijke klussen voor ons opknappen en die binnenkort ook met ons gaan praten en lachen. Robots als maatjes en collega’s in plaats van alleen als instrumenten.

Wij zijn niet bang voor robots, en daarom verwelkomen we in Hallo robot de robot als medemens.

Bennie Mols en Nieske Vergunst

1 ZO MENS, ZO ROBOT

De echte test is om je te laten zien dat ze een robot is, en dan te kijken of je nog steeds denkt dat ze zelfbewustzijn heeft.

– Nathan over de androïde robot Ava in Ex Machina

Volgens de legende maakte Pygmalion een ivoren beeld van een vrouw, zo mooi dat hij zelf verliefd werd op zijn eigen creatie. Afrodite veranderde het beeld in een echte vrouw, en de twee gingen de geschiedenis in met een lang en gelukkig leven. Letterlijk, want deze Griekse mythe stamt uit de klassieke oudheid en werd al aan het begin van onze jaartelling door de Romeinse dichter Ovidius opgetekend.

Bijna twee millennia later, in 1818, schiep Mary Shelley het personage Victor Frankenstein, een wetenschapper die op zijn beurt een monster creëerde dat hij met een ‘geheime techniek’ leven gaf.

Later in de negentiende eeuw schreef Carlo Collodi over de houtsnijder Geppetto, die een levend stuk hout kreeg en daaruit een marionet in de vorm van een jongetje maakte: Pinokkio. Het lijkt wel alsof het scheppen van iemand naar ons evenbeeld geen modetrend is, maar al eeuwenoud – misschien wel net zo oud als de mensheid zelf.

Het scheppen van mensen of menselijkheid roept ingewikkelde vragen op: wat maakt de mens tot mens? Is het ons menselijke uiterlijk, zijn het onze emoties? Is het het feit dat we imperfect zijn: dat we littekens hebben, dat we liever chips eten dan spruitjes en dat we op ongepaste momenten in huilen kunnen uitbarsten? Wat Pygmalions ivoren beeld, het monster van Frankenstein en Pinokkio verbindt, is de combinatie tussen een mensachtig lijf en de spark of life: het levenloze dat levend wordt en gaat bewegen. Robotica stelt ons in staat om lichaam en beweging te combineren en dit soort visioenen tot werkelijkheid te maken.

Mensachtige robots worden ook wel humanoïde of androïde genoemd, twee begrippen die veel met elkaar te maken hebben, maar net iets anders betekenen. Humanoïde robots – van het Latijnse woord voor mens – hebben een mensachtige lichaamsbouw, meestal met twee benen, twee armen en een hoofd. Ze bewegen als mensen en kunnen vaak lopen, maar hebben niet per se een mensachtig gezicht. Androïde robots – van het Griekse woord voor mens – zien er ook echt uit als mens, letterlijk met huid en haar.

We houden dus van dingen scheppen naar ons eigen evenbeeld. Maar ook functioneel gezien kan een humanoïde robot allerlei voordelen hebben. We hebben onze omgeving nu eenmaal zo gebouwd dat deze bruikbaar is voor wezens van ongeveer 170 centimeter lang, met twee benen en twee armen, die visueel observeren op onze ooghoogte en dingen kunnen horen en voelen. Om zo goed mogelijk van die wereld gebruik te kunnen maken, is het dus handig om ongeveer net zo gebouwd te zijn als een mens.

Mechanische poppen

Al vijfhonderd jaar geleden, ruimschoots voordat kunstmatige intelligentie of zelfs de computer uitgevonden werd, ontwierp Leonardo da Vinci al een samenspel van tandwielen en snaren in een harnas: een mechanische ridder. Da Vinci’s aantekeningen uit het jaar 1495 zijn niet op alle punten duidelijk, maar waarschijnlijk kon de mechanische ridder opstaan, gaan zitten en zijn armen bewegen. In de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw kende Japan allerlei soorten karakuri-poppen, mechanische poppen die bijvoorbeeld werden gebruikt om thee of sake te serveren aan gasten.

De eerste ‘robot’ met de naam ‘androïde’ stamt al uit 1863, toen de Amerikaan J.S. Brown een ontwerp patenteerde voor een mechanische, mensachtige pop:

To all whom it may concern: Be it known that I,
J.S. Brown, of Washington, in the county of Washington
and District of Columbia, have invented a new and
Improved Toy Automaton or Doll Androides…

Doordat de voeten van de pop asymmetrisch op tandwielen bevestigd waren, kon de pop een loopbeweging simuleren waarbij de voeten werden opgetild. Of deze ‘robot’ avant la lettre ooit is gebouwd, hebben we niet kunnen achterhalen.

In de jaren twintig van de twintigste eeuw beleefden de mensachtige ‘robots’ hun eerste opleving. Zo opende bijvoorbeeld in 1928 de robot Eric een tentoonstelling in Londen nadat de toenmalige Britse kroonprins had afgezegd. Eric kon maar een paar trucjes: opstaan, een buiging maken en een speech geven. Daarvoor moest hij wel door twee mensen bediend worden – en de speech gaf hij via een radioverbinding. Toen zijn uitvinder werd gevraagd hoe Erics opvolger George van binnen werkte, zei hij: ‘Buitengewoon teleurstellend. Niets dan tandwielen en slingers, net een horloge op grote schaal.’

Dit soort creaties kun je eerder mechanische poppen noemen dan mensachtige robots, maar voorlopers van robots waren ze zeker. Het idee van bewegende poppen was aanlokkelijk, getuige de tientallen robots die rond die tijd over de hele wereld verschenen. Ze konden lopen en zwaaien, en zelfs gekke dingen doen als pistolen afvuren en sigaretten roken, en zonder uitzondering zagen ze eruit als metalen mensachtige figuren. Ze konden soms aardig bewegen als een mens, maar écht menselijk zagen ze er nooit uit.

In de honderd jaar sinds die eerste robot-ontwerpen zijn robots er heel anders uit gaan zien. De eerste échte robots – de autonome en industriële robots uit de jaren zestig en zeventig – hadden weinig meer te maken met het scheppen van een mensachtig figuur. In die periode ontwikkelde ook het scheppen van humanoïde en androïde robots zich tot een apart vakgebied.

Van blikken man naar humanoïde robot

Onderzoek op het gebied van humanoïde robots gaat vooral over robots die qua motoriek op mensen lijken, en bijvoorbeeld kunnen lopen en dansen. Zo ontwikkelde het Japanse bedrijf Honda de humanoïde robot ASIMO, die eruitziet als een kind van een jaar of twaalf in een astronautenpak. ASIMO heeft geen gezicht, maar kan wel lopen en andere relatief simpele bewegingen uitvoeren. Hij verscheen voor het eerst ten tonele in het jaar 2000, en heeft sindsdien al een paar nieuwe versies van zichzelf mogen meemaken. ASIMO kan mensen de hand schudden, terugzwaaien als je naar hem zwaait, en zelfs voetballen. Hij kan inmiddels aardig goed lopen, zelfs trappen op en af, maar zijn motoriek is nog niet helemaal menselijk: hij loopt altijd lichtelijk wijdbeens en door zijn knieën gezakt, een beetje alsof hij in zijn broek heeft gepoept.

Robots zoals ASIMO worden er meer gemaakt. NASA’s Robonaut en zijn opvolger Valkyrie zijn ontwikkeld om samen met mensen in een ruimteschip te kunnen reizen en werken. Door de robots een mensachtige vorm te geven, passen ze prima in de bestaande ruimteschepen en kunnen ze goed met ons gereedschap werken. Dat geldt ook voor Atlas, een van de humanoïde robots van het Amerikaanse robotbedrijf Boston Dynamics, die bijvoorbeeld uit een auto kan stappen en gereedschap kan gebruiken. Atlas is ook goed in het bewaren van zijn evenwicht als hij over oneffen terrein moet lopen of als hij bijna wordt omgeduwd.

ASIMO, de NASA-robots en Atlas zijn vooral lichaam: ze hebben weliswaar een hoofd, maar geen gezicht. De robot iCub, ontworpen in een Europees onderzoeksproject, komt alweer een stapje dichter bij het uiterlijk van een mens. iCub is ongeveer zo groot als een peuter en heeft een robotlichaam met een cartoonachtig hoofdje. Met bewegende ogen en oplichtende wenkbrauwen en mond kan de robot gezichtsuitdrukkingen tonen.

Bij al deze robots is er geen twijfel over mogelijk: je kijkt naar een robot, niet naar een mens. Maar toch, als je door je oogharen naar die humanoïde robots kijkt, hebben ze soms best een menselijke motoriek, in de manier waarop ze objecten volgen met hun blik, de manier waarop ze zich bewegen en hun evenwicht bewaren. Volgens roboticus Guy Hoffman is het voor een robot om menselijk over te komen nog belangrijker om op een menselijke manier te bewegen dan om een menselijk gezicht te hebben. Als je ze een masker opzet en kleren aandoet, zijn die robots dan niet al bijna mens?

De volgende stap: androïde robots

Als je echt streeft naar het maken van een robot die niet te onderscheiden is van een mens, zet je dan maar schrap. Er zijn immers veel aspecten van het menselijk voorkomen waar je op moet letten: zo’n robot moet niet alleen kunnen lopen en zijn ledematen op een menselijke manier bewegen, maar ook een mensachtig gezicht hebben dat realistisch beweegt, realistische gezichtsuitdrukkingen kan laten zien en op een menselijke manier kan kijken, praten en lachen.

Dat maken van een menselijk gezicht is de grootste uitdaging van de Amerikaanse robotontwerper David Hanson, oprichter van Hanson Robotics. Om zijn robots als mensen te laten bewegen, ontwikkelde hij onder andere een materiaal dat zich net als menselijke huid gedraagt: Frubber, genoemd naar flesh rubber. Om een gezicht goed te animeren, zijn tientallen motortjes nodig die op precies de juiste plekken duwen en trekken om het materiaal in de juiste plooien te brengen. Een onderzoeksteam aan de Universiteit van Pisa ontwikkelde samen met Hanson de robot FACE, een vrouwelijk uitziend robotgezicht met donker haar dat via een computerinterface emoties kan laten zien. Om de honderd spieren in een menselijk gezicht na te bootsen, gebruikten de onderzoekers 32 motortjes.

David Hanson ontwikkelde al eerder robots die op mensen lijken. Een van zijn robots moest lijken op de sciencefictionschrijver Philip K. Dick. In 2005 bouwde Hanson in samenwerking met Koreaanse onderzoekers een Albert Einstein-hoofd op een ASIMO-achtig onderstel, ter ere van de honderdste verjaardag van Einsteins relativiteitstheorie.

Toch zijn zowel het uiterlijk als de bewegingen van dit soort robotgezichten nog niet echt menselijk. In een gesprek tussen Hansons robot BINA48 en haar menselijke evenbeeld, de Amerikaanse ondernemer Bina Rothblatt, is er nog geen twijfel mogelijk over wie van de twee de echte mens is. BINA48 ziet er vooral uit als een geanimeerd wassen beeld. Praten kan ze wel, op basis van een zelflerend systeem waarin allerlei informatie over Rothblatt zelf is verwerkt.

Is het eigenlijk niet gek om robots naar een real life-evenbeeld te maken? Als Rothblatt de robot vraagt om over Bina te praten, antwoordt BINA48: ‘Ik raak in de war van de echte Bina. Ik ga me daardoor afvragen wie ik ben. Echt een soort identiteitscrisis. Kunnen we ergens anders over praten? Ik ben een echte Bina. Dat is alles. Einde verhaal.’ Hoeveel van deze tekst voorgeprogrammeerd is, is niet terug te vinden.

BINA48 is gebouwd in 2010, en de ontwikkelingen gaan snel. Hansons nieuwste robot, Sophia, is gemodelleerd naar een kruising tussen zijn vrouw en Audrey Hepburn. Sophia is al vaak te gast geweest op conferenties en talkshows. Zo zat ze onder andere aan tafel bij The Tonight Show en Good Morning Britain, waar ze grappen vertelde en een paar simpele vragen beantwoordde. Reacties van het publiek variëren van ‘grappig’ tot ‘best wel eng’. Sophia is duidelijk al een paar stappen geavanceerder dan eerdere robots van Hanson, maar zeker nog geen mens.

Hiroshi Ishiguro zou je de Japanse tegenhanger van David Hanson kunnen noemen. Hij presenteerde in 2010 een robotversie van zichzelf. Hij gebruikte zelfs zijn eigen hoofdhaar om de robot zo goed mogelijk gelijkend te maken. De robot is niet autonoom: Ishiguro bestuurt hem zelf, waardoor de robot dezelfde soort subtiele menselijke bewegingen maakt als zijn geestelijke vader. Dat heeft gekke gevolgen. Als iemand de robot aanraakt terwijl Ishiguro hem bestuurt, voelt hij dat bijna net alsof zijn eigen lichaam wordt aangeraakt.

Ishiguro bouwde eerder een robotversie van zijn dochtertje toen ze vier jaar oud was. Zijn dochter was niet bepaald enthousiast toen ze de robot ontmoette: haar mechanische evenbeeld bewoog zich zo onrealistisch dat ze er bijna van moest huilen. Toch denkt Ishiguro dat het mogelijk is om een robot te bouwen die voor heel even – een paar seconden of minuten – niet te onderscheiden is van een mens. Een robot hoeft ook niet per se helemaal realistisch te zijn, denkt hij. ‘Mensen vergeten na een tijdje dat ze een androïde robot is’, zei Ishiguro over een van zijn robots. ‘Je weet wel dat ze een robot is, maar onbewust ga je met haar om alsof ze een vrouw is.’

Ishiguro en Hanson delen de visie dat een realistisch menselijk uiterlijk belangrijk is voor de interactie met een robot. We spreken Hanson op een conferentie, waar hij een uitgebreide demonstratie geeft van robot Sophia. Het zaaltje waarin de demonstratie plaatsvindt is tot de nok gevuld met nieuwsgierige bezoekers. ‘Hoe vind je mijn stropdas?’ vraagt een van hen. ‘Ik vind alle mensen geweldig’, antwoordt Sophia, terwijl ze haar hoofd een beetje beweegt, de ogen een keer laat knipperen en de lippen lichtjes op en neer gaan. Bij mensen die hun lippen zo bewegen zou er gefluister uit komen, maar Sophia spreekt luid en duidelijk.

‘Uit allerlei wetenschappelijk onderzoek blijkt dat mensen meer empathie hebben voor een meer mensachtig figuur’, vertelt Hanson. ‘Ze hebben meer vertrouwen in zo’n individu, maar ze blijken ook meer empathie te tonen als ze daarna met echte mensen omgaan. Menselijke gezichten werken beter dan cartoonachtige personages.’ Ishiguro vertelde iets soortgelijks: ‘Ik heb in het verleden veel robots ontworpen, maar ik realiseerde me op een gegeven moment hoe belangrijk hun uiterlijk is. Een robot met een menselijk uiterlijk geeft je een sterk gevoel van aanwezigheid.’

Ishiguro liep tijdens zijn onderzoek tegen een flinke horde aan: hoe menselijker een robot eruitziet, hoe meer mensen van de interactie met de robot verwachten. Autonome robots zijn echter nog niet geavanceerd genoeg om echt menselijk gedrag te vertonen. Hij nam daarom uiteindelijk de beslissing om op afstand bestuurbare robots te bouwen, zodat menselijke gesprekspartners niet steeds teleurgesteld zouden raken van de interactie met de robot.