Morgan

BAS STEMAN

MORGAN

EEN LIEFDE

ROMAN

Nieuw Amsterdam

© Bas Steman 2018

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Foto omslag © beeldbankwo2.nl – NIOD

Foto auteur © Pascale Drent

NUR 301

ISBN 978 90 468 2313 2

www.nieuwamsterdam.nl

www.bassteman.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018, met
ISBN 978 90 468 2312 5

Though lovers shall be lost, love shall not

Dylan Thomas

Glenys (†), Siân and all others…

Proloog

Boven is alles anders. Eerst kom je los van de grond, ga je op in de hemel en beweeg je in alle windrichtingen. Dan zuigt de zwaartekracht je naar de aarde. Een eiland dat razend op je afkomt. De hoogtemeter telt tientallen meters per seconde af. Ondanks de bril branden tranen in je ogen, je maag blaast zich op. Adrenaline stuwt je een orgastische tunnel van snelheid en vrijheid in.

Ik dacht: dit wil ik ook.

Stippen dwaalden in een onmetelijk firmament. Later bleken ze kleurige schermen waaraan collega’s bungelden die kreten slaakten van opwinding. Op een paar meter van de grond trok Anne haar benen op, de matras bolde als een enorme vleugel. Ze landde. Joelend omhelsde ze haar tandemmaster. Drukte haar mond tegen zijn wang. Ook de anderen keerden gillend terug op aarde. De instructeurs koppelden hun borstbanden los, lieten de buitenzinnigen uit de harnassen stappen en field-packten de chutes. Vervuld van hun heldhaftigheid passeerden ze me op hun weg naar de hangar.

‘De volgende groep kan zich klaarmaken!’ riep een van de jumpmasters. Zijn gezicht bruin als van een zeezeiler, zijn blonde haren droog als touw.

‘Jij, jij en jij, en die twee daar,’ wees hij, ‘overalls aantrekken en instructies volgen.’

‘Yes!’ hoorde ik naast me. Ginnegappende collega’s gingen me voor de hangar in, een hal met de gezelligheid van een gymzaal: stellingen vol kleding langs de wand, smoezelige matjes op de grond waarop parachutes als rugzakken gereedlagen. Ik rechtte mijn rug, volgde. Het ging gebeuren. Over een paar minuten zou ik de lucht in gaan. Een tandemsprong was het einde, zeiden ze. De kijkcijfers van de televisieprogramma’s waren de recente maanden zo sterk gestegen dat de hoofdredactie had besloten ons op een vrije val te trakteren.

Anne zat rechts van me op een bankje, ze had haar overall uitgetrokken, deed een elastiekje om het haar en lachte met de anderen. In flarden ving ik op dat ze zich als een vogel voelde, iets over gewichtloosheid en nooit meer iets anders willen. Boven onze hoofden ronkte een Cessna die hoogte won.

Ik schopte mijn gympen uit, nam een passende jumpsuit uit het rek en zocht een plaatsje op een bankje tussen de achtergelaten kleding van collega’s die op dat moment een paar kilometer boven de grond samengeperst in een vliegtuig zaten.

‘Opschieten, jongens!’ riep de instructeur. ‘Over een minuut of dertig moeten jullie de lucht in.’

Gelukkig was goed te zien dat ook de gezichten van mijn collega’s verstrakten. Ze lachten hun zenuwen weg. De domme grappen over je chute die niet openging, probeerde ik te negeren. Een parachutesprong was statistisch minder risicovol dan een afdaling op twee smalle fietsbandjes. Ik zuchtte. Op het moment dat ik mijn been in de opgestroopte broekspijpen stak, die afrolde en me verder in het pak wurmde, voelde ik een duizeling. Het licht werd vuil, alsof het ieder moment kon gaan sneeuwen. Duizenden witgrauwe stippen, transparante vlekken, draaiden voor mijn ogen, vloeiden samen tot één groot wit vlak. Een klem op mijn luchtpijp. Een klomp ijs achter mijn borstkas. Mijn T-shirt plakte aan mijn rug. Godsamme, wat was dit? Moest ik overgeven? Verder kwam ik niet. Ik zwabberde. Mijn handen grepen het bankje achter me. Ik zat.

Ik zag mijn collega’s krom als bananen op het tapijt liggen, met holle ruggen en de onderbenen en schouders tegelijkertijd van de vloer. De instructeur wees naar mij, ik zag hoe hij zijn wijsvinger krulde en zijn lippen bewoog. Binnen een seconde kwam er een mist opzetten die me afsneed van mijn omgeving en alle geluiden dempte. Vanaf dat moment had ik het gevoel dat ik helemaal alleen was. Alleen. Omringd door een dreunende stilte. Ik hoorde niets, behalve die dwingende galm in mijn hoofd: ‘Doe het niet!’

Vanaf hier dacht ik niet meer en cirkelde er een vaag bewustzijn van de wereld om me heen. Ik verborg mijn gezicht. Vanaf grote hoogte zag ik mezelf liggen: een stip in een groene zee. Boven me spande zich een vlekkeloze hemel. Langzaam hervond ik mijn adem, en keerde de wereld weer binnen de scherpte.

‘Kom je nog?’ De jumpinstructeur tikte me op mijn schouder. Mijn mond was zuur, ik slikte en ging rechtop zitten. ‘Nou?’ vroeg hij dwingender.

Voorzichtig schudde ik mijn hoofd en ik mompelde nog net verstaanbaar dat ik dood zou gaan. Aan zijn verbijsterde blik zag ik dat hij me had verstaan.

‘Er gebeurt nooit iets.’ Hij kwam voor me staan, klemde zijn armen onder mijn oksels en trok me op. ‘Kom.’

Vertraagd drong tot me door dat de blikken van mijn collega’s op mij waren gericht. Mijn hoofd suisde. Was mijn bloeddruk te laag? Een schreeuw wierp een enorm gewicht van mijn borst. ‘Nee!’

Een lach golfde door de hangar.

‘Onze fietser durft niet,’ smaalde iemand.

‘Dit is toch gaaf, man. Kom op! Wanneer maak je dit nu mee?’

Ik schudde mijn hoofd en voelde me te duizelig om op te staan. De gedachte om te willen vliegen als een vogel, om als een komeet door het luchtruim te schieten of me als een menselijke baksteen omlaag te laten vallen, was onbereikbaar voor me geworden. De angst regeerde.

‘Dan niet,’ klonk het.

Elkaar op de schouders slaand dromden ze samen bij de uitgang, grijnzend, de mannen en vrouwen met hun tandemmasters. Vlak bij de deur draaide de instructeur zich om. ‘We zijn over een half uurtje terug, misschien gaat het straks wel.’

Buiten steeg een enorm gejoel op: vreugdekreten van zojuist gelande collega’s, onthaald door de jongens die nu de hoogte zouden verkiezen.

De hangar was verlaten. Stil zat ik op het bankje en staarde minutenlang voor me uit. Verdoofd, uitgewrongen, alsof ik een berg op had gefietst. Een lichaam in waakstand. Hopelijk was mijn weigering de rest ontgaan. Met trillende vingers trok ik de rits van mijn jumpsuit naar beneden. Voordat ik de overall aan het haakje hing, gleed mijn hand langzaam over de gladde vezels. Onbewust nam ik afscheid, liet ik los, of juist niet. Ik zocht een aanknopingspunt en wilde helemaal niet denken aan waar de angst vandaan kwam.

‘Gaat het?’

Een silhouet in iriserend licht sprak me aan. Anne. Oogcontact, een bliksem die insloeg in mijn lichaam en door mijn voeten een weg zocht. Heel even had ze me aangeraakt, strelende vingertoppen over mijn rug.

Ik stotterde iets als: ‘Gaat wel.’

De beving in mijn stem kon haar niet ontgaan.

‘Je lijkt wel een spook, je zweet helemaal,’ zei ze. ‘Moet ik iemand halen?’

‘Alsjeblieft zeg, nee. Het gaat alweer beter.’

Ik kneep mijn ogen dicht en schudde mijn hoofd om mijn gedachten weer in het gareel te krijgen. Anne bleef nog even bij me, met een afwezige blik, ze was er gewoon, totdat na een paar minuten mijn ademhaling rustiger werd en de kleur terugkeerde op mijn wangen.

‘Het is goed,’ zei ik. ‘Dank je.’

Ze stond op en liep langzaam bij me vandaan. Misschien verwachtte ze dat ik nog iets zou zeggen. Geleidelijk werd ze een schim in het binnenvallende licht. Eerst vervaagden haar contouren, binnen een paar stappen loste ze op in de dag.

Beschaamd, blikken ontwijkend, zocht ik een plek op het gras. Mijn gedachten suisden. Starend naar de hemel gleed ik van de aarde.

Het vertrek

Een jas aan, een sjaal om, een paar stappen, een deur achter je horen sluiten: zo eenvoudig kon het zijn. Hoezeer ik er ook naar uitkeek om te vertrekken, ik zag er tegenop om in beweging te komen, een kant op te gaan, een onbekende weg te kiezen, te zien wat me toekomt, wat me verwacht.

‘Dit moet je echt alleen doen.’ Anne was een van achteren aangelicht silhouet in de deuropening, blies een kus door de lucht en wachtte tot ik de motor had gestart. Door haar openwaaiende kamerjas leek het even of ze vleugels had. Ze zei iets, de woorden verwaaiden maar ik verstond wat ze vaker had gezegd: dat ik al zo ver was gekomen, zo dicht was genaderd en vooral, dat ik het laatste deel alleen moest volbrengen. Iedere ziel haar eigen reis.

Als ik maar op tijd ben. Ik stak mijn hand op, wuifde naar Anne, trok op en reed door de nacht naar de haven van Calais. Vermoedelijk is ze na mijn vertrek teruggegaan naar boven, was het bed nog warm en sliep ze zo weer. Of ze was gaan lezen in het boek dat ik naast het bed had zien liggen, luisterde muziek, dommelde beneden op de bank. Altijd wanneer zij zich aan de slaap overgaf, veranderde ze van een vrouw in een meisje met opgetrokken benen en onmetelijke gedachten. Niemand slaapt zo klein als zij. Met haar is het begonnen.

1

Anne

Sigarettenrook klom in de lampen boven de bar. Het licht streek langs gezichten waarin ik m’n collega’s herkende. Sommigen waren al behoorlijk aangeschoten, zochten naar evenwicht, vaste grond; anderen graaiden net iets te gretig in een bakje borrelnootjes, schaterden of hingen al minutenlang aan de toog met een vinger in de hoogte om hun bestelling door te geven. Achter hen dansten lichamen, vertekend, onderbelicht als in een grofkorrelige film.

Met vier glazen bier in zijn handen vocht Thom zich een weg tussen de dansende lijven door. Zijn gezicht kleurde onder de lampen. Hij was mijn introducé. Omdat het een gala was, ging hij gekleed in de tuxedo, zijn battlesuit. Wie hem kende, wist wat het betekende: hoe formeler de kleding, des te losbandiger het bal.

‘Zo,’ zei hij toen hij naast me in de skai bank zakte, ‘waar is nou die nieuwe collega van je?’

Sinds hij de blondine op straat had zien lopen, was ze hoofdonderwerp van iedere gedachte.

‘Niet gezien,’ antwoordde ik en ik nam een slok en keek naar de kameleontische schimmen op de dansvloer. De hoofdredacteur had het septemberfeest geopend en een verhaal afgestoken over het nieuwe televisieseizoen, hoe onderscheidend ons programma was, dat we de meest vernieuwende journalistiek sinds tijden brachten, dat iedere avond een miljoen kijkers ons wist te vinden en dat daarop gedronken moest worden. Het zal. Nieuwstelevisie maken was inmiddels een trucje, een beproefd recept: een stevige opening, puntige, soms tendentieuze voiceover, een paar quotes, afgeblust met een dozijn krachtige shots met een muziekje eronder; en dat in drie, vier minuten. De journalistiek was zeker interessant, maar in creatieve zin onbevredigend. Mijn ambitie had zich van nieuws verlegd naar het schrijven van boeken en het filmen van langere, verdiepende verhalen, zorgvuldig gecomponeerde reportages en documentaires.

‘Die blijft ook lekker, hè,’ zei Thom, met zijn hoofd naar een van de presentatrices wijzend.

‘Zeker.’

‘Daar!’ klonk het naast me. Ik herkende zijn toeschietreflex. Hij veerde op, trok zijn jasje recht en stapte het duister in. Een omroepfeestje beschouwde hij als een avondje Europacup: er moest gescoord worden. Hij dook op bij de bar, waar hij zijn hengstenoffensief inzette op de ‘nieuwe’. Met de lichtheid van net iets te veel bier liep ik de zaal uit, richting de blauwe anti-junklampen bij de wc’s. Voor de dames wachtte een rij, bij de heren dampte de pislucht. De spiegel toonde een vermoeid gezicht, niet het ponem waarmee je een vrouw versierde. Ik waste mijn handen, friste me op en begaf me weer in het gedruis.

Die dagen voelde mijn lichaam zwaar, alsof ik een onzichtbare baal zand schouderde. Ik frummelde het bovenste knoopje van mijn hemd open, griste een bel wijn van een dienblad en zocht een plaatsje op de bank, op veilige afstand van de gekte.

Thom had al zijn aandacht nodig voor zijn missie. Af en toe dook zijn pretbek ergens op of schaterde zijn lach boven de mix van het doffe geroezemoes en de muziek uit. Ik zag hoe mijn doorgeleerde vriend om de hals van de blondine hing, en vijf minuten later midden op de dansvloer met haar stond te twisten. Alsof hij voelde dat ik naar hem keek, draaide hij zijn bezwete gezicht in mijn richting en stak beide armen omhoog. Wenkte me. Ik hief demonstratief mijn glas en bleef zitten. Op dat moment voelde ik een hand op mijn schouder. Mijn ogen zwenkten naar rechts, naar een vrouw met uitwaaierende haren die blauw kleurden onder de lampen. Anne.

‘Wat zit jij hier alleen op de wereld?’

‘Beetje te kijken,’ zei ik.

‘Het was prachtig, die klokkenmaker in dat atelier onder het Rijksmuseum die…’ begon ze, doelend op mijn recent uitgezonden documentaire. Mijn spieren verslapten en ik voelde hoe ik wegzakte in het skai. Mijn wenkbrauwen kropen omhoog. De luide muziek belette haar de zin af te maken. Ik loerde naar de dansvloer, waar Thom zich met een dikke sigaar tussen zijn tanden en zijn hand op de heup van de begeerde blondine maar weer eens richting bar bewoog.

‘De man met zijn zilvergrijze kuif en dat wegtrekkende oog. Hoe die daar zat, tussen de prachtige antieke klokken, al die uurwerken die daar al eeuwen tikken. Wat een werk om al die muziekmechaniekjes te restaureren en zuiver te krijgen, prachtig. Ontroerend ook,’ vervolgde Anne.

Ik boog me naar haar toe. ‘Dat de klokkenmaker zelf uit de tijd valt, maakt hem mooi en tragisch.’

‘Wat vonden ze hier? Te poëtisch, zeker?’

Dat ging wel vaker zo. Zolang ik me kon herinneren, werd ik altijd wel ergens niet begrepen. Op de kleuterschool waren mijn tekeningen te bloederig, later verwarde men mijn nieuwsgierigheid met recalcitrantie en tegenwoordig, als ik mijn verhalen een diepere boodschap wil meegeven, ben ik niet hard genoeg voor de droge journalistiek. Ik ben dat maar als een compliment gaan beschouwen.

Ze stelde voor om ergens anders te gaan zitten, waar het stiller was. Haar ogen dwaalden naar de smalle corridor waar tussen twee metalen bloembakken met grote planten een vale leren bank stond. ‘Daar?’

Van het dienblad dat voor ons op het tafeltje stond, greep ik een tweede glas wijn. ‘Rood?’

Ze knikte en zei: ‘Dat gedicht, van die herfstdag waarop we allemaal blanco bladeren worden, van wie is dat?’

Ik twijfelde over mijn antwoord. Bewust had ik nergens vermeld dat het gedicht waarmee de uitzending was begonnen, uit eigen koker kwam. Ik zou er alleen maar last mee krijgen: documentairemaker predikt eigen poëzie op tv. Gelukkig had niemand ernaar gevraagd. De eindredacteur was er weer eens in geslaagd een lekker motiverend berichtje te sturen: ‘Achteraf niets voor ons.’

‘De dichter zit voor je,’ zei ik, wachtend op de verbazing die in haar ogen op zou lichten, en ik voegde er direct aan toe dat ik al jaren geen gedichten meer schreef.

‘Jammer,’ mompelde ze. Anne zweeg een tijdje, nipte van de wijn, trok met haar mond en keek me grijnzend aan alsof ze me na lang zoeken gevonden had. Zachte opaalkleurige irissen, diepzwarte pupillen, haar mond bewoog. ‘Maar nu begrijp ik wel beter wie je bent, wie er schuilgaat achter die snelle stuiterbal.’

Er verschoof iets in me, sprong opzij, vluchtte, het voelde of het licht van haar ogen zich van binnen over heel mijn lichaam verspreidde en me liet gloeien.

Wat moest ik daarop zeggen? Ik zette het glas aan mijn lippen, zoog lucht in mijn wangen, liet de wijn walsen alsof ik er verstand van had en probeerde haar niet aan te kijken. Op een vreemde manier gaf ze me een gevoel van vertrouwen.

Ze nam een slok en haar mond ontspande zich. ‘Weet je, je bent lastig te peilen. Het ene moment braak je platte humor uit, en tien tellen later bespreek je bij een beker automatensoep of we wel of niet vrij zijn om te denken wat we denken.’

‘Zal ik je iets bekennen? Als ik zo zit te kijken, naar die uitzinnigheid daar, dan ontroert het me gewoon. Iedereen die daar danst, is bezig te sterven. 24/7.’

‘Gezellige gozer, jij,’ zei Anne. Ze dronk en luisterde.

‘Uitzoomen,’ vervolgde ik. ‘Hoe verder je er vandaan staat, hoe ridiculer deze aardse exercitie wordt. Daar op de dansvloer is het feest, een lustige bende van vreugde en hormonen. Daar ga je in op. Wij kijken met een geringe afstand van nog geen tien meter, en zien al de tragiek van het feest en de dansers. Ik althans. Het gaat nergens over. Stel je voor: we zoomen nog verder uit. Je hangt als een vogel boven Amsterdam, de context verandert, dit feest valt ten prooi aan de chaos van de stad. Iedereen beweegt en zoekt z’n eigen feest. Vanaf de maan of vanuit een ander sterrenstelsel bezien, zijn we zielig. Wat is dan de reden om je uit te sloven? Alle uren voor de spiegel om met je kop op de buis te komen, om harder te willen gaan, om elkaar te bevechten, om oorlogen te voeren? Er blijft geen spaander heel. Tenminste… als er niet iets groters is, geen plan dat ons ontgaat, zijn we kosmisch gezien totaal onzinnig. Alsof we er niet toe doen. Ik denk soms dat het zo moet zijn: onzinnig. Dat dat ons doel is.’

In de gesmoorde klank van mijn stem lag de schaamte die ik voelde voor mijn aanstellerige gewauwel.

‘Zo, zo, somberman, deze metafysica schud jij zomaar uit je mouw?’ zei ze.

‘Net zo makkelijk.’

‘En daarom zit je hier op dit bankje?’

Ik haalde mijn schouders op, trok een verontschuldigend gezicht. ‘Laat maar. Op een of andere manier ben ik in deze tijd van het jaar altijd te somber voor dansfeestjes.’

‘Autumn blues?’

‘Zoiets, altijd somber in september.’

‘Nou, piekermans, zoom dan in! Als het toch allemaal onzinnig is, te groots en ondoorgrondelijk, kun je juist beter dansen, kun je het net zo goed vieren.’

Het diffuse licht legde een zachte glans over haar ogen. Ze nipte sierlijk traag van de wijn en sloeg haar benen over elkaar.

De bigband pauzeerde, een dj had jaren-tachtigmuziek uit zijn koffertje gehaald. Binnen een minuut had een collega in pantervel alle erotiek van zich af geworpen. Opgenomen in een kringetje vrouwen dat dezelfde discopasjes deed, blèrde ze luidkeels mee met ‘Girls just Wanna Have Fun’.

Anne kneep zachtjes in mijn dijbeen. Ik sloeg de wijn achterover, nam haar hand en zei: ‘Kom.’

De avond vulde zich met een min of meer geslaagde poging tot stijldansen, aftastende gesprekken over welke televisieprogramma’s we het liefst zouden maken, een volgend boek waaraan ik werkte, landen waar we beiden waren geweest of die nog op het lijstje stonden.

Vanachter de deur van het herentoilet verscheen Thom als een schaduw die zijn handen aan zijn broek afveegde. Misschien vroeg hij zich af waar ik was, maar voordat ik hem kon roepen was hij weer verdwenen.

Na sluitingstijd wandelden Anne en ik langs het water. We gingen op een muurtje zitten. Haar blik trok naar de dromerige weerspiegeling van verlichte huizen in de gracht. Ze koos rustig haar woorden, formuleerde haar zinnen zorgvuldig, sprak bewonderend over mensen die haar inspireerden en over films die ik volgens haar absoluut nog moest zien. Op mijn beurt vertelde ik over boeken die me ontroerden, over de vrijheid die de racefiets me verschafte en over de jarenlange vriendschap met Thom, die arts geworden was. ‘Ik draag nooit een horloge,’ zei ik, en ik strekte mijn armen. ‘Tijd laat zich niet vatten.’

Ten slotte, nadat we allebei een tijdje niets gezegd hadden, bekende ik dat ik aanvankelijk geen zin had gehad in het feest maar dat het dankzij haar een fijne avond was geworden. Ze glimlachte en streelde mijn wang met de rug van haar hand. Mijn telefoon lichtte op.

Pik, ben in Hotel Rembrandt,
doe rustig aan, ben er met de Blonde!!!!

Zwijgend liet ik het toestel in de binnenzak van mijn colbertje glijden. Doe rustig aan, zei de gek. Zelfs bij een onenightstand beschouwde Thom zich als een autowasstraat: hij werkte altijd het hele programma af.

‘Moet je gaan?’ vroeg Anne.

‘Rustig aan, hij heeft de tijd.’

‘Wie?’

‘Th om.’

Omdat ze vlak bij het hotel woonde, besloot ze me op mijn nachtelijke voettocht door het centrum te vergezellen. De auto zou ik later wel oppikken, over een uur of wat, wanneer de alcohol was geluwd. Ondanks de neonreclames en de straatlantaarns was de donkerblauwe hemel goed te zien, het laken van oneindige mogelijkheden waaronder ik me altijd klein voelde. Ook de miljoenen lampjes waren er. De korte stappen van Anne in avondjurk weerkaatsten tegen de gevels. Haar ademhaling ruiste zacht, haar borst rees en daalde en wanneer ik voorover leunde, zag ik dat de contouren van haar gezicht scherp afstaken tegen het groezelige licht van een bushalte. Laat het een klein wonder heten. De koningin van de redactie liep door de nacht van Amsterdam, met mij.

Hotel Rembrandt was niet ver, een statig hoog pand naast een garage. Na mijn verhalen over Thom was Anne alleen maar nieuwsgieriger geworden. Ze wilde hem graag ontmoeten. Ik sms’te hem.

Ben er, waar zit je.

Geen antwoord. Een paar treden leidden ons naar een zware houten deur. Ik belde aan. De nachtportier deed open. Het kostte me enige moeite hem ervan te overtuigen dat ik een vriend kwam oppikken die enkele uren eerder met een blonde vrouw had ingecheckt en luisterde naar de naam Jonkers. De man verontschuldigde zich en verschool zich achter een verhaal over privacy. We drentelden door de hal. De eetzaal ademde een robuuste grandeur van zwaar houtsnijwerk, eiken lambrisering, groene wanden met grote schilderijen van landschappelijke taferelen en kroonluchters met parelsnoeren. Nog een paar uur en we zouden er kunnen ontbijten. Een sms:

Kamer 12
Wacht maar op de gang

Ik antwoordde dat ik eraan kwam.

‘Ik haal hem wel,’ zei ik, me afvragend in welke toestand ik mijn vriend en zijn liefde voor één nacht zou aantreffen. Nog voordat ik kon duiden dat het misschien verstandig was dat ik alleen ging, zei ze: ‘Ik loop wel mee.’

We volgden de pijlen met kamernummers naar rechts. Ik ging haar voor een trap op en een lange gang in met tuttig behang. Naast de deur van kamer 12 was een gemoedelijk zitje ingericht, een glazen tafeltje met aan weerszijden twee krappe bont gestoffeerde stoeltjes. Anne trok haar jurk iets op, ging zitten en sloeg elegant haar benen over elkaar. Haar pump bungelde aan haar voet. Ik klopte op de deur. Het bleef stil.

‘Hier dan maar even wachten,’ zei ik en ik ging bij Anne zitten. Maar ik zat nog niet, of er klonken voetstappen. De deur zwaaide open.

‘Voilà! Omdat ik nog even bezig ben!’ zei Thom, die piemelnaakt met opgeheven armen de gang op sprong. In zijn handen hield hij enkele kleine flesjes uit de minibar. Het hele tafereel bevroor in een gênante stilte die hooguit een seconde duurde, maar lang genoeg om zich voorgoed in te branden op ons netvlies. Anne sloeg haar hand voor haar mond en proestte.

‘Thom, dit is Anne,’ zei ik, klein gebarend tussen de vrouw naast me en de naakte man die voor haar stond. ‘Anne: Thom, mijn vriend.’

Over zee

Alsof het ergens in de tijd was afgesproken. Ik weet, voel, dat ik moet gaan naar een oude vrouw die geen weet heeft van mijn bestaan. Haar gezicht ken ik van een enkele foto, een groezelig zwart-witbeeld van een jonge vrouw voor een huis. Een in de knop gebroken bloem. Ze is ontstaan uit wat me verteld is, opgericht uit oude brieven, kladjes gevonden in een doos waarop ‘Where the Flowers Have Gone’ stond geschreven, overblijfselen van een dagboek. Zo doemt ze op, zo verschijnt ze voor me, zo is ze in mijn kop gaan zitten, onder mijn huid gekropen, zo teken ik haar op, zo schrijf ik haar verhaal, zo klinkt haar naam: Betrys. Om haar is het me te doen, de broze vrouw aan de overkant van het water. De oude dagboekjes draag ik veilig in mijn binnenzak.

Het gaat nu hard met haar, is me verteld. Ben ik nog op tijd? Al kan ik me niets voorstellen bij dat moment, de eerste keer dat ik haar zal zien. Als ik al durf. Strijkt mijn hand dan door haar grijze haar? Wat kan ik zeggen? Ik tuur over de grijsgroene zee, onder me bruist het water, de eeuwige zang van miljarden watermoleculen die opspattend tegen de romp van het schip even druppel zijn en dan weer zee, een andere zee. De Franse kust is een sliertje aan de horizon, een randje tussen water en hemel. Boven mijn hoofd zwermen meeuwen in een wolk van ijl gekrijs.

Een veerboot voert me met de juiste geleidelijkheid naar een andere wereld. Op een houten bankje aan bakboordzijde vind ik de luwte. Teruggetrokken in mijn kraag blader ik door een dagboekje, een verzameling vluchtige krabbels, korte schetsen en knipsels in een handschrift dat nu en dan onrust verraadt. Mijn bloed ruist achter mijn slapen, vermengt zich met het bruisen van het water. Wat als ze te zwak is om me te begroeten? Of als ze me herkent? Nog een halve dag, en de huisjes op de heuvel zouden voor me verrijzen, de spitse kerktoren, de oude bomen aan de rivier. Niemand die mij er kent, mijn naam weet, en toch – op een vreemde manier – is het een thuis geworden, een dorp waarnaar ik heimwee heb.

Anne zei dat mijn weemoed, die er altijd was, niet langer onbestemd is. Het verlangen leidde me naar hier. Het werd tijd dat ik ging. Op de redactie klaagden ze al langer waar ik bleef. Vroegen wat er aan de hand was, of ik ziek was, waarom ik geen stukken meer aanleverde. Ik draaide eromheen, verzon iets vaags over vermoeidheid, dat ik niet slapen kon en er daardoor doorheen zat.

Er was geen uitweg meer. Ik moest gaan. Naar de vrouw die ergens ten noordwesten van me in een bed ligt, in een kamer in een dorp in Wales, golvend op haar herinneringen.

2

Betrys

Betrys vertraagde haar pas. Een winterse dag, ruim twee jaar geleden. Halverwege Herbert Street liet ze haar blik glijden over de gevels, langs de zwakke schijnsels van de raampjes van de pub bij de rotonde, naar de kale borstelige takken van de bomen die roerloos in hun beweging zwart afstaken tegen het grijzende licht dat over de heuvel viel. Dagelijks wandelde ze door straten waarvan de namen waren ingesleten in haar geheugen, steeds hetzelfde rondje, langs de zuil met de namen voor het Arts Centre, de oude bioscoop tot aan de etalageruit waardoor ze jarenlang de wereld aan zich voorbij had zien trekken. Bij sommige huizen schoten haar de gezichten te binnen, namen, zelfs een enkele verjaardag van een van de kinderen, die van Jenkins of een van de jongens van Wynn. De eeuw had haar haren verzilverd, ze was broos geworden, krom, traag. Af en toe priemde haar wandelstok de hemel in, een groet naar een silhouet waarin ze een vertrouwd gezicht herkende.

Het schemerde, met zoekende tred daalde ze af naar de oever van de Tawe, de rivier die diepblauw vanaf de Brecon Beacons naar Swansea stroomde, naar zee. Vlak bij de oude brug was het water ondiep en uitnodigend. Tussen alle herinneringen trof ze haar jeugdige passen naar de waterkant, er rustte een deken van sneeuw over de grauwgeroete straten, en waaghalzen plonsden van de brug het bruinschuimende water in. Als meisje was ze gaan zwemmen in ijzige kou, in water dat roestig en warm was door het vettige koelwater dat de staalfabrieken van Gilbertson loosden.

Hij, de stem. Haar wangen gloeien. Een lach, wenkende handen, zijn ranke bovenlichaam brons glanzend van de drab. Ze kent hem van school, niet dat ze elkaar vaak gesproken hebben – hij zat twee jaar boven haar. Hij was de vrolijke blik die ze tegenkwam bij het hek wanneer hij zijn zus Glenys van school kwam halen, de grote broer die gegapte appels deelde en een radiozender wist die jazzmuziek speelde.

‘Spring erin, kom bij ons!’

Damp stijgt op van het water, de geur van olie en metaal staat haar tegen. Toch knoopt ze met kleumende vingers haar winterjas open, legt die met haar sjaal bij de donkere proppen op de oever. Laarzen uit, haar rok, haar kousen stroopt ze langzaam af. De vrieslucht bijt in haar huid, drie, vier koude stappen, daar is het water, een uitgestoken hand, twee zachte ogen. Haar vader moest eens weten: hartje winter, en zijn dochter zwemmend in de Tawe met de jongens uit de staal.

‘Betrys?’

Ze knikt.

‘Zullen we dansen?’ vraagt hij overdreven hoffelijk.

‘Graag,’ antwoordt ze.

Een zachte stroom tintelt door haar lichaam zodra ze zijn hand voelt in de kom van haar rug, en water warmte is.

Het dorp ademde kolen en staal, mannen leefden onder de grond, snoven dampen tin in, en nikkel en zink, en goten gloeiende metalen tot de stank niet meer afwasbaar was en het zwarte stof zich voor de rest van hun leven in de groeven van hun handen had ingevreten. Veel meer bood het leven niet. Staal en tin waren hun brood.

De dreunende zware diesels van de vrachtwagens en de rangerende, zich door de nacht slijpende steenkolentreinen waren al jaren geleden uit Pontardawe weggestorven. De metaal-fabrieken werden gesloten. Op de plek van de schoorstenen die met hun roet de hemel verduisterden, stond al enkele decennia een supermarkt. De tijd had de Tawe gezuiverd, het slib met koper en tin spoelde weg en het leven, de planten, de vissen, keerden terug. Haar magere lijf beefde toen ze het ijzige water betrad, met haar ene hand hield ze haar rok op boven haar dijen, met de andere streek ze de glinsterende golfjes glad. Bijna onverstaanbaar neuriede ze, zong een paar woorden van een lied dat hier al generaties lang gezongen werd, tere klanken die nauwelijks verder reikten dan de wind: ‘Calon lân yn llawn daioni, tecach yw na’r lili dlos.’¹

Niemand kon zeggen hoelang ze daar had gestaan. Twee jongens die uit de warmte van The Gwachel de vrieskou in stapten, zagen haar, een oude vrouw, een wankele schim bij de oude stenen brug in de Tawe. Ze riepen, wuifden. Zij keek niet op, ze zong. Zonder aarzeling was één van hen de rivier in gegaan, zijn vriendelijke ogen hadden haar aangekeken. Achterwaarts, met zijn handen onder haar bovenarmen, had hij haar naar de kant geleid. Ze giechelde een beetje. Op de vraag waarom ze hartje winter de Tawe in was gelopen, mompelde ze iets wat de jongens niet begrepen, over staalfabrieken en een roestbruine rivier die altijd warm was. Weken later hadden anderen haar aan de weg naar Swansea bij de bushalte naast het postkantoor zien zitten. Ze staarde de verte in, langs de bussen die sissend tot stilstand kwamen, reizigers uitspuwden, opslokten en ronkend weer vertrokken. Urenlang, een wassen beeld, afdalend in een tijd die alleen nog in haar geest tot het heden reikte.

Nu ligt ze in een kamertje van een paar vierkante meter in het verpleeghuis boven aan Alltwen Hill, aan de weg die ze zo vaak was gegaan, waarop ze haar knieën had versleten. Haar dierbaarste spullen had ze mogen meenemen: een paar foto’s, de ketting met de coelestien. Haar bed staat bij het raam waarachter het tergend langzaam licht en donker wordt en waardoor ze in de ochtend de dag kan voelen als een koele bries op haar gezicht. Na die verkoeling volgt het waslapje van de jonge zuster een vast ritueel: eerst haar ooghoeken, haar wangen en hals, vervolgens haar romp, oksels, armen, het slappe vlees aan haar botten, haar voeten en zelfs haar onderlijf. ‘Goedemorgen,’ zegt de zuster dan, waarna ze altijd vraagt of ze lekker geslapen heeft. Ze antwoordt meestal niet, ze kan zich er niet toe zetten te spreken, te babbelen over het weer, over wat er in het dorp te doen was. Ze knikt, kreunt, perst een kort geluid over haar lippen. De laatste maanden luisterde ze liever naar het dompelen van het lapje in het teiltje, snoof ze de rozemarijnzeep en waande ze zich aan zee. Zo komt ze nog eens ergens.

Elke keer na de ochtendbries, de waslap en de zee helpt iemand haar met een witte boterham met sinaasappelmarmelade en een beker thee. Ontbijt op bed. Overdag zwaait de deur af en toe open, klinken er voetstappen rond haar hoofd, buigt iemand zich over haar heen, schuift met papieren. Soms slaagt ze erin haar ogen op te slaan en haar handen krachteloos te bewegen, op andere dagen lijkt de slaap te hardnekkig, is het lastiger los te blijven van de andere wereld die aan haar trekt.

1 Een puur hart is vol van goedheid, is oprechter dan de mooiste lelie