De duivel zit in de details

Leïla Slimani

De duivel zit in de details

Vertaald uit het Frans door Gertrud Maes

Nieuw Amsterdam

Oorspronkelijke titel Le diable est dans les détails

© 2017 Le 1 / Éditions de l’Aube

© 2019 Nederlandse vertaling Gertrud Maes /

Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Foto auteur © Catherine Hélie @ Éditions Gallimard

NUR 304

ISBN 978 90 468 2324 8

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met
ISBN 978 90 468 2323 1

Inhoud

Voorwoord. De stem van de schrijvers, Éric Fottorino

De duivel zit in de details

Een leger van pennen

In afwachting van de Messias

Fundamentalisten, ik haat jullie

Française, kind van buitenlanders

Ergens anders

Noten

Voorwoord

De stem van de schrijvers

Het Franse weekblad Le 1 laat sinds het van start ging in 2014 in elk nummer een schrijver aan het woord die de toon zet bij een speciaal redactioneel thema. Ongeacht het vraagstuk of het onderwerp dat aan bod komt, politiek of sociaal, nationaal of internationaal, geeft het blad allereerst ruimte aan de literatuur om de tijdgeest te duiden, er betekenis, diepte en schoonheid aan te geven, en opstandige geluiden te laten horen. Na zo’n honderddertig nummers hebben we samen met uitgever Jean Viard besloten tot prolongatie van die dialoog van schrijvers met de werkelijkheid. Want er gaat niets boven een boek als je de strijd van ideeën en woorden wilt voortzetten en gehoor wilt geven aan het gevoel dat belangrijke teksten van schrijvers immer actueel blijven. Na onze aftrap onder auspiciën van J.M.G. Le Clézio, die ons meteen bij het eerste nummer een bezielde maar kritische kijk op Frankrijk bood onder de titel La France fait-elle encore rêver?, hebben we stug doorgewerkt als blad van schrijvers en dichters die hun eigen visie geven, maar ook van geesteswetenschappers uit alle vakgebieden en zelfs exacte wetenschappers: Cédric Villani en zijn collega-astrofysici van het Henri Poincaré-instituut hebben een open column in het blad!

We kozen ervoor deze nieuwe serie te openen met een bundeling van de teksten die Leïla Slimani sinds 2014 voor ons blad schreef. Zes pareltjes, allemaal indrukwekkend sterk, dankzij haar vlotte pen en scherpe blik, of het nu gaat om korte verhalen à la Tsjechov – De duivel zit in de details – of om geëngageerde teksten zoals Fundamentalisten, ik haat jullie, geschreven vanuit een gevoel van urgentie en woede vlak na de aanslagen van 13 november 2015.

Met haar debuutroman In de tuin van het beest¹ had Leïla Slimani in Frankrijk enorm veel succes bij de boekhandels, en dat succes werd dubbel zo groot toen haar roman Een zachte hand² in 2016 werd bekroond met de Prix Goncourt.

Deze bundel biedt u de mogelijkheid de vele facetten te leren kennen van een jonge schrijfster die nog vaak van zich zal laten horen, soms fluisterzacht, soms met een schreeuw.

Éric Fottorino

Directeur van het weekblad Le 1

DE DUIVEL ZIT IN DE DETAILS

8 oktober 2014³

Met de jaren is Amine Moussa een bange man geworden. Hij, de bij iedereen geliefde en door iedereen gerespecteerde hoogleraar, lijdt aan angstaanvallen en slapeloosheid. Zijn vrouw neemt hem niet serieus. Atika drijft de spot met zijn waanideeën. Ze verdenkt hem ervan dat hij er moeite mee heeft dat hij binnenkort zestig wordt. Ze begrijpt hem niet.

Op straat schrikt Amine om niets. Hij is begonnen tegen zichzelf te praten. Overal voelt hij zich onbehaaglijk. Zelfs thuis, waar hij de werkster niet meer om zich heen verdraagt. Hij heeft een hekel aan die oude vrijster met haar grimmige blik en haar zure mond. Trots vertelt ze over haar broer die naar Damascus is vertrokken en die geld stuurt dat hij heeft verdiend met vechten. Veel geld. Met haar handpalmen naar de hemel geheven dankt ze God dat die haar broer de weg heeft gewezen naar de jihad. Een week eerder heeft ze Amine gewaarschuwd: ‘Meneer, ik kan niet meer voor u werken als u alcohol drinkt. Als ik een fles aanraak, weigert God me de toegang tot het paradijs.’ Hij had de neiging haar te vragen in welke tekst ze die onzin had gevonden, maar dat durfde hij niet. Op een avond had hij haar betrapt toen ze voor de ogen van hun dochter een lucifer afstreek. ‘Kijk, je ouders en jij zullen branden in de hel, zoals alle ongelovigen die de leer van de islam minachten.’ Toen hij zich daarover beklaagde, haalde Atika haar schouders op: ‘Ach, schei daar toch mee uit, ze is gewoon een beetje dweepziek. Ik weet niet waarom je zo veel belang hecht aan van die onbenulligheden. Je overdrijft.’

Misschien is hij zo zorgelijk door zijn leeftijd. Maar hij kan er niets aan doen, hij ziet ze toch: die details die het dagelijks leven vergallen, die zijn onbehagen voeden en hem vervullen met angst en schaamte. Na het avondeten verzamelt hij de lege flessen, stopt ze stiekem in vuilniszakken en rijdt twee kilometer voordat hij ze in een container gooit. Dat doet hij omdat hij bang is verraden te worden door de roodharige straatwacht, die zijn baard heeft laten staan en die de meisjesleerlingen van de particuliere middelbare school uitscheldt voor hoer en teef. ‘We zouden ze moeten laten trouwen, goedschiks of kwaadschiks, vindt u niet, professor?’ Amine geeft geen antwoord. Amine zegt niets.

Hij zwijgt als hij in een taxi stapt, naast een chauffeur die naar cassettebandjes van een Saudische prediker luistert. Hij hoort hem zijn haat spuien tegen joden en ongelovigen, en de jihad verheerlijken, die moord toestaat op iedereen die de islam afzweert. Amine wil geen gedoe. Hij betaalt zijn rit en stapt uit.

Atika zegt dat hij de boel dramatiseert. Dat er overal gekken zijn en dat dit niets zegt. Ja, natuurlijk was ze woedend toen de juffrouw op school Mina, hun dochtertje, een klap gaf omdat die een vers uit de Koran in twijfel trok. ‘Ik zei alleen maar dat een spin niet in een uur een web kon weven dat groot genoeg was om de grot te beschermen waarin de profeet zich schuilhield.’

Er was geen sprake meer van onbenulligheden toen er een ‘brigade ter bevordering van deugd en voorkoming van ondeugd’ in de wijk werd ingesteld. ‘Wat zeg je daarvan,’ riep Amine terwijl hij met een krantenknipsel onder de neus van zijn vrouw wapperde. ‘Die gekken van God hebben met messen en stokken een groep jongeren aangevallen en ze doodgeslagen. Omdat ze ’s avonds uitgingen, omdat ze niet meededen aan het gebed, of omdat ze alcohol dronken. Niemand weet het precies.’

Amine is veranderd. Hij is somber geworden. Hij wordt achtervolgd door hoofddoeken, die zwarte nylon verschansingen die de collegezalen waar hij lesgeeft bezetten, en het strand waar hij zijn dochter naartoe rijdt, en de bioscopen, waar alle tedere zoenscènes uit de films worden geknipt. Hij zou graag alle mensen het zwijgen opleggen die zijn begonnen zich te beroepen op God, de duivel, de sharia en de heilige eer van de vrouwen in zijn land.

Hij wil niet vervallen in sentimentele nostalgie, zoals zijn collega Hamid. Hij weigert zijn kindertijd te idealiseren en te vertellen over het vreedzame samenleven met de joodse buren, over de minirokken van de meisjes en over de marxistische idealen in de collegebanken. Hij zal niet zeggen dat hij toen nooit over religie hoorde praten. Of dat zijn vader vermoedelijk bad, maar dat zo discreet deed, dat hij zich niet kan herinneren hem te hebben zien knielen.

Atika is heel lief. Soms lukt het haar hem gerust te stellen en hem de ogen te openen voor de mooie dingen om hen heen. Ze houdt van de feestelijke sfeer op de laatste dagen van de ramadan. En om haar een plezier te doen neemt hij die avond een omweg, door de wijk El-Manar. Hij stopt bij bakkerij Nour voor de gevulde crêpes waar ze zo dol op is en om iets lekkers te kopen voor Mina.

De mensen staan tot op straat in de rij. Er wordt geduwd. Ze zijn ongeduldig. Een vrouw komt achter Amine staan. Hij zag haar komen aanlopen, haar knappe gezicht omgeven door een lila hoofddoek. Ze kijkt hem strak aan. Ze maakt pas op de plaats. Komt zo dicht bij hem staan dat ze bijna op zijn hielen trapt. Misschien is het een studente, denkt hij. Een jonge vrouw die zijn lessen heeft bijgewoond maar die hij zich niet herinnert. Nu kan hij bijna haar borsten tegen zijn rug voelen en haar warme adem in zijn nek. Straks haalt hij zich nog iets in het hoofd. Maar zo’n mooie, jonge vrouw kan geen belangstelling voor hem hebben. Ze stapt uit de rij. Nu staat ze voor hem en brengt haar gezicht vlak voor het zijne. Hij wil haar net aanspreken als ze met priemende wijsvinger begint te roepen: ‘Hij heeft gerookt! Deze man heeft gerookt! Hij heeft de vasten doorbroken. Hij ruikt naar tabak!’ De andere klanten worden onrustig. Vanachter de kassa maant de bakkersvrouw tot kalmte. Amine haalt in een machteloos gebaar zijn schouders op. Hij stapt achteruit. Mannen komen op hem af. Er worden beledigingen naar hem geroepen, er wordt geschermd met God. Iemand trekt aan zijn jasje. Dan rent hij weg.