POETINS
RECHTBANK

Proteststemmen uit
een autoritaire staat

Ellen Rutten
Nina Targan Mouravi
Yegor Osipov-Gipsh
Lennard van Uffelen
Thalia Verkade

Nieuw Amsterdam

© 2018 toespraken bij de auteurs

© 2018 Ellen Rutten, Nina Targan Mouravi, Yegor Osipov-Gipsh, Lennard van Uffelen, Thalia Verkade

© 2018 Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Hein Aalders

Register Yulia Knol

Ontwerp omslag Philip Stroomberg

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Omslagfoto V Magazine

Foto’s binnenwerk Wikimedia Commons

NUR 686

E-BOOK ISBN 978 90 468 2332 3

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2017 met ISBN 978 90 468 2331 6

www.nieuwamsterdam.nl

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de afbeeldingen
in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen
die menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich tot
de uitgever wenden.

Inhoud

Protest in de Russische rechtbank: 1917 tot nu

        Yegor Osipov-Gipsh en Ellen Rutten

        Pussy Riot

‘Vervolgd zijn we, niet verlaten’

        Pjotr Pavlenski

‘Terrorisme’

        Michail Chodorkovski

‘De geschiedenis zet alles op z’n plaats’

en ‘Mijn geloof is mijn leven waard’

        Aleksej Navalny

‘Tafelstaarders’

        Aleksandr Sokolov

‘Wie zijn hier de echte extremisten?’

        Nadija Savtsjenko

‘Hier staat mijn leven op het spel’

        Oleg Sentsov

‘Minstrelen van het bewind’

        Stanislav Klych

‘Ik kan ook gedichten voordragen’

        Roeslan Sokolovski

‘Ik ben misschien een idioot, maar zeker geen extremist’

        Ilja Farber

‘Op deze stoomwals zit geen achteruit’

        Stepan Zimin

‘Ik heb geen hoop op waarheidsvinding’

        Ildar Dadin

‘Tsjekistische Kremlinjunta’

        Michail Kosenko

‘De machthebbers denken dat zij zelf de wet zijn’

De Russische rechtbank in de praktijk

        Thalia Verkade

        Verantwoording en dankwoord

        Noten

Protest in de Russische rechtbank:
1917 tot nu

      Yegor Osipov-Gipsh en Ellen Rutten

Het zou natuurlijk beter zijn als dit boek niet nodig was geweest. Als Russische burgers geen pleidooien achter tralies hoefden te houden, voor hun eigen gelijk en tegen verzonnen verdachtmakingen. Als er geen onwettige vonnissen waren uitgesproken. Als activisten en Poetincritici hun zorgen niet zagen toenemen. Als er geen kunstenaars en kritische burgers voor hun werk werden vervolgd. En als hun toespraken uit de rechtszaal niet bestonden.

Helaas is het tegendeel het geval. Politpressing.org is een Russische website waarop gegevens zijn verzameld van verschillende mensenrechtenorganisaties. Volgens deze site speelden in Rusland alleen in 2016 al 379 zaken die verband hadden met politieke vervolging. Terwijl het onderzoek loopt, zitten de meeste beschuldigden hun voorarrest uit in de politiecel. Dit aantal is meer dan twee keer zo hoog als in 2012, het jaar waarin het Kremlin na massale burgerprotesten het maatschappelijk middenveld en de rechtsstaat begon te ontmantelen.

De meeste processen met een politieke achtergrond vinden plaats in Moskou. Maar ze komen ook voor in de republieken Basjkortostan en Tatarstan, in Sint-Petersburg en op de Krim, waar de Russische autoriteiten de leiding hebben sinds de bezetting van het schiereiland in 2014. De meeste rechtszaken eindigen in gevangenisstraffen tot een jaar, maar straffen kunnen oplopen tot twintig jaar.

In iedere strafzaak heeft de verdachte volgens de wet recht op een zogenoemd ‘laatste woord’, een in de rechtbank uitgesproken reactie op de aanklacht. Dit laatste woord is vaak de enige mogelijkheid voor vervolgden om vrijuit te spreken over hun vervolging, zonder onderbrekingen. Dat laatste is bijzonder: op Russische sociale media is enige ruimte voor kritisch debat, maar in de veelbekeken propagandashows op televisie worden gasten die kritische vragen stellen, bijvoorbeeld over Ruslands rol in de oorlogen in Oekraïne en Syrië, stelselmatig geïnterrumpeerd.

Ook bijzonder is dat de toespraken regelmatig hun weg naar de pers vinden. Wanneer zaken publieke aandacht trekken, publiceren onafhankelijke media de volledige teksten van de toespraken. De laatste jaren zijn ze ook integraal veel op YouTube terug te zien.

Het laatste woord biedt verdachten dus een eenmalige gelegenheid om publiekelijk hun artistieke of politieke standpunten te delen, om hun kritiek op het regime toe te lichten, of om simpelweg naleving van de wet te eisen.

Van tsaar tot Stalin

De rechtszaal als tribune: die traditie gaat terug tot het Rusland van de tsaren. In hun toespraken in de rechtszaal verspreidden revolutionaire activisten meningen die de tsaristische censuur elders zou blokkeren. Toen de bolsjewieken de macht grepen, werd het bestaande rechtssysteem afgeschaft. In het nieuwe systeem bleef de mogelijkheid bestaan om een laatste woord uit te spreken, maar de waarde van zo’n toespraak was miniem in een wereld waarin speciale revtriboenaly of revolutionaire rechtbanken elke dag duizenden zaken behandelden. De revtriboenaly baseerden zich niet op de wet – het eerste Wetboek van Strafrecht van de Sovjet-Unie kwam pas in 1922 tot stand – maar op bolsjewistische decreten. De tijd van tirannie en wetteloosheid die aanbrak staat bekend als de Rode Terreur. Tot haar slachtoffers hoorde de jonge officier Valentin Sjeremetjev, die in april 1918 voor het revtriboenal werd gesleept. Hij had Lenins bevel genegeerd om zijn epauletten, een symbool van het tsaristische leger, te verwijderen. ‘Ik ben overal op voorbereid, of ik nu tot de doodstraf word veroordeeld of naar de gevangenis word gestuurd. Maar van Rusland heb ik altijd gehouden. Ik houd van Rusland en ben bereid ervoor te sterven,’ zei Sjeremetjev in zijn toespraak. Hij werd veroordeeld tot zeventien jaar dwangarbeid.

Tijdens de Rode Terreur was zeventien jaar een milde straf. Een minder mild vonnis trof de metropoliet Veniamin, die in 1922 terechtstond in een van de vele religieus gemotiveerde rechtszaken in Sovjet-Rusland. Hij zou het onteigenen van kerkelijk bezit door de staat hebben tegengewerkt. Veniamin bepleitte zijn onschuld en was, zo vertelde hij de rechter, ‘vrolijk en rustig als altijd. Christus is ons leven, licht en onze rust. Met Hem is het altijd en overal goed.’ Veniamin kreeg de doodstraf.

Ook in de jaren twintig en dertig, toen de beruchte Stalinprocessen plaatsvonden, hield het instituut van het laatste woord stand. Tijdens het hoogtepunt van Stalins terreur werden rechtszaken regelmatig ingezet om potentieel gevaarlijke partijleden uit te schakelen. In 1938 begon het zogeheten Proces van de Eenentwintig. Verdachten in dit proces waren onder anderen de voormalige leiders van de Communistische Internationale en de NKVD, de veiligheidsdienst die de voorloper was van de geduchte KGB. De veroordeelden wisten dat ze geëxecuteerd zouden worden, maar weerlegden de aanklachten in veel gevallen niet. Sommige verdachten bekenden in hysterische bewoordingen allerlei misdaden die ze nooit begaan hadden. ‘Ik heb slechts één wens,’ zo verzekerde Grigori Grynko, minister van Financiën in de Sovjet-Unie van 1930 tot 1937, zijn toehoorders. ‘Ik wil de laatste dagen en uren van mijn leven niet doorbrengen als vijand in gevangenschap van de Sovjetmacht of als zwaar gestraft verrader van het moederland, maar als berouwvol burger van de Unie van Socialistische Sovjetrepublieken.’

Grynko’s laatste woord is meer dan een individuele wanhoopsdaad. Het laat zien hoe een totalitair systeem de mogelijkheid van individuen om kritisch te denken havent. Van de eenentwintig aangeklaagden werden er achttien geëxecuteerd.

Ook hun beulen gingen trouwens niet vrijuit. Tijdens de Stalinterreur tekende Nikolaj Jezjov als hoofd van de veiligheidsdienst voor de executies van Grynko en zijn medeveroordeelden. In 1940 moest hij er zelf aan geloven. ‘De bloeddorstige dwerg’, zoals een bijnaam van Jezjov luidde, zou zijn executie huilend hebben ondergaan. Toch bleef hij het regime in zijn laatste woord even hondstrouw als Grynko en de velen die hem voorgingen. ‘Ik heb het land van 14.000 tsjekisten gezuiverd,’1 zei Jezjov niet zonder trots. ‘Mijn fout is dat ik er te weinig heb weggezuiverd.’

Na Stalin

Na de dood van Stalin in 1953 herkregen woorden hun waarde. Onder het bewind van Nikita Chroesjtsjov, dat de geschiedenis inging als de Dooi, luwde de censuur. Miljoenen gevangenen – hoewel lang niet alle – verlieten de Goelagwerkkampen. De verhoudingen met het Westen versoepelden. Intussen groeide een nieuwe generatie jongeren op, die kritischer op de Stalinterreur terugkeek dan hun ouders. Toen Chroesjtsjov in 1964 moest aftreden, vreesden jongeren de terugkeer van terreur. Een kritische voorhoede kwam in actie voor mensenrechten in de Sovjet-Unie en tegen juridische willekeur en politiek gekleurde veroordelingen. Het was in die tijd, in 1968, dat de Russische dichter en bard Joeli Kim zijn ‘Advocatenwals’, hier vrij vertaald door Nina Targan Mouravi, schreef. In deze aanklacht tegen juridisch wanbeleid zingt Kim:

Wat heeft het voor zin om te pleiten,

Het helpt ook niet als je volhardt:

De rechtbank heeft lak aan de feiten

En wit is bij voorbaat al zwart.

Bewijslast is lucht en de praatjes

Pro forma: ze hebben je klem.

Het vonnis staat vast, ze zijn maatjes,

De rechtbank heult met het OM.

Die aanklacht, die moet je maar slikken.

Wat staat er op kunstsmokkel? Acht?

Gewoon op vermindering mikken,

Zorg sec dat de eis wordt verzacht.

Toch vechten we, fel en verbeten.

Het onrecht wordt weer getrotseerd,

Een pop voor een rechter versleten,

Een machthebber gecorrigeerd.

Die rechters, ze hebben gezinnen.

Vermoeid... serieus... middelbaar...

Een mens zoals ik, geen machine.

Dan luister je toch naar elkaar?!

Men weet: laster is uit den boze.

Men ziet: de bewijzen zijn fake.

En laat, zonder blikken of blozen,

De medemens weer in de steek.

Oi, licht in het hopeloos duister,

Het eerbare Russische woord!

Niets deugt maar verstom niet, ik luister,

Klink tot in de eeuwigheid voort!

Kim wordt wel gerekend tot de ‘dissidenten’, een groep die niet zelden wordt voorgesteld als een eenvormige gemeenschap. In werkelijkheid bracht de dissidentenbeweging uiteenlopende groepen samen, van Russische nationalisten tot democraten, van Joden die het recht bevochten om naar Israël te emigreren tot communisten die geloofden dat de Sovjet-Unie hun ideologie had verkwanseld. Uiteraard werden al deze groepen vervolgd. En uiteraard deelden ze regelmatig hun kijk op het Sovjetregime vanuit de rechtszaal. Vladimir Boekovski had er in 1967 al drie jaar in een psychiatrische kliniek op zitten. En hij niet alleen: de Sovjetautoriteiten lieten dissidenten op basis van valse diagnoses, zoals ‘voortsluipende schizofrenie’, gedwongen opnemen en verdoven met drugsinjecties. De schrijver was dit keer – het betrof zijn derde vervolging – gearresteerd voor het organiseren van een demonstratie ter ondersteuning van andere veroordeelde dissidenten. De kritiek die Boekovski in de rechtszaal op het Sovjetregime leverde was zo scherp dat de aanklager uitriep: ‘Er wordt hier een nieuw misdrijf begaan!’ Hij werd veroordeeld tot drie jaar strafkolonie.

Niet alle dissidenten gebruikten het laatste woord om hun politieke standpunten te verspreiden. Op 25 augustus 1968 werden acht activisten opgepakt op het Rode Plein. Ze droegen spandoeken tegen de Sovjetinvasie van Tsjechoslowakije, waaronder een spandoek met de tekst: VOOR ONZE VRIJHEID EN DE UWE! Een van hen, Larisa Bogoraz, pleitte in haar toespraak niet voor haar politieke gelijk, maar voor sociaal engagement: ‘Zwijgen betekende voor mij het goedkeuren van gebeurtenissen die ik niet goedkeur. Zwijgen betekende voor mij instemmen. Ik beschouw mijn beeld van de gebeurtenissen niet als het enige juiste, maar voor mij was het de enige mógelijke beslissing.’ Ze kreeg vier jaar ballingschap.

Ook Iosif Brodski ging het niet om politiek toen hij in 1964 in de rechtszaal moest verschijnen op verdenking van ‘sociaal parasitisme’. In een kafkaësk procesverslag vraagt Brodski’s strenge rechter (‘Ga eens netjes staan! Geef behoorlijk antwoord!’) zich af wat de schrijver van ‘zogenaamde gedichten’ nu eigenlijk voor werk heeft verzet ‘voor zijn land’. Brodski antwoordt: ‘Ik schreef gedichten. Dat is mijn werk. [...] Ik geloof dat datgene wat ik schreef de mensen zal dienen, niet alleen nu maar ook de volgende generaties.’ Hij kreeg vijf jaar strafkamp, al werd die veroordeling na anderhalf jaar opgeheven en brachten Brodski’s ‘zogenaamde gedichten’ hem uiteindelijk een ‘Nobelletje’, zijn koosnaam voor de Nobelprijs voor de Literatuur.

Terwijl Russische burgers als Bogoraz en Brodski opkwamen voor vrijheid binnen de Sovjet-Unie, vochten sommige etnische minderheden voor bevrijding ván de Sovjet-Unie, die voor hen vooral een bezetter was. Veel Oekraïners en Balten weigerden zichzelf als Sovjetburgers te beschouwen. Ze zagen zichzelf als krijgsgevangenen, en dissidentie was voor hen de voortzetting van de gewapende strijd tegen de agressor. Een van hen was Vjatsjeslav Tsjornovil, een Oekraïense dissident. Hij werd in 1967 voor de rechter gesleept en gevangengezet voor een boekpublicatie over de Oekraïense intelligentsia van zijn tijd. In zijn toespraak speelde hij met Lenins woorden over de vriendschap tussen volkeren in een toespraak die ook in Poetins Rusland nog controverse zou opwekken. De vriendschap waar Lenin van droomde, zo merkte Tsjornovil fijntjes op, moest ‘natuurlijk wel een vriendschap tussen gelijkwaardige volkeren’ zijn.

Tsjornovil was vooral bekend onder lokale intellectuelen, maar dissidenten trokken ook veel buitenlandse aandacht, met name als ze populair waren in intellectuele of academische kringen. Royale belangstelling over de grens trok bijvoorbeeld natuurkundige Natan Sjaranski. Hij leidde de strijd voor Russische Joden om naar Israël te mogen emigreren en bracht daarvoor negen jaar in de gevangenis door. Aan Sjaranski danken we een van de meest anti-institutionele laatste woorden in de Russische geschiedenis. Toen hij in 1977 terechtstond voor verraad en spionage, benadrukte hij in zijn speech: ‘Tot dit hof, dat verplicht is tot het uitspreken van een vooraf vastgestelde straf, heb ik niets te zeggen.’

De Sovjetprocessen die in het Westen het meeste stof deden opwaaien waren zaken tegen dichters en schrijvers. Kritische intellectuelen in Europa en Amerika, onder wie ook leden van plaatselijke communistische partijen, reageerden met actieve steun voor de vervolgde Sovjetkunstenaars. In 1965 werden Andrej Sinjavski en Joeli Daniël (de echtgenoot van de al genoemde Larisa Bogoraz) gearresteerd naar aanleiding van illegaal verspreide literaire teksten. In hun werk leverden ze satirische kritiek op Stalin en op het Sovjetregime. De aanklacht luidde: anti-Sovjetagitatie en -propaganda. De rechtszaak tegen de auteurs, die wereldwijd gevolgd werd, duurde drie dagen. Beiden maakten van de mogelijkheid gebruik om hun kijk op de zaak te delen in een laatste woord. En beiden riepen de rechters op om literatuur en werkelijkheid niet met elkaar te verwarren. ‘Ik ben niet van plan,’ zo legde Sinjavski uit in zijn toespraak, ‘om verzinsels uit te gaan leggen of te onderbouwen... dat heeft geen zin. Ik wil alleen een paar basale argumenten met betrekking tot literatuur in herinnering roepen. Het eerste wat je leert als je literatuur gaat bestuderen: een woord is geen daad, maar een woord. Een kunstzinnig beeld is subjectief en de auteur staat niet gelijk aan de held. Het gaat hier om letters, en wij hebben geprobeerd om daarover te praten. Maar de aanklagers blijven dat idee koppig als verzinsel afdoen, als een poging tot misleiding.’ Sinjavski vroeg de rechtbank niet om begrip of strafvermindering. Hij werd veroordeeld tot zeven jaar strafkamp. Daniël tot vijf.

In 1966 slaagde journalist en dichter Aleksandr Ginzboerg erin het Witboek over het Daniël-Sinjavskiproces over de grens en in samizdat (ofwel in een clandestiene uitgave) te publiceren. Deze 427 pagina’s tellende compilatie bevat steunbrieven aan Daniël en Sinjavski van intellectuelen uit het Westen en de Sovjet-Unie, artikelen in Europese en Russische kranten, en de volledige transcriptie van de hoorzittingen, inclusief de laatste woorden van de veroordeelden. Het Witboek, hoe klein de oplage ook was, is een klein wonder in de geschiedenis van het laatste woord in Sovjet-Rusland. Vaak genoeg vulden de autoriteiten de rechtszaal met ‘bezorgd publiek’, zodat vrienden en familieleden van de aangeklaagden geen ruimte kregen om het laatste woord op te tekenen. Veel toespraken die we kennen uit de late Sovjetjaren zijn dan ook gereconstrueerd op basis van herinnering, en maar weinig toespraken werden gepubliceerd.

Poetins Rusland

De veroordeling van Sinjavski en Daniël ligt intussen zo’n vijftig jaar achter ons. De Sovjet-Unie is niet meer. En de Russische autoriteiten proberen niet langer de hearts and minds van burgers te controleren. Maar de verregaande vrijheid van de perestrojkajaren hield evenmin stand en ook het laisser-faire van Jeltsins regeerperiode faalde als duurzaam alternatief voor de Sovjetdictatuur. Onder Poetin zijn persvrijheid en mensenrechten opnieuw in het gedrang, en Rusland kent opnieuw onrechtmatige burgerveroordelingen. Rechters lappen de wet aan hun laars, vonnissen zijn politiek (of gewoon slordig) gemotiveerd, en op sommige punten is het Russische rechtssysteem in strijd met mensenrechten.

Ook activisten en demonstranten die tegen politiek getinte rechtszaken protesteren hebben het opnieuw moeilijk. Ja, zij hebben nieuwe massamedia tot hun beschikking, maar in Rusland is de kracht van Facebook en andere sociale media beperkt. In 2016 gebruikte zo’n 70 procent van de Russen internet, en binnen die groep heeft maar een beperkt percentage toegang tot kritische nieuwsmedia. Veel Russen kennen die kritische media simpelweg niet of willen ze niet leren kennen. De overheid bemoeilijkt toegang door vijandige overnames, het blokkeren van sites en door negatieve beeldvorming over onafhankelijke media via bijvoorbeeld staatstelevisie.

Internationale media die aandacht vragen voor de vele illegaal gearresteerden hebben al even beperkte invloed. Zij kunnen zich maar op een paar zaken concentreren.

Proteststemmen uit Poetins rechtbank

Poetins rechtbank is bedoeld als inhaalslag. Dit boek laat vijftien invloedrijke Russische proteststemmen rechtstreeks uit de rechtbank klinken. Zij maken, net als hun voorgangers in de tsaristische en Sovjetjaren, van het laatste woord een subtiel en soms regelrecht literair genre: de vijftien toespraken in dit boek zijn onverbloemd kritisch en aangrijpend, soms grappig, en vaak stilistisch verfijnd. Ieder laatste woord volgt op een korte inleiding over de geschiedenis en maatschappelijke betekenis van de zaak, inclusief informatie over de veroordeling en het verdere lot van de veroordeelde.

De meeste internationale aandacht ging de laatste jaren, net als in het dissidententijdperk, uit naar de vervolging van kunstenaars met een kritische politieke agenda. Wij vertaalden toespraken uit de geruchtmakendste zaken: die van Pussy Riot en Pjotr Pavlenski.

In februari 2012 bracht protestkunstcollectief Pussy Riot een zogenoemd ‘Punkgebed’ ten gehore in de monumentale Christus Verlosserkathedraal in Moskou. Drie Pussy Riotleden werden gearresteerd. Dit boek opent met hun laatste woorden. Nadja Tolokonnikova, Maria Aljochina en Jekaterina Samoetsevitsj belichten in hun toespraken de nieuwe staatsideologie, overheidscorruptie en misbruik van religie voor politieke doeleinden. Hun zaak is een van de vroegste in dit boek: de veroordelingen speelden nog voor het regime startte met breed opgezette repressies tegen gewone burgers.

Performancekunstenaar Pjotr Pavlenski verwierf internationale bekendheid met een actie gewijd aan Pussy Riots veroordeling: hij naaide zijn mond dicht als steunbetuiging. In 2015 kwam Pavlenski zelf voor het gerecht wegens een van de schokkendste optredens in de Russische kunstgeschiedenis. In de nacht van 9 november toog hij naar het hoofdkwartier van de Russische veiligheidsdienst in Moskou. Pavlenski overgoot de deuren van het gebouw met benzine en stak ze in brand. Hij werd onmiddellijk gearresteerd. Tijdens zijn voorarrest werd hij herhaaldelijk door bewakers in elkaar geslagen. Gedurende het proces sprak Pavlenski noch tegen de rechter, noch tegen de openbaar aanklager. Hij weigerde ook een omvangrijk laatste woord te schrijven. Zijn enige woorden waren het verzoek de beschuldiging te veranderen van vandalisme (tot drie jaar gevangenschap) in terrorisme (tot tien jaar gevangenschap).

Pavlenski’s zaak laat zien hoe kwetsbaar Russische veroordeelden zijn voor fysiek geweld door overheidsbeambten. Maar zijn verhaal toont ook hoe complex politiek omstreden rechtszaken kunnen zijn. In 2017 was Pavlenski het middelpunt van een aantal geruchtmakende incidenten. Hij werd verdacht van een zedenmisdrijf. Ook wilde hij een deel van het bedrag dat hij met de gerenommeerde Václav Havelprijs had gewonnen, doneren aan partizanen die terechtstaan voor moord op Russische politieagenten. Wie, kortom, de zaak-Pavlenski ziet als een gevecht van een onschuldige martelaar tegen een boze staat, stelt de dingen te simpel voor.

In dit boek klinken niet alleen de stemmen van veroordeelde Russische kunstenaars, maar ook van invloedrijke zakenmannen. Veel juridische deskundigen zijn ervan overtuigd dat het regime onder leiding van Vladimir Poetin fiscaal-economische kwesties misbruikt in de strijd tegen zijn belangrijkste politieke tegenstanders. We vertaalden de toespraken van zijn twee bekendste veroordeelde tegenstanders, Michail Chodorkovski en Aleksej Navalny.

In de jaren 2000 werden de oligarch en oliemagnaat Chodorkovski en zijn partner Platon Lebedev schuldig bevonden aan diefstal en belastingontduiking, in wat riekt naar de eerste showprocessen in de contemporaine Russische geschiedenis. In zijn laatste woord bespreekt Chodorkovski de teloorgang van Yukos, zijn oliebedrijf. ‘Tegenover een onpartijdige rechtbank zou ik me niet hoeven verdedigen,’ stelt hij. ‘Deze openbare stukken duiden op een stabiele, actieve onderneming gericht op productie, dienstverlening en winst, hetgeen niet strafbaar is maar juist toegejuicht wordt in alle landen met een markteconomie en ook in Rusland wordt aangemoedigd, althans officieel.’

Aleksej Navalny ontpopte zich in de nasleep van protesten tegen verkiezingsfraude in 2011 als een van de leiders van de Russische politieke oppositie en als presidentskandidaat voor de verkiezingen van 2018. Tussen 2013 en 2016 stond hij tot driemaal toe zelf terecht voor fraude. We vertaalden voor deze bundel zijn laatste woord in de zogenoemde Yves Rocher-zaak. Daarin richt Navalny zijn pijlen direct op de officier van justitie en de rechters, net als Sjaranski dat zo’n veertig jaar geleden deed: ‘Ik praat tegen jullie en jullie zitten naar het tafelblad te staren, aan één stuk door, allemaal. Jullie weten niks te zeggen.’ Het beeld van de tafelstaarder werd direct gemeengoed onder Russische jongeren en intellectuelen, ook al bestaat in diezelfde groepen scepsis over Navalny’s nationalistische sentimenten. Populair is ook zijn stelling in dezelfde toespraak dat in Rusland alles op leugens is gebouwd. Als alternatief vraagt Navalny zijn toehoorders (en zijn potentiële kiezers) om ‘naar waarheid te leven’, net zoals Tolokonnikova vier jaar eerder in haar toespraak ‘wezenlijke oprechtheid’ opvoerde als remedie tegen officiële ‘hypocrisie, huichelarij en schijnfatsoen’.

Ook Aleksandr Sokolov was met zijn journalistieke werk ‘op zoek naar de waarheid’. De Moskouse journalist werkte aan onderzoekspublicaties over sociale ongelijkheid en corruptie toen hij in juli 2015 werd gearresteerd. De aanleiding voor zijn arrestatie, zo stelde de rechter, was zijn lidmaatschap van een onlinelobbygroep. De leden van die groep zetten de activiteiten voort van een eerder activistisch initiatief van Sokolov en anderen. Dat initiatief was kleinschalig, de invloed beperkt en Sokolovs rol beperkte zich tot enkele spaarzame journalistieke bijdragen. Maar de leden presenteerden de groepering in historisch niet al te frisse termen: de groepsnaam echode die van een terreurgroep die tsaar Alexander II om het leven bracht in 1880. De autoriteiten bestempelden die groep als extremistisch. Toen Sokolov en zijn medeoprichters een doorstart maakten, bracht dat etiket hen in de problemen. Volgens de (omstreden) nieuwste Russische antiterrorismewetgeving kan een retweet van ‘extremistisch’ gedachtegoed al aanleiding zijn voor een gevangenisstraf tot zeven jaar. In zijn laatste woord weerlegt Sokolov de beschuldigingen die tegen hem zijn uitgesproken en vraagt hij aandacht voor de thema’s van zijn journalistieke onderzoek: ongelijkheid en fraude in Rusland.

Het land kent op dit moment ook politieke slachtoffers van de zich al drie jaar voortslepende Russisch-Oekraïense oorlog. In die periode zijn verschillende Oekraïners door de Russische autoriteiten ontvoerd om voorgeleid te worden in onwettige processen in Rusland. Beroemd is de zaak van Nadija Savtsjenko, de (door haar antisemitische uitspraken niet onomstreden) Oekraïense pilote die zich vrijwillig aansloot bij een Oekraïens bataljon om jonge soldaten op te leiden. In juni 2014 werd zij krijgsgevangen gemaakt door Russen die op dat moment militair actief waren in Oekraïne. Kort daarop werd ze aangeklaagd voor de moord op twee Russische journalisten die tijdens haar gevangenschap gestorven waren. Savtsjenko is in haar toespraak helder over haar kijk op die veroordeling. Ze toont de rechter haar middelvinger, noemt Poetin een idioot en brengt de Oekraïense president Petro Porosjenko in een hachelijke positie door hem te herinneren aan zijn belofte aan Savtsjenko’s moeder om haar vrij te laten.

Een andere Oekraïner, de filmregisseur Oleg Sentsov, werd in mei 2014 gearresteerd in zijn geboortestreek, de Krim. Het schiereiland was op dat moment twee maanden door Rusland bezet. Sentsov was voorvechter van een verenigd Oekraïne en een van de weinige activisten op de Krim die actief waren binnen de Oekraïense oppositiebeweging Automajdan.2 Hij werd onder Russisch recht veroordeeld voor het voorbereiden van terroristische aanslagen op de Krim. Sentsov bekende geen schuld, ondanks hevige martelingen tijdens zijn gevangenschap. Tijdens zijn proces merkt hij op dat ‘een rechtbank van bezetters per definitie niet rechtvaardig kan zijn’ en richt hij zich tot die Russen die openstaan voor kritisch debat: ‘Het enige wat ik het goed geïnformeerde deel van de Russische bevolking toewens is: zonder angst te leren leven!’

Voor een derde Oekraïner, Stanislav Klych, pakte het strafproces desastreus uit: hij verloor zijn verstand, vermoedelijk na martelingen door zijn gevangenbewaarders. Klych werd in augustus 2014 gearresteerd in de Russische stad Orjol, waar hij op bezoek was bij een vriendin. Pas na zijn arrestatie meende een Russische gevangene zich te herinneren dat hij Klych in 1995 in de Kaukasische republiek Tsjetsjenië aan de zijde van de separatisten tegen het Russische leger had zien vechten. In werkelijkheid studeerde Klych tussen 1991 en 1996 geschiedenis aan de Nationale Taras Sjevtsjenko Universiteit in Kiev. Daar waar Boekovski en andere Sovjetdissidenten politiek gemotiveerde psychiatrische diagnoses ontvingen, is Klychs laatste woord de toespraak van een werkelijk geestesziek persoon. We vertaalden het om de aandacht te vestigen op de mensonterende omstandigheden waarin veel Russische gevangenen ook op dit moment nog verkeren.

Burgerprotesten

De laatste vijf toespraken in dit boek komen van veroordeelden wier lot over de grens relatief weinig aandacht krijgt: Russische burgers die zich uitspreken tegen de politieke koers van hun land, of die simpelweg een lolletje willen uithalen met de autoriteiten.

Tot die laatste categorie hoort Roeslan Sokolovski. Deze vlogger ging in augustus 2016 op Pokémonfiguren jagen in een nagenoeg lege kathedraal, zette een filmpje van de jacht online en voorzag de clip van baldadig commentaar. Hij werd voor extremisme en het kwetsen van religieuze gevoelens veroordeeld tot drieënhalf jaar strafkamp. Het verhaal liep gelukkig met een sisser af. Zijn straf werd omgezet in voorwaardelijk en hij liet zich van een mildere kant zien met vrijwilligerswerk voor de (hem welgezinde) burgemeester van Jekaterinburg. Zo eindigt het verhaal van Sokolovski vooralsnog met een zeldzaam, maar in Poetins Rusland niet totaal ondenkbaar geval van eigenzinnige samenwerking tussen een jongere met strafblad en lokale autoriteiten.

Minder vrolijk stemt het verhaal van Ilja Farber, een dorpsleraar die muziek, kunst en literatuur doceerde in een dorp in de provincie Tver. In september 2011 werd Farber gearresteerd door de lokale autoriteiten. Aanleiding voor de arrestatie was een schuld die Farber was aangegaan om een plaatselijk cultureel centrum te renoveren. Toen Farber de schuld wilde aflossen, beweerde de aannemer dat Farber steekpenningen wilde betalen. Zijn zaak laat zien dat, net als in de Sovjet-Unie, politiek verdachten met een Joodse achtergrond extra kwetsbaar zijn; tijdens het proces vraagt de openbaar aanklager of iemand met een (Joodse) achternaam als Farber wel vrijwillig iemand kan helpen. In zijn toespraak spreekt Farber over de nog jonge leerlingen van zijn school die hem steunen. Hij zegt te hopen op vrijspraak dat, als het geen vrijspraak is, dan toch een vonnis is die me de mogelijkheid geeft bij mijn kinderen te zijn.

Stepan Zimin werd in juni 2012 gearresteerd. Hij was op dat moment twintig jaar en student Oriëntaalse Studies aan de Russische Staatsuniversiteit voor de Geesteswetenschappen. Eerder dat jaar, op 6 mei, nam hij deel aan de zogenoemde Miljoenenmars, een demonstratie rond het Bolotnaja-plein die leidde tot talrijke aanvaringen tussen demonstranten en politie. In zijn laatste woord probeert Zimin vergeefs zijn onschuld te bewijzen: ‘Wij worden aangeklaagd voor massale gewelddadige ongeregeldheden, hoewel de voornaamste bron van geweld op deze massabijeenkomst de politie zelf was. Naar mijn mening heeft de rechtbank een volledig beeld van het gebeurde te zien gekregen en dan zou niets het uitspreken van het enige juiste en rechtvaardige vonnis in de weg moeten staan.’

Burgerrechtenactivist Ildar Dadin trok wereldwijde aandacht in 2016 met een brief aan zijn vrouw uit de gevangenis van Segezja, in Noord-Rusland, waar hij op dat moment werd vastgehouden. Dadin berichtte over ernstige martelingen in de gevangenis. Hij is de eerste en waarschijnlijk enige persoon in Rusland die aangeklaagd is voor herhaaldelijke schending van de wet op het houden van demonstraties en protestacties. De wet waaronder Dadin is aangeklaagd werd ingevoerd in de zomer van 2014, toen het Russische parlement in hoog tempo een reeks repressieve wetten invoerde. In zijn toespraak gaat Dadin verder dan de meeste burgerrechtenactivisten. Niet alleen eist hij dat zijn rechten gerespecteerd worden, hij zweert ook dat hij degenen die bij de gefabriceerde zaak tegen hem betrokken zijn, persoonlijk zal laten vervolgen.

Michail Kosenko, de auteur van de laatste toespraak in deze collectie, is een Moskoviet met een psychische stoornis, die in de nasleep van protesten tegen verkiezingsfraude in 2011 politieke bijeenkomsten begon te bezoeken. Kosenko werd niet alleen aangeklaagd voor deelname aan protesten, maar ook voor geweld tegen een politieagent, een misdrijf waarop volgens de wet tot tien jaar gevangenisstraf staat. Zijn eigen artsen verklaarden dat hij niet gewelddadig was. Toch werd hij in een (omstreden want zeer summier) forensisch psychiatrisch onderzoek tot een gevaar voor de maatschappij verklaard. Dat onderzoek werd uitgevoerd door het personeel van het Moskouse Serbski Centrum voor Psychiatrie. Die instelling heeft een beladen geschiedenis. In de Sovjet-Unie was het Serbski Centrum verantwoordelijk voor een aantal beruchte gevallen van punitieve psychiatrie, een in de Sovjet-Unie ontwikkelde methode waarbij psychiatrische behandelingen werden ingezet om politieke tegenstanders te straffen (lees: uit te schakelen). Het was in dit instituut dat eerder de term ‘voortsluipende schizofrenie’ werd geïntroduceerd.

Ondanks protesten werd Michail Kosenko schuldig bevonden aan gevaarlijk handelen in een geesteszieke toestand. In Poetins Rusland maakt de punitieve psychiatrie dan misschien formeel geen deel uit van het strafrechtbeleid, maar de zaak van Kosenko laat zien dat psychiatrische repressie ook nu niet wordt geschuwd in politiek gemotiveerde rechtszaken.

Ruslands nieuwe politieke rechtszaken vertellen ons twee dingen. Ze illustreren hoe beperkt burgerlijke vrijheden zijn in het Rusland van nu. Én ze tonen dat politiek protest, en de traditie om de rechtszaal te gebruiken als podium voor protest, onder politici, kunstenaars, journalisten en gewone burgers springlevend is.

Dat protest ziet er anders uit dan in de Sovjetjaren. Oppositiefiguren als Tolokonnikova en Navalny laten zich er niet op voorstaan dat ze willen ‘sterven voor Rusland’, zoals Sjeremetjev dat honderd jaar geleden wilde. En geëngageerde burgers als Dadin of Farber vallen niet, zoals Grynko in de Stalintijd, genadeloos ten prooi aan staatsindoctrinatie. Hun laatste woorden zijn kritische betogen, die zonder al te veel overheidsinmenging hun weg vinden naar buitenlandse kranten en sociale media.

De toespraken in deze bundel laten, kortom, zien dat het laatste woord in eenentwintigste-eeuws Rusland anders werkt dan in de Sovjettijd. Maar ze illustreren ook hoe dit genre in Poetins Rusland opnieuw snel aan relevantie wint. Met dit boek vestigen we aandacht op die zorgwekkende ontwikkeling. We dragen het op aan de auteurs van de vijftien laatste woorden.