VOOR MIJN OUDERS, MIJN ZUSSEN, MIJN FAMILIE

Elke keer dat ik de bergen over trok droeg ik jullie liefde en steun in mijn
hart en voelde ik me schuldig omdat jullie in feite met me meereisden.

RANIA ABOUZEID

GEEN WEG TERUG

LEVEN, VERLIES
EN HOOP IN SYRIË

NIEUW AMSTERDAM

Geen weg terug is een non-fictiewerk. Sommige namen zijn veranderd.

Vertaling Ernst de Boer en Ankie Klootwijk

© 2018 Rania Abouzeid

© 2018 Nederlandse vertaling Ernst de Boer en Ankie Klootwijk /

Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Leo Polak

Register Ewout van der Hoog

Ontwerp omslag Bureau Beck

Omslagbeeld Yuri Kozyrev/NOOR

Foto auteur Dalia Khamissy

NUR 686

ISBN 978 90 468 2339 2

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 2334 7 (1e druk 2018)

www.nieuwamsterdam.nl

INHOUD

VOOR DE LEZER

DE PERSONAGES

HET EERSTE GEMOR

2011

2012

2013

2014/2015

2016

VERANTWOORDING

DANKWOORD

VOOR DE LEZER

Dit boek is een verslag uit de eerste hand, het resultaat van zes jaar journalistiek onderzoek en talloze reizen naar Syrië, Turkije, Jordanië, Libanon, Washington, en een aantal Europese steden. Het vertelt slechts een snipper van de Syrische tragedie, hoe de gebeurtenissen in een land de een na de ander te gronde hebben gericht.

De eenheidsstaat Syrië bestaat niet meer, behalve in de herinnering en op de landkaart. Daarvoor in de plaats zijn vele Syriës gekomen. De oorlog daar is uitgegroeid tot een conflict waarin de doden niet alleen naamloos zijn en tot cijfers zijn gereduceerd, maar er niet eens aantallen kunnen worden genoemd. Halverwege 2013 heeft de VN het opgegeven om de slachtoffers van de burgeroorlog te tellen omdat het te moeilijk was om de tellingen te verifiëren, hoewel de schattingen oplopen tot meer dan een half miljoen doden. De helft van de Syrische bevolking van 23 miljoen mensen is op drift geraakt. Geen enkel leven is onbeduidend. Elk leven is een draadje in het tapijt van een samenleving, waardoor het geheel bij elkaar wordt gehouden.

In de zomer van 2011 werd ik door het Syrische regime op de zwarte lijst gezet, maar niet als journalist. Nee, ik werd beschuldigd van spionage voor verscheidene buitenlandse mogendheden, waardoor ik op de opsporingslijsten kwam te staan van drie van de vier belangrijkste inlichtingendiensten in Damascus en het land niet meer in mocht. Daardoor werd ik gedwongen me op de kant van de rebellen te richten door illegaal de Turkse grens over te steken naar Noord-Syrië, hoewel ik toch ook nog een paar keer heb kunnen reizen naar gebieden die in handen waren van de Syrische regering. Ik vermeld dit slechts bij wijze van inleiding. Dit boek is niet het zoveelste oorlogsverslag van een journalist. Ik ben naar Syrië gegaan om te kijken, te onderzoeken, te luisteren – niet om over mensen te schrijven die heel goed voor zichzelf kunnen spreken. Ze zijn niet stemloos. Dit is niet mijn verhaal. Dit is hún verhaal.

Ik heb zelf alles georganiseerd, vertaald en getranscribeerd; ik heb zelf de logistiek en mijn veiligheid geregeld, zelf onderzoek gedaan en feiten gecheckt. Eventuele fouten komen voor mijn rekening. Ik heb geen samengestelde personages opgevoerd, maar sommige namen heb ik wel veranderd om hun identiteit te beschermen. Sommige mensen die in dit boek aan het woord komen zijn nu overleden, anderen zijn verdwenen of in ballingschap gegaan, en sommigen wonen nog steeds in een land dat in niets meer op een land lijkt. Alle verhalen in dit boek zijn naar mijn beste weten waargebeurd.

Deze dingen zijn gebeurd.

Deze dingen gebeuren nog steeds.

Sommige van deze dingen zouden nooit meer mogen gebeuren.

Een deel van de inkomsten uit dit boek wordt gedoneerd aan Inara, een apolitieke niet-sektarische charitatieve instelling die ‘dringende medische zorg verleent aan kinderen uit conflictgebieden met ernstige verwondingen of ziekten, die ten gevolge van de oorlog geen toegang hebben tot medische hulp’. Inara is opgericht door CNN-correspondente Arwa Damon, staat als non-profitorganisatie geregistreerd in de staat New York, en is in het hele Midden-Oosten actief. (www.inara.org)

DE PERSONAGES

In dit boek gebruik ik Arabische koenyas, bijnamen die beginnen met Abu of Um (‘vader van’ of ‘moeder van’), en die vaak gebruikt worden ook al heeft de persoon in kwestie geen kinderen. Een koenya is een informele, respectvolle manier van begroeten en dient ook als schuilnaam.

IN RASTAN

Suleiman Tlass Farzat, de welgestelde manager van een verzekeringskantoor in Hama, die in zijn thuisstad Rastan burgeractivist werd.

Samer Tlass, Suleimans neef, een advocaat.

Maamoun, een reparateur van mobieltjes die burgeractivist is geworden.

Merhi Merhi, een burgeractivist.

Mohammed Darwish, een student die de eerste protesten in Rastan heeft aangewakkerd en vaak spreekkoren aanvoerde.

Eerste luitenant Abdel-Razzak Tlass, een van de eersten die deserteerde, lid van het Khalid bin Walid-bataljon en later commandant van de Farouq-bataljons in Homs. Familie van Suleiman.

ISLAMISTEN DIE NIET BEHOREN TOT HET VRIJE SYRISCHE LEGER

Mohammed (uit Jisr al Shughour), voormalig gevangene in de ‘Palestijnse Afdeling’ in Damascus en lid van Jabhat al Nusra. Opgegroeid in Latakia.

Abu Ammar, buurjongen van Mohammed uit zijn jeugd.

Abu Othman, islamitische rechtsgeleerde (of shari’iy) uit Aleppo. Vroegere celgenoot van Mohammed op de ‘Palestijnse Afdeling’, die ook gevangen heeft gezeten in Sednaya.

Abu Mohammed al Jolani, leider van Jabhat al Nusra, de in de zomer van 2011 opgerichte dochterorganisatie van Al Qaida in Syrië, een afsplitsing van de Islamitische Staat in Irak (ISI).

Abu Maria al Qahtani, een Irakees en de belangrijkste shari’iy van Jabhat al Nusra. Plaatsvervanger van Jolani.

Saleh, voormalig gevangene in de gevangenis van Sednaya in Oost-Syrië. Maakt deel uit van de kring van vertrouwelingen binnen Al Nusra.

Abu Loqman, Salehs voormalige celgenoot in de gevangenis van Sednaya en later emir onder ISIS in Raqqa.

Abu Bakr al Baghdadi, de Iraakse leider van de Islamitische Staat in Irak en later van ISIS. Heeft zichzelf tot kalief uitgeroepen.

Abu Mohammed al Adnani, een Syriër en Jabhat al Nusra’s belangrijkste amni (veiligheidsagent) voordat hij tot woordvoerder van ISIS werd benoemd.

Firas al Absi, een niet aan Al Qaida gelieerde militant, gestationeerd aan de Syrische grensovergang Bab al Hawa naar Turkije.

HET VRIJE SYRISCHE LEGER

Abu Azzam (Mohammed Daher), een vierdejaarsstudent Arabische literatuur in Homs. Hij is afkomstig uit Tabqa, in Oost-Syrië, en werd commandant in de Farouq-bataljons.

Bandar, kamergenoot van Abu Azzam in Homs, een student afkomstig uit Oost-Syrië.

Bassem, Bandars broer en collega van Abu Azzam in de Farouq-bataljons.

Abu Hashem (Hamza Shemali), een makelaar die foreign liaison-officier van de Farouq-bataljons werd en later leiding zou geven aan de Hazm-beweging.

Abu Sayyeh (Osama Juneid), een advocaat die militair commandant bij de Farouq-bataljons werd.

Sjeik Amjad Bitar, een geestelijke uit Homs en belangrijke financier van de Farouq-bataljons.

Bilal Attar en Abulhassan Abazeed, oprichters van Shaam News Network (SNN) en later hooggeplaatste leiders van de Farouq-bataljons.

Okab Sakr, een Libanese politicus en lid van de Toekomstbeweging van Saad Hariri.

Generaal Salim Idris, hoofd van de Hoogste Militaire Raad van het Vrije Syrische Leger.

IN SARAQEB

Ruha, een negenjarig meisje (in 2011)

Maysaara (Ruha’s vader) en Manal (Ruha’s moeder).

Alaa, Mohammed, Tala en Ibrahim. Ruha’s zusjes en broertjes.

Zahida, Ruha’s grootmoeder.

Mariam, Ruha’s tante.

Mohammed, Ruha’s oom die getrouwd is met haar tante Noora.

IN LATAKIA

Talal, een alawiet uit Blouta, in de provincie Latakia, die in Damascus woont.

Lojayn, dertien jaar (in 2013), Hanin (tien) en Jawa (acht). Talals dochters.

Dr. Rami Habib, een arts die in de stad Salma een veldhospitaal leidt.

HET EERSTE GEMOR

Een revolutie is een persoonlijk proces waarin je verschillende rollen speelt. Eerst breng je de politieagent in je hoofd tot zwijgen, en daarna kom je tegenover de politieagenten in je straat te staan. Begin 2011 werd het Midden-Oosten van binnenuit opgeschud door een heftig verlangen naar democratie, en dan niet de cynische, geïmporteerde variant die democratische slogans misbruikt om te verhullen dat het eigenlijk om militaire coups en buitenlandse interventies gaat. Gewone mannen en vrouwen wierpen hun angst af. Hun eisen, des te krachtiger in al hun eenvoud, sloegen als een vonk over van Tunesië naar Egypte, Libië, Bahrein en Jemen: Waardigheid! Vrijheid! Brood! Ze noemden het geen ‘lente’. Dit nooit eerder vertoonde revolutionaire panarabisme kwam voort uit een gemeenschappelijk gevoel van vernedering en frustratie en werd verspreid door de social media en satelliettelevisie. In Syrië begon het schuchter, met kleine openbare bijeenkomsten waarbij men zich solidair verklaarde met de demonstranten elders – zoals de samenscholing op 23 februari 2011 voor de Libische ambassade in Damascus – en de arrestatie van een groepje tieners in de Zuid-Syrische stad Daraa die beschuldigd werden van het kalken van antiregeringsleuzen op schoolmuren.

Protesten waren in Syrië verboden op grond van een noodtoestand die al sinds 1963 van kracht was – net zo lang als de Ba’ath-partij er de dienst uitmaakt. Het nieuws over de wake op 23 februari verspreidde zich van mond tot mond en via Facebook, dat kort daarvoor door de regering was vrijgegeven (om oproepen van dissidenten beter te kunnen volgen, vermoedden velen). De niet zo geheime politie in burger of mukhabarat arriveerde al drie kwartier voor de aanvang van de wake, die om vijf uur ’s middags zou beginnen, gevolgd door in het zwartgeklede politieagenten met kalasjnikovs. De oproerpolitie met hun olijfgroene uniform, zwarte helm en vizier zette de smalle, door bomen omzoomde straat van de Libische ambassade aan weerszijden af. Ze zwaaiden met hun versleten knuppels waarvan de stompe uiteinden helemaal kaal waren geworden. De vorige avond had er op dezelfde plek een kleine, vreedzame wake plaatsgevonden, maar deze avond zou anders verlopen.

Twee weken eerder was de Egyptische president Hosni Mubarak afgetreden. Half januari was de Tunesische president Zine el Abidine Ben Ali het land ontvlucht, en grote delen in het oosten van Libië waren net in handen van Libische verzetsstrijders gevallen. In Damascus verkneukelde president Bashar al Assad zich in de val van zijn veel oudere tegenhangers. Zo eindigden leiders die niet naar hun volk luisterden, zei hij. Syrië was anders, voegde hij eraan toe, en dat kwam vooral door zijn buitenlandse beleid – omdat Assads vijandige retoriek tegen Israël en de hegemonie van de Verenigde Staten, zijn steun aan de Palestijnen en de militante groeperingen Hamas en de Libanese Hezbollah aansloten bij de sentimenten die onder de Syrische bevolking leefden.

De vijfenveertigjarige Assad had zorgvuldig het imago opgebouwd van een doodgewone man. Hij was de echtgenoot die zo nu en dan de stad in ging om met zijn aantrekkelijke vrouw een hapje te gaan eten in een restaurant. Hij was de vader die met zijn kinderen door de soek wandelde. Hij was de hervormer die in 2000 internet bij het grote publiek introduceerde, in hetzelfde jaar dat hij zijn overleden vader en voorganger Hafez al Assad was opgevolgd. Bashar al Assad was de jonge leider die veranderingen wilde doorvoeren, maar daarin werd gedwarsboomd door de oude garde van zijn vader en door regionale crises. Hij had gewoon tijd nodig! Tenminste, dat riep iedereen. In een regio waar macht wordt afgemeten in generaties, was Bashar in 2011 ‘nog maar’ elf jaar president, en had hij al laten zien hoe veerkrachtig hij was. Hij had dreigementen vanuit de Amerikaanse neoconservatieve hoek om zijn regime omver te werpen, weerstaan. Hij had zich weten te herstellen van het mondiale isolement na de moord in 2005 op de voormalige Libanese premier Rafik Hariri (waarvan de hele wereld de regering in Damascus en zijn Libanese bondgenoot, Hezbollah, de schuld gaf). Hij wist de gevolgen van de Amerikaanse sancties en de oorlog in buurland Irak af te zwakken door ondertussen de banden aan te halen met Iran. Net als zijn vader wist Bashar al Assad hoe hij het politieke spel van het Midden-Oosten moest spelen door een afwachtende houding aan te nemen. Hij wachtte rustig af tot zijn buitenlandse en plaatselijke vijanden uit hun functie werden weggestemd, overleden, werden vermoord, of zich realiseerden dat ze hem nodig hadden. Het enige dat hij hoefde te doen was overleven en afwachten.

Facebook-oproepen tot ‘dagen van woede’ tegen het Syrische regime waren in de eerste februariweek op niets uitgelopen. Een zelfverbranding eind januari, in navolging van de Tunesische groenteverkoper Mohammed Bouazizi, die de aanzet had gegeven tot de Tunesische opstand, had alleen gevolgen voor de man zelf. Syrië was écht anders. Deze staat met zijn centrale plaats in het Midden-Oosten, die mede door zijn connecties met Hezbollah en Hamas een spilfunctie vervult in de Iraanse ‘as van verzet’, zou niet zo makkelijk zwichten – maar wel een beetje meebuigen, zoals op 17 februari 2011.

Die dag werd de zoon van een winkelier in Hariqa, vlak bij de Al Hamidiyah-soek in Damascus, uitgescholden en afgeranseld door de verkeerspolitie. Op zich niets nieuws, maar vervolgens kwam ondanks de noodtoestand een menigte van duizenden mensen in opstand, die leuzen scandeerde als ‘Het volk laat zich niet vernederen!’ en ‘Dieven! Dieven!’, waarna de minister van Binnenlandse Zaken ten tonele verscheen. Toen hij vast kwam te zitten in het gedrang, ging hij op de treeplank van zijn auto staan en beloofde een onderzoek in te stellen. Daarna stak hij zijn vinger vermanend op: ‘Jullie moeten je schamen! Dit is een demonstratie!’

‘Nee! Nee! Het is geen demonstratie!’ riepen de mensen die het dichtst bij hem stonden. ‘Wij houden van de president!’

Misschien was dat de reden waarom Damascus, het ‘kloppende hart van het arabisme’, besloot om op 23 februari geen toestemming te geven voor de panarabische solidariteitsdemonstratie voor de Libische ambassade. Want het zou zomaar kunnen dat het Syrische volk de smaak van het demonstreren te pakken kreeg.

Het werd half zes en later. Er zijn maar weinig dingen die in Damascus op tijd beginnen en met de wake voor de Libische ambassade ging het al niet veel anders. De schemering viel, en daarmee verdween ook de zachte warmte van een schuchter winterzonnetje. Er liepen veel meer geüniformeerde politiemensen rond dan de tweehonderd betogers (twee keer zoveel als de avond daarvoor), die zich vlakbij in een park hadden verzameld. Omdat ze niet dichter bij de ambassade konden komen begonnen ze vanaf de plek waar ze stonden leuzen te scanderen. ‘De ambassadeur moet aftreden!’ ‘Je bent een verrader, niet een van ons!’

De menigte drong iets verder naar voren. Het was nu helemaal donker geworden. ‘Oké, jullie hebben je zegje gedaan,’ zei een agent tegen hen. ‘Ga nu alsjeblieft terug naar waar je vandaan kwam.’

‘Als u het niet erg vindt, lopen we liever door,’ zei een vrouw die vooraan stond.

De menigte rook zijn kans, begon een nieuwe leus te scanderen en kwam nog wat dichterbij. ‘Vreedzaam!’ riep iemand. ‘Op naar de ambassade!’ antwoordde de menigte.

De veiligheidstroepen reageerden snel, het leek wel een pirouette op gevechtslaarzen. De leden van de oproerpolitie trokken hun vizier omlaag en stormden naar voren terwijl de met kalasjnikovs zwaaiende politieagenten een paar stappen naar achteren deden. De demonstranten kregen er met knuppels van langs. Gekrijs en geschreeuw. Benen en ruggen werden met vuisten en zwarte laarzen bewerkt. Agenten van de mukhabarat duwden mannen in een bestelbusje. Een achtentwintigjarige student klampte zich aan de metalen spijlen van een hek vast terwijl er een regen van slagen op zijn tengere lichaam neerdaalde. ‘Laat me met rust! Waarom praten jullie niet gewoon met me?’ riep hij smekend. De demonstrant werd van het hek getrokken en in de bestelbus gesmeten. Het busje schommelde nu heen en weer met de veertien arrestanten die erin zaten, allemaal mannen. ‘Verraders! Beesten! Willen jullie demonstreren?’ schreeuwden de veiligheidsagenten terwijl ze de demonstranten in het busje afranselden. ‘Honden, hoerenkinderen!’

De bus reed naar een kantoor van de mukhabarat. De mukhabarat van Syrië zijn in vier diensten ondergebracht: de Militaire Inlichtingendienst, de Politieke Veiligheidsdienst, de Staatsveiligheidsdienst (ook wel Algemene Veiligheidsdienst genoemd), en de (beruchte) Inlichtingendienst van de Luchtmacht. De diensten zijn gestationeerd in Damascus en hebben in het hele land tientallen kantoren en bijkantoren, met elk hun eigen gevangenissen en verhoorcentra. Ze functioneren tamelijk onafhankelijk van elkaar in een fijnmazig veiligheidsapparaat dat met zijn vele tentakels de bevolking bespioneert en ook de eigen diensten in de gaten houdt.

De veertien mannen moesten op plastic stoelen plaatsnemen en zetten zich al schrap voor weer een afranseling. Maar in plaats daarvan kregen ze een glas water en mochten ze gebruikmaken van het toilet, en werden ze daarna toegesproken door een agent die zich niet aan hen voorstelde. ‘We zijn allemaal zonen van dit land, en we twijfelen niet aan jullie patriottisme of jullie liefde voor je land, maar we willen liever niet dat dit nog een keer gebeurt,’ zei de agent. Enkelen die zich misschien aangemoedigd voelden door de vriendelijke ontvangst vroegen waarom ze dan verraders waren genoemd en geslagen waren. ‘Onwetendheid,’ zei de agent. ‘Sommige mensen zijn intelligent en bij de tijd, anderen niet. Misschien zijn jullie een paar lui tegen het lijf gelopen die dat niet waren. Wij steunen het Libische volk ook,’ voegde hij eraan toe, ‘en als demonstraties nut hadden, zouden we er allemaal aan meedoen, maar ze hebben geen nut.’

Enkele uren later werden de veertien mannen weer vrijgelaten. Sommigen van hen, zoals de achtentwintigjarige student, waren nog nooit eerder gearresteerd. Hij was net als veel anderen die avond naar de Libische ambassade gekomen om de grenzen van de Syrische overheid te testen. Hij was erheen gegaan omdat hij persvrijheid wilde en een wet die andere politieke partijen mogelijk maakte behalve de Ba’ath-partij. Hij was erheen gegaan omdat hij het er niet mee eens was dat zijn persoonlijke ambities – een baan en een huis – onbereikbaar leken. Toen hij die avond het kantoor van de mukhabarat uit liep, voelde hij zich gesterkt. Hij zou blijven protesteren, zei hij, tot er iets veranderde in Syrië: ‘Dat besluit heb ik bewust genomen. Ik weet niet waar het me zal brengen, maar er is geen weg terug.’

Rond diezelfde tijd was in Daraa, een stad in het zuiden van Syrië, vlak tegen de Jordaanse grens, een groepje jongeren door de veiligheidsdienst opgepakt omdat ze de muren van een school met graffiti hadden beklad, en leuzen hadden geschreven als WEG MET HET REGIME en NU BENT U AAN DE BEURT, DOKTER, een toespeling op Assads opleiding als oogarts. De ‘kinderen van Daraa’, zoals ze in de media werden genoemd, waren geen kinderen en velen van hen hadden er helemaal niets mee te maken, maar toen er (werkelijke en aangedikte) verhalen naar buiten kwamen dat de jongens in de gevangenis mishandeld waren, leidde dat tot protesten om hun vrijlating te eisen, en tot demonstraties die half maart de aanzet vormden tot de Syrische revolutie en Daraa tot de bakermat van de revolutie maakten. De demonstranten verscholen zich niet langer achter panarabische solidariteit, en eisten hervormingen (maar niet het aftreden van het regime) in Syrië. De overheid, die aanvankelijk nog gematigd had gereageerd met gematigd geweld en wat reprimandes, ging nu weer over tot het gebruikelijke grove geweld, maar Syrië was al veranderd. In de grote muur van angst was een barst verschenen en de stilte was doorbroken. Vanaf het allereerste moment was de confrontatie reëel – voor beide kanten. Er was geen weg terug.

2011

SULEIMAN

15 MAART 2011, HOMS, SYRIË

Suleiman Tlass Farzat had een afspraakje. Het was vroeg in de avond, geen populair tijdstip, en het café in Homs was nog vrijwel leeg. Arabische popmuziek vermengde zich met het geroezemoes van de mensen die hier en daar aan een tafeltje zaten te praten. Rook kringelde omhoog op het ritme van de zacht borrelende narghilehs, en in het hele café hing de zoete geur van fruittabak. Ergens anders broeide een revolutie, maar Suleiman wist nog van niets. In de hoek stond een televisie aan, met het geluid uit. Hij had er geen oog voor.

Suleiman kwam uit een rijke familie. Hij had gestudeerd en zag er elegant en goed verzorgd uit. Hij droeg dure merkkleding, maar op een ongedwongen manier. Hij had een olijfkleurige huid en een permanente five o’clock shadow. Lange wimpers en een kuiltje in zijn wang als hij glimlachte, waardoor je onwillekeurig teruglachte. Hij had de zelfverzekerde manier van doen van iemand die geprivilegieerd was, maar liep daar niet mee te koop. Op zijn zesentwintigste had hij eigenlijk alles waar andere jonge mannen van droomden – mooie meisjes aan zijn arm, geld op zak, de sleuteltjes van een gloednieuwe metallicblauwe Volkswagen GTI (de beige hoofdsteunen nog in plastic verpakt), en een familienaam die deuren opende bij het regime.

Suleiman behoorde tot dezelfde clan als generaal-majoor Mustafa Tlass, een van de trouwste aanhangers van de vroegere president Hafez al Assad. Mustafa en Hafez hadden elkaar in de jaren vijftig leren kennen op de militaire academie van Homs, en hun decennialange vriendschap duurde voort tot na de novembercoup van 1970, waardoor Hafez al Assad aan de macht kwam. Tlass was Syrië’s langst dienende minister van Defensie toen hij in 2004 na tweeëndertig jaar met pensioen ging. Hij was een soenniet en maakte deel uit van de hoogste echelons van de politiestaat die Hafez opbouwde en volstouwde met zijn alawitische geloofsgenoten. Tlass behoorde niet alleen tot de elite, hij zat zelfs zo hoog in de boom dat hij zitting had in de kleine commissie die na de dood van Hafez in juni 2000 de voorgekookte opvolging van Bashar al Assad bezegelde.

Het succes van Mustafa Tlass straalde ook af op zijn geboortestad Rastan, waar Suleiman woonde. Rastan had de vorm van een omgekeerde waterdruppel, en het noordelijke deel van de stad schurkte tegen een uitstulping aan in de kronkelige rivier de Orontes, op de plek waar de stuwdam ligt. Machtige, rijke families zoals die van Suleiman woonden in de benedenstad in villa’s met uitzicht op de dam. De minderbedeelden moesten het doen met de betonnen laagbouwflats in de bovenstad. De vijftigduizend inwoners tellende stad ligt precies tussen Homs en Hama in, op ongeveer twintig kilometer van beide steden, langs een asfaltweg die door de plaatselijke inwoners de internationale snelweg wordt genoemd maar die op de kaart als de M5 staat aangeduid. Deze weg verbindt de twee dichtstbevolkte provincies van Syrië – de hoofdstad Damascus (die een provincie op zichzelf vormt) en het in het noorden gelegen commerciële hart van het land, Aleppo.

Minister van Defensie Tlass maakte van Rastan een stad waar veel officieren werden gerekruteerd. Het enige dat een potentiële kandidaat uit Rastan hoefde te doen was de minister van Defensie of diens medewerkers benaderen om vervolgens versneld tot een militaire academie te worden toegelaten. Soms hoefde de kandidaat niet eens een medisch onderzoek te ondergaan.

Maar Suleimans naaste familie – zijn vader en ooms – waren industriëlen. Zij waren eigenaars van fabrieken waar kunststoffen en kunstmest werden geproduceerd, en ze bezaten textielfabrieken en fabrieken waar olijfolie werd gebotteld en geëxporteerd. Suleiman werkte als manager op het kantoor in Hama van de Nationale Verzekeringsmaatschappij. Zijn familie had de felbegeerde vergunning in de wacht gesleept om het bedrijf in Homs en Hama te mogen exploiteren. Hij verdiende 120.000 lira (of Syrische pond) per maand, omgerekend 2553 dollar, ongeveer tien keer zoveel als het gemiddelde inkomen.

De stad Rastan werd zo loyaal geacht aan het regime dat hij ook wel ‘het tweede Qardaha’ werd genoemd, de soennitische tegenhanger van het alawitische dorp in de provincie Latakia waar Assad zijn jeugd had doorgebracht. Suleiman was trots op die bijnaam, op de macht die daarmee werd geassocieerd, maar hij was zich ook bewust van zijn geprivilegieerde positie. Hij was een rijke jonge man die zich aangetrokken voelde tot de ideeën van het communisme en socialisme, zoals hij die uit de boeken kende tenminste. Maar hij maakte zich geen illusies over de manier waarop het Syrische socialistische model in de praktijk werd toegepast: ‘De leider is een dictator en het volk is zijn slaaf,’ zei hij daarover. De familie Assad heerste over Syrië of, beter gezegd, Syrië was ‘Assads Syrië’. En die boodschap werd al decennialang op aanplakborden en affiches verkondigd. Zoals zovelen van zijn generatie was Suleiman grootgebracht met dat idee, en opgevoed met de slogans van de Ba’ath-partij die de leider vergoddelijkten. Toen hij nog op school zat brachten de leerlingen ’s ochtends altijd eerst een groet aan ‘onze commandant voor eeuwig, Hafez al Assad!’ En hij droeg ook het kaki schooluniform van militaire snit dat alle Syrische schoolkinderen moesten dragen, tot er na Hafez’ overlijden andere kleuren en modellen werden toegestaan. Net als alle andere leerlingen droeg Suleiman borden en portretten van de president mee tijdens de militaristische schoolparades die tot in de puntjes door de leraren werden geregisseerd. Hij dacht dat de Syriërs ‘gewoon zo waren, dat er hier voor ons niets zal veranderen’. Als er al mensen waren die daar anders over dachten, zelfs in die eerste roerige maanden van 2011, dan kende Suleiman ze niet – of in ieder geval zou niemand dat aan hem durven toegeven.

Suleiman kon zich geen opstand in Syrië voorstellen, niet in een staat die gebouwd was op zwijgen en angst en een noodtoestand. Onder de voortdurende noodtoestand in Syrië waren alle openbare bijeenkomsten verboden, behalve als ze van overheidswege werden goedgekeurd; mensen werden gearresteerd op grond van vaag geformuleerde overtredingen zoals het in gevaar brengen van de openbare orde en het ondermijnen van het vertrouwen van het grote publiek; alles werd gecontroleerd, van telefoongesprekken tot persoonlijke brieven, en alles wat in de pers werd gepubliceerd ging eerst langs de censor. Het Syrië van Assad was een mukhabarat-staat waar geheim agenten niet eens de moeite namen om discreet op te treden. Dat was ook niet nodig. De mannen in hun zwarte leren jacks die mensen konden laten verdwijnen, genoten wettelijke onschendbaarheid ‘voor misdaden gepleegd tijdens het uitoefenen van de hun toebedeelde taak’.