Voor G, L en K – die me ‘echt’ hebben gemaakt, zoals het Fluwelen Konijn.

Marianne Thamm

De ondraaglijke blankheid van het bestaan

Een bewogen leven in het land van Mandela

Voorwoord Tom Lanoye

Nieuw Amsterdam

Vertaling Ronnie Boley

De totstandkoming van dit boek werd mede mogelijk gemaakt door de steun van

© 2016, 2018 Marianne Thamm

Oorspronkelijke titel Hitler, Verwoerd, Mandela and me. A Memoir of Sorts

Oorspronkelijke uitgever Tafelberg, Kaapstad

© 2018 Nederlandse vertaling Ronnie Boley / Nieuw Amsterdam

© 2018 Voorwoord bij de Nederlandse editie Tom Lanoye

Foto’s beeldkatern: collectie familie Thamm, tenzij anders vermeld

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Leo Polak

Omslagontwerp Bureau Beck

Omslagfoto (voorplat): collectie familie Thamm (voor de fotobeschrijving, zie blz. 8 van het fotokatern)

Auteursfoto (achterplat): © Fiona MacPherson / Wild Spaghetti, Cape Town, South Africa

NUR 740

E-BOOK ISBN 978 90 468 2340 8

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2018 met ISBN 978 90 468 2305 7

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 2305 7 (1e druk 2018)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

Voorwoord

Marianne Thamm is, behalve de vrouw van mijn leven, de belangrijkste reden waarom mijn man en ik nu al vijfentwintig jaar lang elke winter doorbrengen in Kaapstad. Vanwege de liefde die vriendschap heet. En, toegegeven, ook wel een beetje omdat het daar dan hoogzomer is.

We leerden La Thamm kennen in Antwerpen op een etentje bij vrienden, ergens begin jaren negentig. Een snedige, snaakse journaliste, stand-up-comédienne en lesbo-activiste, op de vlucht voor het apartheidsregime. Ze is nog steeds een van de grappigste en scherpste geesten die ik ken.Vanaf het eerste ogenblik voelde ik diepe verwantschap. Ik geloof niet in vorige levens, maar mijn ziel dicteert me dat zij al eeuwenlang een zuster van me is. Mijn fantasie kroont stemd om te reizen – nooit laten verleiden om dat reusachtige continent te leren verkennen, met daarin dat overweldigende land van haar, met al die talen en daarbinnen die ene zustertaal van ons mooie Nederlands, het nog veel mooiere Afrikaans.

En dan zwijg ik nog van de schrijvers, acteurs, journalisten, regisseurs, excentriekelingen en cartoonisten die ik dankzij Thamm heb mogen ontmoeten en van wie sommigen mettertijd ook vrienden werden.

En ik? ‘You’re ma brotha from anotha motha!’ Zo zei ze dat gisterochtend opnieuw, vervaarlijk met de ogen rollend, terwijl ze me tegelijk ook theatraal in de armen sloot tijdens onze fotoshoot op de flank van Signal Hill. Diep achter ons: de gonzende City Bowl van Kaapstad. Daar weer achter, hoog oprijzend: het meest magische stadsmonument van de wereld, de Tafelberg. Ze imiteerde con gusto het accent van de lokale, goed geklede gangsta’s die ze de dag daarvoor, naar aanleiding van een openbarstende corruptiezaak, in de rechtbank had bezig gehoord, in haar hoedanigheid van onderzoeksjournalist. Onze fotoshoot duurde twee keer langer dan nodig omdat ze na die gangsta’s ook andere lokale personages begon te imiteren. De fotografe en haar twee assisterende zonen moesten geregeld hun arbeid staken omdat een lachstuip niet bevorderlijk is voor het scherpstellen en tijdig afdrukken.

Vanaf de eerste keer dat ze me haar leven vertelde – en dat deed ze in de loop der jaren geregeld – heb ik haar gesmeekt om het te boek te stellen. Ze luisterde niet. Ervan overtuigd, gek genoeg, dat haar leven het niet waard was om te worden toevertrouwd aan papier.

Soms vreesde ik dat haar zelfonderschatting het gevolg was van een emotioneel litteken, opgelopen door de neerbuigende opvoeding van haar vader die, hoewel op en top een gentleman, ook een autoritaire patriarch was. Zijn dochter mocht ternauwernood studeren, haar broer kreeg alle voorrechten van een bijbelse eerstgeboren zoon in de schoot geworpen. Zijn talenten werden gestimuleerd, die van de dochter ontmoedigd en nooit voor vol aangezien. Zelfs toen Marianne met haar journalistieke werk steeds meer prijzen in de wacht sleepte, bleef haar vader – naar wie ze opkeek en met wie ze tegelijk hels discussieerde – de prestaties van zijn zoon ophemelen en die van haar negeren.

Die spanning tussen zijn laatdunkendheid en haar vraag om simpelweg wat meer erkenning vormen een van de langste en ontroerendste gevechten in dit boek.

Jarenlang begreep ik ook dit niet: waarom vond juist Marianne haar eigen verhaal zo futiel, terwijl ze behalve als journaliste ook faam verwierf als de chroniqueur van het leven van zo vele anderen? ‘As told to Marianne Thamm!’ Het geldt in Zuid-Afrika als verkoopargument. Ze scoorde met het verhaal van een rechercheur die corruptie aanklaagde tot in de hoogste regionen, met het comebackrelaas van een oude, ooit verslaafde zangeres, met de saga van twee gekidnapte godsdienstwaanzinnigen, en met het pleidooi van een gruwelijk verkrachte en verminkte vrouw die haar beproeving overleefde door motivational speaker te worden voor andere slachtoffers...

Maar nooit begon ze aan haar eigen story, terwijl die volgens mij unieker en tegelijk universeler is dan alle hierboven opgesomde levens samen.

Uiteindelijk heeft ze het toch gedaan. Met mijn gezeur had het vast niet veel te maken. Ik denk dat ze er pas klaar voor was nadat eerst haar moeder en daarna haar vader haar waren ontvallen. Precies zoals het mij was vergaan bij het schrijven van míjn autobiografische boek Sprakeloos.

Misschien – ik hoop het van harte – heeft die roman haar zelfs een beetje over de streep getrokken. Op zijn minst omdat haar moeder hetzelfde is overkomen als die van mij. Een bloedklontertje in de hersenen veroorzaakt schade aan het spraakcentrum, met blijvende afasie tot gevolg. Marianne en ik – allebei nog steeds vol lof en liefde voor onze uitbundige moeders, en allebei ook zelf een spraakwaterval van nature – hebben ook allebei moeten aanschouwen en aanhoren hoe de bron van onze moedertaal eerst werd gestraft met gebral en woordenloosheid, daarna met jarenlange, reddeloze aftakeling.

Veel andere parallellen vallen er echter niet op te tekenen tussen mijn en Mariannes levensloop. Die van mij oogt doodgewoontjes, die van haar had geen fantast kunnen verzinnen.

Haar moeder, een ongeletterde Portugese werkster, was als jonge vrouw naar Engeland verhuisd op zoek naar werk. Ze liet een familie vol communisten achter zich, alsook een land dat werd geregeerd door de fascistische dictator Salazar.

Mariannes vader was, behalve Duitser en ingenieur, een overtuigd Hitler-adept die aan het einde van de Tweede Wereldoorlog in Arnhem krijgsgevangen werd gemaakt en als prisoner of war werd overgebracht naar datzelfde Engeland. Niet lang na de oorlog en nog steeds op Britse bodem ontmoetten ze elkaar en trouwden ze. De Portugese en de Duitser, de werkster en de ingenieur, de gevluchte volksvrouw zonder opleiding en de intellectuele nazi, een verongelijkte verliezer van een wereldbrand... Ze krijgen twee kinderen, een zoon en een dochter, en verhuizen niet lang daarna met hebben en houden naar Zuid-Afrika.

Waarom dat gebeurt, en met welke consequenties, moet u zelf maar lezen in Mariannes boek.

Een groot deel daarvan handelt over haar jeugd in Pretoria. Nooit eerder las ik een relaas van een wit, opgroeiend pubermeisje tijdens de hoogtijdagen van de apartheid, laat staan van een puber die al snel beseft dat ze lesbisch is, misschien wel als enige ter wereld. Ze is getuige van structureel, haast terloops gepleegd racistisch geweld, maar ze gaat zich met haar vriendinnen ook machtig veel te buiten aan drugs en vuilbekkerij op school, iets wat ik niet direct had verwacht in een zo godvruchtig land als dat van Verwoerd, P.W. Botha en de andere Boeren.

Na haar schooltijd ontdekt ze de journalistiek en via de journalistiek de waarheid over een land en een bestel dat van haar, alleen maar vanwege haar huidskleur, een bevoorrechte hebben gemaakt op ieder vlak. Ze rebelleert en emigreert, geholpen door haar nog altijd geldende Britse paspoort. Ontgoocheld over Londen, waar ze als blanke Zuid-Afrikaanse geregeld wordt uitgescholden om de apartheid die ze zelf zo haat, belandt ze al snel bij oude vrienden in Antwerpen.

Zodra Nelson Mandela uit zijn gevangenis wordt bevrijd, beslist ze om voorgoed naar Zuid-Afrika terug te keren. Europa kan haar gestolen worden. Ze wil meebouwen aan de nieuwe versie van een land waarnaar ze ongevraagd was heengebracht door haar ouders en waarvan ze zich ondanks alles een trotse, passionele ingezetene voelt.

In het nieuwe Zuid-Afrika valt de zorg om haar vader alleen haar op de schouders. De oude man blijft zijn hoffelijke zelf, maar op een overdaad aan respect hoeft zijn dochter en zaakbehartiger niet te rekenen. Met de nieuwe regering voelt hij zich zacht gezegd niet verbonden en hij blijft Hitler onverminderd verdedigen, ontkenning van de Holocaust inbegrepen. Marianne blijft hem de feiten inpeperen. Tevergeefs. De nazi blijft nazi. Tot zijn lesbische dochter hem twee zwarte kleinkinderen schenkt.

Ook hoe dat in zijn werk gaat, moet u zelf maar lezen. Hoe dan ook vindt de oude man – zij het pas kort voor zijn dood – de kracht en de openheid om wezenlijk te praten met zijn dochter. Eindelijk in het reine komend met zijn oorlogsverleden in Europa en met zijn langdurige miskenning van een eigen kind in Afrika.

Dit boek is tegelijk veel groter dan de levens van slechts één vader en één dochter. Het is een waargebeurde parabel van twee grote continenten en minstens evenveel botsende ideologieën – en wat die uitspoken met zo vele kleine levens. Het is een relaas van liefde, waarheid, verzoening en vergeving. Begonnen in het Duistere Hart van Europa en beslecht in het nog altijd heerlijk verknipte, ongeneeslijk complexe land vol schitterende mensen en onwaarschijnlijke verhalen dat Zuid-Afrika heet.

Ik wens u veel leesplezier.

Tom Lanoye

Kaapstad, 19 januari 2018

Meneer Tolmie had de gelaatsuitdrukking van een man die gewend is om met nabestaanden om te gaan. Zijn voorhoofd leek bevroren tot een permanente, meewarige frons, zijn mondhoeken wezen naar beneden, maar niet onvriendelijk. Zijn blik was vastberaden en toch zacht.

Hij droeg een slecht zittend maar degelijk donker pak en had zichzelf aangeleerd om wat naar voren te leunen – niet te ver – ter bemoediging van degenen die een beroep deden op de diensten van uitvaartcentrum Doves. Dat was een laag gebouw van grijze baksteen, weggestopt op een soort bedrijventerrein in de buurt van station Somerset West in Kaapstad.

De stapel leesvoer in de ontvangstruimte bood een fascinerend inkijkje in de uitvaartbranche. Terwijl ik met mijn vader Georg op een verfomfaaide bank zat te wachten tot meneer Tolmie klaar was met bellen, bladerde ik door het laatste nummer van het vakblad van de Landelijke Vereniging van Begrafenisondernemers.

De advertenties waren boeiender dan de oersaaie verslagen over wie in welke regio wat voor promotie had gemaakt. Ik kwam te weten dat een volledig operationeel crematorium van meerdere verdiepingen in 1997 zo’n drie miljoen rand kostte. Dat leek een fors bedrag, maar daar stond natuurlijk tegenover dat je nooit zonder klandizie zat als je besloot in deze bedrijfstak te investeren. Doden zijn er altijd, al gaat het nog zo slecht met de economie. Doden moeten worden opgeruimd door levenden – en daar hangt een prijskaartje aan.

Toen meneer Tolmie eindelijk zijn kantoor uit kwam – geruisloos dankzij het industriële, grijze, kamerbrede tapijt – bediende hij zich van alle passende, empathische gebaren. Een hartelijk knikje, een hand op de schouder van een rouwend familielid, in dit geval mijn vader, om hem zachtjes het kantoor binnen te loodsen waar een goedkoop fabrieksbureau stond met een drietal kastanjebruin beklede kantoorstoelen eromheen.

Mijn vader vergezellen was het minste wat ik kon doen. Stevig hield hij een keurige, bruine envelop vast met alle vereiste documenten erin. De uitvaartpolis, mijn moeders oude, zwarte, Zuid-Afrikaanse identiteitsboekje met het trouwcertificaat. Hij was formeel gekleed in een lichtgrijs pak – het was een snikhete dag –, een wit overhemd met open boord en een paar glimmend gepoetste zwarte instappers. Naast hem zag ik er in mijn gemakkelijke spijkerbroek, T-shirt en gymschoenen vast en zeker oneerbiedig uit, volgens mijn vader althans. Maar ja, het was niet anders.

Georg had zich lang op dit moment voorbereid. Typisch Duits. Alles keurig op orde voor de bureaucratische machine die op gang komt – bij geboorte, huwelijk, dood. Hij was niet te stuiten en voldeed met graagte aan elk verzoek.

‘Ja, legitimatiebewijs, heb ik hier. Ja, oferlijdensakte, heb ik geregeld.’

Het was een leerzame gelegenheid, zo realiseerde ik me later, voor de dag waarop ik in mijn eentje op een van deze zelfde stoelen in ditzelfde kantoor zou zitten om mijn vaders uitvaart te regelen (zij het sans meneer Tolmie, die hier tegen die tijd niet meer zou zijn: ‘overspannen’ volgens de receptioniste). Maar zover was het nog niet.

Toen meneer Tolmie begon te praten, bleek dat hij doof of hardhorend was. Zijn stem klonk iets te hoog, de toon net iets te gelijkmatig en strak, zonder de melodieuze accenten, stiltes en cadans die taal zijn nuance en betekenis verlenen. Misschien was dat de reden dat hij zijn deelneming vooral met zijn gezichtsuitdrukking en lichaamstaal moest overbrengen.

Ergens in het stille gebouw lag mijn moeders lichaam koud te worden in een gemeenschappelijke mortuariumkoeling, nog altijd in de nachtpon van de avond ervoor, toen ze aan een zware hartaanval was bezweken. Ze was een maand voor haar tweeënzeventigste verjaardag gestorven.

Ik had een plastic zak bij me met een bruin, gedessineerd broekpak van (zeer brandgevaarlijk) polyester, dat mijn moeder in de jaren zeventig had gekocht en jarenlang had gekoesterd. Het was een van haar favoriete kledingstukken. Het broekpak, een paar sandalen, schoon ondergoed (dat zou ze gewild hebben). Polyester was een wonderbaarlijke stof uit de jaren zeventig, strijkvrij en binnen een paar minuten droog – ideaal voor de drukbezette moeder en huisvrouw. Een van die verbazingwekkende twintigste-eeuwse spullen waaraan elke thuisblijvende moeder verknocht raakte, net als smaakversterkers en voedingskleurstoffen.

Meneer Tolmie rommelde in wat papieren en stak van wal.

‘Om te beginnen hebben we vier overlijdensakten nodig en die komen op driehonderd rand per stuk,’ verklaarde hij met zijn nu onmiskenbaar monotone stem, de ogen neergeslagen, de pen zwevend boven een formulier.

‘Fier? Waarom fier? We hebben er al een fan de arts die naar het tehuis is gekomen,’ protesteerde mijn vader met zijn zware Duitse accent. Dat accent was nooit afgezwakt, hoewel hij al meer dan vijftig jaar in Zuid-Afrika woonde.

‘Tja, de tweede arts moet bevestigen wat de eerste arts heeft opgeschreven en de derde arts bevestigt dat weer enzovoort,’ legde meneer Tolmie langzaam uit, met handgebaren die ontegenzeggelijk bedoeld waren om zijn woorden te verduidelijken en misschien een overblijfsel waren van gebarentaal.

Mijn vader wierp me een geërgerde blik toe. Ik wist wat die betekende. Allemaal afzetterij, dacht hij. En hij was vastbesloten om zo weinig mogelijk te betalen. Dat is immers de aanpak van niet-kerkelijke, cultureel vervreemde blanken. Doden zo snel mogelijk laten begraven of bij voorkeur cremeren, in de goedkoopste kist die er maar te krijgen is. Grenen of, beter nog, karton. Wacht, is een linnen wikkeldoek ook een optie? Wat kost dat? Zonde om geld te verspillen aan iets wat er niet meer toe doet.

Geld uitgeven aan een uitvaart was in mijn vaders ogen even erg als een nieuwe auto kopen.

Toen het bericht van mijn moeders overlijden kwam, ging het zoals ik het me altijd had voorgesteld. Het telefoontje en daarna de zenuwslopende veertig minuten durende rit over de N2 van Kaapstad naar Somerset West, waar mijn vader met alle geweld had willen gaan wonen. Mijn moeder had de laatste veertien jaar van haar leven stom, verlamd en aan een rolstoel gekluisterd in een ‘tehuis’ gezeten dat naar een of andere onbeduidende nationalistische politicus was genoemd. Dat tehuis was bij Georg om de hoek.

Op haar achtenvijftigste had ze een beroerte gehad waardoor ze haar spraak was verloren. Het liefst was ze doodgegaan, maar dat gebeurde niet. Daar stak de moderne geneeskunde een stokje voor. Ik was toen halverwege de twintig en verloor in één klap de bron van al het weldadige licht, alle liefde en alle emotionele voeding die een Portugese moeder je kan schenken. En geloof me, dat is nogal wat. Genoeg om jarenlange therapieën te rechtvaardigen die moeten afrekenen met de laatste, mogelijk gevaarlijke narcistische effecten van zulke onvoorwaardelijke liefde. De liefde van een Portugese moeder, mijn Portugese moeder, voorzag je van een levenslange voorraad eigendunk. Dankzij Barbara Maria da Palma Fernandes Thamm ben ik de meesteres van mijn universum.

Als ik aan mezelf twijfel, is dat dankzij Georg. Had je het hele gazon gemaaid, dan stapte hij gegarandeerd het zonlicht in, inspecteerde je werk en zag net dat ene stukje dat aan de messen was ontkomen en perfide overeind stond, buigend in de wind.

‘Daar heb je niet gemaaid,’ zei hij dan, wijzend naar het onverzorgde hoge gras.

En nu waren we hier gekomen om Barbara te cremeren. Ze was katholiek, vroom, maar in culturele zin. Ze ging vrijwel nooit naar de mis. In ons huis in Pretoria hing een kruisbeeld boven haar eenpersoonsbed. Op haar toilettafel prijkten een foto van haar jongere ik – ‘Ik lijk op Elizabeth Taylor, maar dan met bruine ogen’ – een Mariabeeldje en een ets van de drie ‘heiligen’ van Fátima in een sierlijk gehaakt lijstje.

Nossa Senhora de Fátima was in 1917 verschenen aan drie Portugese boerenkinderen, Lúcia dos Santos, haar nicht Jacinta Marto en haar neef Francisco Marto. Fátima lag op ongeveer 250 kilometer van Aljustrel, het dorp waar mijn moeder geboren was. De kinderen hadden in mijn moeders dorp gewoond en waren waarschijnlijk de allereerste beroemdheden in de regio.

Barbara wilde per se dat in al onze auto’s een medaillon werd gemonteerd – op het dashboard – van Sint-Christoffel, de beschermheilige van de reizigers. Toen mijn vader eens op zakenreis ging naar Rome vroeg ze of hij een door de paus gezegend Madonnabeeldje wilde meebrengen, en rozenkransen voor haar, mijn oudere broer Albert en mij (uiteraard ook allemaal gezegend door de paus zelf). Mijn vader bewees haar die dienst en kocht in de Vaticaanse curiosawinkel als extraatje nog een doorzichtige plastic fles in de vorm van de Maagd Maria, met de schroefdop als kroontje. De fles bevatte een vloeistof die klaarblijkelijk afkomstig was van de geneeskrachtige bronnen in Lourdes. Vlak boven de bodem van de fles dreef een klein, slijmerig, ondefinieerbaar zwart brokje. Ik ben er als kind (en als volwassene eigenlijk ook) altijd van overtuigd geweest dat het een losgeweekt korstje of schilfertje was van een leprapatiënt die in het water had gebaad, hopend op een wonderbaarlijke genezing. Gelukkig bleef de fles jarenlang vol en ongeopend, en verscheen hij na onze verhuizing van Pretoria naar Kaapstad, twintig jaar later, gewoon weer op mijn moeders toilettafel.

Barbara was erg bijgelovig. Nooit onder een ladder door lopen, een overstekende zwarte kat betekende een zekere dood en binnenshuis een paraplu openklappen leidde onverbiddelijk tot zeven jaar ongeluk. Je hoefde er niet over te piekeren om het over een gebroken spiegel te hebben – de brenger van levenslange ellende.

Als het onweerde op het Hoogveld en duizelingwekkende bliksemschichten de hemel doorkliefden, hing Barbara altijd doeken over de spiegels. We mochten nooit zwemmen als we net iets hadden gegeten, en ik mocht nooit in bad als ik ongesteld was omdat ik dan zou verdrinken of mezelf blootstelde aan een of ander onuitgesproken gezondheidsrisico. Als Barbara iets kwijt was, slofte ze van de ene naar de andere kamer en herhaalde keer op keer: ‘Hasja hasja Santa Antonio’. Sint-Antonius is de heilige die je helpt om verloren spullen terug te vinden, of verloren mensen.

Na haar beroerte kreeg mijn moeder haar spraak nooit meer terug.

Het was een fysieke uiting van haar hardnekkige stilzwijgen over haar leven in Portugal, haar familie, haar afkomst of hoe het kwam dat ze in de jaren vijftig ineens als hulp in de huishouding werkte in Engeland, waar ze Georg ontmoette, een Duitse krijgsgevangene.

Barbara liet nooit veel los. Misschien voelde het veiliger om zich in zulk zwijgen te hullen. Zo kon ze haar wezen verbergen, haar ik, dat zich aan de buitenkant nooit anders dan eendimensionaal voordeed. Het was een ondoordringbaar schild.

Als je jong bent kunnen dat soort dingen je niet veel schelen. Je eigen leven ligt voor je en dat is belangrijk. Dat mijn moeder vier (of zes?) broers had die allemaal kinderen hadden (die mijn naamloze neven en nichten waren/zijn) vond ik toen dan ook van weinig belang.

Wij zaten hier, in Zuid-Afrika, alleen wij vieren, afgesneden, verwant aan niemand behalve elkaar.

Mijn moeder zei de daaropvolgende veertien jaar nog maar één woord, in een eindeloze herhaling: gettagetta. Als ze boos was, spuwde ze het uit: ‘Gettagetta!!’ Als ze iets nodig had, wees ze het aan en zei ‘gettagetta’. Als ze me wilde zeggen dat ze van me hield, kirde ze zachtjes ‘gettagetta’ en streelde mijn wang.

Dit nieuwe zwijgen, afgewisseld met preverbaal gebrabbel, schiep een nog onpeilbaardere afstand. Lichamelijke genegenheid vormde het laatste contactpunt met haar innerlijk.

Mijn moeder overleed op 4 november rond zeven uur ’s avonds, twee dagen na Allerzielen. Toen ik in haar kamer kwam, aan het begin van een lange groene gang, was het pastelblauwe gordijn rond haar bed dichtgetrokken. Ze had op dat moment één kamergenoot. Meestal moesten drie oude mensen een kamer delen.

Ik trok het gordijn open en zag mijn vader het Lourdeswater over het levenloze lichaam van mijn moeder sprenkelen. Over de drijvende lepraschilfer hoefde ik me geen zorgen meer te maken. Haar kon niets meer overkomen. Maar het zou fantastisch zijn als het Lourdeswater echt werkte! Dat zou pas de moeite waard zijn om over te schrijven.

Barbara was ongeveer twintig minuten voor mijn komst gestorven. Ze had er nog nooit zo gelukkig en vredig uitgezien. Haar rechterarm, die in de loop der jaren was verschrompeld, lag ontspannen over haar borst gevouwen. Haar ogen waren een beetje open. Ik leunde naar voren en keek haar aan. Ze beantwoordde mijn blik, maar als vanaf grote afstand. Ze voelde nog warm aan.

‘Vlieg maar, je bent nu vrij,’ fluisterde ik.

Mijn vader zat te snikken met de lege fles in zijn hand, niet in staat me te troosten. Hij had een echtgenote verloren. Ik had mijn moeder verloren en hier zaten we nu, als twee moleculen, elk in ons eigen verdriet.

Ik wilde zo lang mogelijk bij mijn moeder blijven voordat de wagen van het mortuarium haar kwam weghalen. Wat de westerse wereld bij een sterfgeval typeert, is dat we het lijk zo snel mogelijk weg willen hebben. Mijn moeder had me eens verteld dat het lichaam van haar vader, een mijnwerker die op zijn negenenveertigste overleed – zij was toen twaalf –, werd thuisgebracht en in een open kist in de woonkamer werd gezet, zodat iedereen in het dorp hem de laatste eer kon bewijzen. De dramatiek daarvan beviel me wel. Maar ofschoon dat me eigenlijk de juiste aanpak leek, was het in de huidige situatie wel een tikje onpraktisch; bovendien bestonden er regels, strenge regels, en mocht een lijk niet worden verplaatst zonder vergunningen en toestemming van degenen die de algemene regels handhaven.

Niet gebonden door enige godsdienst of voorgeschreven culturele rite kon ik alleen maar bij mijn moeder gaan zitten en voor het laatst de vertrouwde vorm van haar handen en nagels in me opnemen. Ik deed haar gouden trouwring af en gaf hem aan mijn vader. Die zei dat ik hem mocht houden. Ik meende een glimlach op haar gezicht te bespeuren. Of tenminste, ik heb besloten me haar gelaatsuitdrukking van die avond zo te herinneren.

‘Goddomme, man,’ klonk een stem vanaf de andere kant van het gordijn. ‘Dit duurt nu al veel te lang. Het is bijna elf uur en ik wil slapen. Schiet eens op!’ Het was mijn moeders kamergenoot die begon te mopperen. En terecht. Er is geen plaats voor sentiment, geen tijd voor sociale plichtplegingen in Gods wachtkamer, waar de levenden nog altijd hun slaap nodig hebben.

‘Kist?’ blafte meneer Tolmie, die dat vast niet zo bedoelde maar de toon van zijn vraag verkeerd inschatte.

Hij leidde ons via een donkere gang naar een droefgeestige toonzaal aan de achterkant van het gebouw. In het midden stond model Deluxe, dat een van Doves’ eersteklas doodskisten moet zijn geweest. Het was een glimmend zwart exemplaar, groot en zwaar, met versierde koperen of nepkoperen handvatten. Ook verkrijgbaar in ivoor en wit, informeerde meneer Tolmie ons.

Waarschijnlijk had hij al snel door dat zijn verkooppraatje niet aan ons besteed was. Mijn vader en ik liepen linea recta naar de spaanplaatcollectie (goedkoper dan grenen) achter in de zaal. De kisten hadden een standaardmaat. Ze waren groot genoeg voor een vrij lang persoon. Mijn moeder was klein en gedrongen, dat zou geen probleem zijn.

We handelden het papierwerk af, waarbij meneer Tolmie als een krachtdadige bankbediende een stempel hanteerde. Bam, bam. Daar stond het. Het woord OVERLEDEN in inkt op de voor- en achterkant van Barbara’s identiteitsboekje. Als een dikke punt achter het gesprek.

Ik liet de zak met kleren – mijn moeders uitvaartkledij – achter bij meneer Tolmie. Eigenlijk had ik haar zelf moeten aankleden. Ze zou het vreselijk hebben gevonden dat een vreemde haar naakt zag. Ze was altijd zo preuts geweest. Maar ik voelde me slecht toegerust om met haar levenloze lichaam om te gaan, dus dat liet ik over aan de deskundigen. En trouwens, ze huisde niet meer in dat omhulsel.

Een paar dagen later gingen we terug naar Doves voor een bescheiden ‘dienst’. Ik nam plaats in de kapel van het uitvaartcentrum. Behalve mijn vader en ikzelf waren er alleen een paar verpleegkundigen van het tehuis. Ik wierp een laatste blik op mijn moeder in haar kist.

Ze voelde koud aan, alsof ze was opgedregd van de bodem van een ijzige oceaan, en zag inmiddels asgrauw. Er was niets meer over, geen spoor van wie ze zelfs vlak na haar dood nog was geweest. Een katholieke lekenpastor, die mijn moeder niet had gekend, was opgetrommeld uit een nabijgelegen parochie en droeg een standaarddienst op.

Bij het naar buiten gaan moesten we ons een weg banen door een enorme zwerm bijen die zich voor de ingang van het uitvaartcentrum had verzameld. Ze waren niet boosaardig en leken daar zonder speciaal doel rond te hangen. Ik zocht naar een nest onder de dakrand of naar een boom met geurige bloesems, maar er was niets.

Later hoorde ik van een vriend die sangoma (traditioneel genezer) was geworden, dat bijen symbool kunnen staan voor onsterfelijkheid en wederopstanding.

Vliegend en vrij.

Mijn moeders lichaam werd samen met dat van anderen overgebracht naar een crematorium in Worcester, ruim 100 kilometer buiten Kaapstad. Het was de grootste afstand die ze in jaren alleen aflegde. Daar zouden de laatste resten van haar stoffelijk bestaan op een onbekend tijdstip de lucht in kringelen.

Twee weken later ging de telefoon. Het was mijn vader.

‘Je moeder weegt 4,08 kilo.’

‘Huh?’

‘Ik heb haar hier op de keukenweegschaal sjtaan.’

Ik woog de as van Georg niet. Tijdens de autorit naar huis stond het blankhouten kistje met hem erin op de passagiersstoel naast me en dacht ik erover om het uit het raam te smijten.

Zelfs in de dood had hij mijn onafhankelijkheid, mijn feminisme, weten te dwarsbomen. Dat was tenminste mijn eerste gedachte. Nadat ik jarenlang had omgezien naar zijn leven, zijn behoeften, zijn financiën, zijn buien, zijn mannengriepjes en zijn honden, had hij mijn broer Albert, die eeuwen geleden al naar Australië was geëmigreerd, tot zijn executeur-testamentair benoemd.

Alle mannen in onze familie heetten Georg Albert of Albert Georg (totdat mijn broer met die traditie brak en zijn zoon, mijn neef, Alex noemde). Zo herinneren families de dragers van het Y-chromosoom graag aan de schijnbare verantwoordelijkheid (of druk) die het dragen van de familienaam met zich meebrengt. Misschien staat het symbool voor het doorgeven van de onveranderlijke Y aan generaties mannen die ook weer mannen voortbrengen. De lastige XX bij meisjes verzwakt die lijn. Dat is zuiver een moederaangelegenheid. Wij vrouwen dragen de enige sporen van onze moeders en hun moeders in ons, met mitochondriën die tot in het oneindige muteren, vervormen, veranderen.

Meisjes zijn dus verschoond van het doorgeven van de familienaam. We verdwijnen gewoon of versmelten – via het huwelijk – met de Y van een andere familie. Als je niet trouwt, als je lendenen geen vrucht voortbrengen, moet je je vaders naam dragen, mits je die van hem gekregen hebt, totdat je er niet meer bent.

Was de beslissing om Albert executeur te maken Georgs laatste wapenfeit, als een patriarch die over het graf heen regeert? Ten nadele van mij, zijn kleine XX, een vrouw, iemand die gedoemd is over onbeduidende dingen te tobben terwijl de grote, belangrijke zaken – de administratie, de nalatenschap – mannenwerk waren? Een vrouw zou daar met haar zwakke hersenen nooit toe in staat zijn.

Of misschien ook niet. Misschien had Georg alleen een manier gezocht om mijn broer te betrekken bij de laatste akkefietjes van zijn leven, zijn schamele nalatenschap. Geef hem het voordeel van de twijfel, zei ik tegen mezelf terwijl ik naar zijn as keek en nog steeds een schatting maakte van de kracht die ervoor nodig was om hem uit het passagiersraam te gooien dat zich het dichtst bij de rand van de snelweg bevond. Het zou gemakkelijker zijn geweest om hem er vanaf de chauffeurskant uit te mikken, maar dan zou hij eindigen als een gevaar op de weg omdat de auto’s die piepkleine doodskist moesten ontwijken.

Hoe dan ook, zijn beslissing om de zakelijke afwikkeling aan Albert over te laten was geen verstandige. Die vergde een eindeloos heen-en-weergesleep met papieren. Gecertificeerde kopieën van dit en dat – originelen die over de halve wereldbol gekoerierd moesten worden. Verschillende tijdzones. Oeverloze telefoongesprekken met ongeïnteresseerde ambtenaren aan beide kanten van de lijn. Vertragingen.

Fuck you, Georg. Fuck you. Alsof ik geen eigen leven had, als freelancewerkezel met twee jonge kinderen die me nodig hadden.

Maar de kwestie werd snel opgelost. Toen mijn broer hoorde dat Georgs postume geschenk een hoop administratieve rompslomp met zich meebracht, waaronder het deponeren van het testament bij de Meester van het Hooggerechtshof in Zuid-Afrika, stemde hij er onmiddellijk mee in om zijn rol aan een plaatselijke gevolmachtigde over te dragen. Ik kon op geen enkele manier helpen, omdat ik door Georgs toedoen voor de wet niet bestond.

De laatste drie lange, pijnlijke maanden van zijn leven hadden Georg en ik ons beziggehouden met zijn verslechterende gezondheid en naderende dood. Het jaar 2011 was er een vol roerige ups en downs. In de vier of vijf jaar daarvoor hadden we ons regelmatig naar het plaatselijke ziekenhuis gerept, waar een pacemaker was ‘geïnstalleerd’ (‘Marianna, ik weet niet of ik nog wel leef. Ik heb een pols van dertig,’ zei hij een keer door de telefoon toen ik voor een opdracht in Johannesburg was).

Georg wilde graag weten hoe het kleine apparaatje, dat net onder de huid in een holte onder zijn linkersleutelbeen was geïmplanteerd – en zijn teint vrijwel meteen van grauw in roze deed veranderen – ‘wist’ of ‘begreep’ dat zijn hart moest ophouden met pompen als het moment uiteindelijk daar was.

‘Het is gloednieuw, sjtel dat het blijft werken wanneer ik eigenlijk dood moet gaan? En sjtel dat de batterijen al eerder leegraken?’

We zochten het allemaal uit en kwamen erachter dat het apparaat met zijn slimme ontwerp (‘Is het Duits?’ vroeg hij) de afnemende samentrekkingen van het te ondersteunen hart registreerde en reguleerde als het zover was.

‘Ah, dat is goed, dan sjterf ik in mijn sjlaap,’ zei hij.

Ik zei dat ik weliswaar begreep waarom hij graag wilde geloven dat hij de krachten der natuur kon bedwingen, het exacte tijdstip van zijn dood kon voorspellen of zelfs een onverschillige kosmos om de tuin kon leiden, maar dat ikzelf me toch maar beter op een worstcasescenario kon instellen, aangezien ik alles zou moeten regelen.

Hij kon evengoed een beroerte krijgen en blijven leven, opperde ik voorzichtig. In dat geval had hij misschien 24-uurszorg nodig, afhankelijk van de zwaarte. Hij kon ook op de ic belanden en wegteren in een wirwar van ruisende buisjes en slangetjes. Zijn zorgverzekeringspotje zou al snel leegraken en zijn spaargeld sneller opdrogen dan je ‘Nigeriaanse oplichting’ kon zeggen.

‘Nou, dan schakelen ze de apparaten gewoon uit,’ zei hij vol vertrouwen.

Daar zat wat in. Er is niets waardoor elke schijnbaar ethische notie van de heiligheid van het leven in een particulier ziekenhuis gemakkelijker terzijde wordt geschoven dan een leeg verzekeringspotje. Je kon net zo goed meteen bij opname de wachtwoorden van al je internetrekeningen overhandigen en samen met de receptionist uitrekenen hoelang je nog had, afhankelijk van het saldo.

Maar het was niets voor Georg om zo weinig realistisch of pragmatisch te zijn. Naar zijn zeggen was hij ongeveer vanaf zijn zestigste al stervende. Wanneer ik ’s middags bij hem op bezoek was, had hij me talloze keren meegenomen naar het zwarte gietijzeren kluisje dat hij verstopt had in zijn kledingkast en waarin, zo vertelde hij, alles zat wat ik bij zijn overlijden nodig had.

Waarom het kistje afgesloten en verstopt moest worden, wist alleen hij. Ik kon me niet voorstellen dat zwaarbewapende insluipers ervandoor zouden willen gaan met de papieren van een oude man. De meeste mensen bewaren andere waardevolle spullen in kluisjes.

Georg stak het dunne sleuteltje in het slot en klikte het open.

‘Oferal is foor gezorgd. De uitfaartpolissen zijn hier en mijn testament heb ik in bewaring gegefen bij de notaris,’ zei hij, rommelend tussen de verzegelde enveloppen. Het kistje bevatte ook verschillende oude, vergeelde documenten in vet gotisch schrift. Dat waren de geboorte-, overlijdens- en trouwpapieren van diverse Pruisische voorouders. Verder zaten er werkgeversreferenties in, naturalisatiebewijzen en logboeken uit zijn tijd als zweefvlieger. Je kon je papieren beter allemaal bij de hand en niet nodig hebben, dan nodig maar niet bij de hand, zoals menig vluchteling heeft ondervonden. Vooral wanneer de autoriteiten je sommeren om je arische afstamming te bewijzen.

Ik deed alsof ik het allemaal heel interessant vond. Voornamelijk om hem gerust te stellen. Maar ik waardeerde het dat hij me niet met een administratieve puinhoop wilde achterlaten. Dat is wel het minste wat we kunnen doen voor de achterblijvers die onze resten moeten opruimen.

Ik probeerde bij die gelegenheden te achterhalen waarom de dood hem zo bezighield. Voelde hij zich ongewoon terneergeslagen? Had hij ergens behoefte aan? Was hij eenzaam? Maar nee, er was geen speciale reden – gewoon het leven en zijn onafwendbare loop naar het niets.

Wanneer je oud bent, vijfentachtig in zijn geval, resteren er maar weinig antwoorden op de vraag hoeveel tijd je realistisch gezien nog hebt. Als je nog niet zover bent, is het raar om te bedenken dat je niet achteloos ‘over twintig jaar’ kunt zeggen. En het slaat nergens op om te stellen dat iemand blij mag zijn dat hij het tot voorbij de zeventig heeft gehaald wanneer je zelf nog lang zo oud niet bent.

Maar er moesten hoe dan ook toekomstplannen worden gemaakt. En in Georgs geval zou die toekomst niet langer dan vijf jaar duren.

Het drong tot me door dat de realiteit van de naderende dood tegelijkertijd ook een krachtige stimulans kan zijn om de waarheid te ontkennen. Het was gemakkelijk om over de vergetelheid – of, afhankelijk van je overtuigingen, over het eeuwige leven – te praten of te denken als je nog geen vijftig was en in blakende gezondheid verkeerde. Er worden veel nuttige uren verspild door diegenen van ons die in gedachten graag vruchteloos allerlei versies van ons einde afdraaien. Wij zijn van die mensen die eindeloos speellijsten samenstellen voor onze uitvaart en naargelang onze stemming het ene liedje steeds maar weer door een ander vervangen (‘The Show Must Go On’ van Queen en ‘Just Dance’ van Lady Gaga, omdat je uiteindelijk niets anders kunt doen dan dansen, áls je dat tenminste kunt).

En hoewel je elk moment bekneld kunt raken in een autowrak of aan flarden kunt worden geblazen bij een bomaanslag in een Thaise nachtclub, is het voor mensen die relatief jong en gezond zijn en niet in een door oorlog verscheurd land leven, een feit en een luxe dat dat abstracte gedachten zijn.

Een eenvoudig bezoek aan de dokter herinnert me altijd aan het willekeurige karakter van leven en dood.

‘Medische voorgeschiedenis van de familie?’ vraagt de dokter onvermijdelijk.

‘Een kogel door het hoofd,’ antwoord ik, denkend aan mijn Pruisische voorouders die tijdens de Tweede Wereldoorlog door optrekkende Russische troepen werden doodgeschoten terwijl ze in Oost-Europa aardappelen stonden te rooien.

Zo is het leven. Willekeurig. Als je al aan een kogel in een oorlog ontsnapt, kom je er misschien een tegen in vredestijd terwijl je op klaarlichte dag in een drukke stad voor een verkeerslicht met een vriend staat te appen. Hij komt, hoe dan ook. De dood. Hartaanval, gruwelijke ziekte, langzame aftakeling. Je kunt het beste vriendschap met hem sluiten, zijn constante aanwezigheid erkennen en hem een kop thee aanbieden. Trouwens, het leek sowieso alsof de dood, dan wel zijn angstaanjagende, nihilistische alter ego, in Zuid-Afrika was komen wonen. Hij leek altijd onder ons te zijn, in krantenkoppen, op straat, in ons hoofd (waaruit hij tot op zekere hoogte nog altijd niet helemaal verdreven is).

Wat je natuurlijk niet wil, is een kwijnend bestaan, zoals dat van mijn moeder. Maar het ligt voor de hand dat zij die langer leven vroeg of laat merken dat ze op een bepaalde manier ook een kwijnend bestaan leiden en afhankelijk zijn van de goedheid van vreemden of familie.

In 2009 was het grote niets, de leegte, het hiernamaals, het daarnooitmaals, of wat dan ook, voor Georg een concrete realiteit en trok hij zich, vast niet voor het eerst van zijn leven, terug in een aangename Germaanse staat van ontkenning.

Later volgden langdurige bezoeken aan specialisten om de oorzaak vast te stellen van een alarmerend opgezwollen been (bijwerkingen van medicijnen), en er zou een tijd komen dat ik hem vergezelde naar een reeks onderzoeken en scans die ons in staat stelden om via een scherm naar zijn zwakke hart te kijken dat moeizaam zijn werk deed. Georg hield mijn arm vast terwijl we door donkere ziekenhuisgangen schuifelden, hij in een ziekenhuisschort, met zijn grote oren als komisch tegenwicht, waarna hij zich overgaf aan de draadjes en plakkertjes die ons dat kijkje in zijn binnenste gunden.