Jij bent niet zoals andere moeders

Angelika Schrobsdorff

Jij bent niet

zoals andere

moeders

Het levensverhaal van een gepassioneerde vrouw

Uit het Duits vertaald
door Irene Dirkes

Nieuw Amsterdam

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie
van het Nederlands Letterenfonds

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt
door ondersteuning van het Goethe-Institut

Oorspronkelijke titel Du bist nicht so wie andre Mütter

© 1992 Angelika Schrobsdorff

© 2016 Neuausgabe: dtv Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG, München

© Nederlandse vertaling Irene Dirkes / Nieuw Amsterdam

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © H. Armstrong Roberts / Getty Images

NUR 302

ISBN 978 90 468 2344 6

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018, met

ISBN 978 90 468 2343 9

‘Jij bent niet zoals andere moeders,

Je hebt geen oude handen

en geen wit haar

En je omringt me niet met

verstikkende zorg.’

De eerste strofe uit een gedicht van Peter Schwiefert,
opgedragen aan zijn moeder

HET TOTAAL ANDERE

Vandaag, 30 juni, haar verjaardag, heb ik het dunne, langwerpige boekje uit de kist gehaald waarin ik de dingen van vroeger bewaar. Het is van stevig karton met een zwart-gouden versiering langs de randen en een gouden opschrift. Er staat:

LEVENSVERHAAL

VAN ONS KIND

ELSE

De hoeken van het boekje zijn wat beschadigd, verder oogt het als nieuw. Het is achtennegentig jaar oud. Ook de ingeplakte eerste haarlokjes van Else zijn achtennegentig jaar oud, maar ze zien eruit alsof ze eergisteren zijn afgeknipt. Ze zijn bruin, vervolgens honingblond en ten slotte, in 1897, koperrood. Is haar onvergankelijk? Vergaat het niet tot stof? Het voelt zijdeachtig aan onder mijn vingers. Toen ik Else, mijn moeder, leerde kennen, had ze bronskleurig haar, sterk als de manen van een paard. Ze oogde altijd ongekapt, ook als ze net van de kapper kwam. Haar volle, kortgeknipte krullen waren niet in bedwang te krijgen. Het was niet het enige aan haar wat niet te bedwingen was. Ik had graag haar krullen en haar vitaliteit geërfd. Maar op deze punten – en nog een paar andere – heb ik meer van mijn vader.

O god, de ongerijmde gedachten die me bij de aanblik van het rode boekje overvallen, de herinneringen, het verlangen! Verlangen naar het verleden waarin ik leefde, verlangen naar een verleden waarin ik niet heb geleefd. Berlijn rond de eeuwwisseling. Wat stel ik me daarbij voor? Waarschijnlijk een intacte, inmiddels verdwenen wereld: trams en door paarden getrokken dubbeldeksbussen; kasseien en gaslantaarns; solide huizen met de kleur van koffie verkeerd en ‘deftige’ villa’s in grote tuinen; draaiorgels, bloemen- en fruitstalletjes, worst- en krantenverkopers; de eerste luxe warenhuizen; dansgelegenheden, cafés met een strijkorkestje, chique eetgelegenheden met obers in rokkostuum; variététheaters en schouwburgen; parken in alle tinten groen, met donkere, prachtige bouwwerken en onverzettelijke monumenten; de Kurfürstendamm en Unter den Linden, waar heren in een zwart colbert met een grijs gestreepte broek en dames met een mof, een met bloemen versierde hoed en een hooggesloten blouse flaneerden; en rond de stad de meren, de Spree, de dennenbossen waar de mensen in huurrijtuigen naartoe reden om te picknicken en te roeien, en waar ze in een uitspanning witbier dronken en gehaktballen aten terwijl er een militaire muziekkapel enthousiast speelde.

De wereld van mijn moeders jeugd. Was die zo? Was die intact? Daar lijkt het wel op.

‘Ik was het kleine, geliefde meisje van Joodse ouders, liefdevolle ouders, liefdevoller kan niet. Wij, mijn drie jaar jongere broertje Friedel en ik, waren gelukkige kinderen en het ontbrak ons aan niets.’ Dat schreef ze.

De aantekeningen die haar moeder Minna over haar leven maakte, zijn nogal karig, en ik kan me voorstellen waarom. Minna’s literaire smaak was streng, en het boekje dat ze waarschijnlijk van een van haar vele familieleden had gekregen, stond vol met pijnlijke gedichten, zoals: Buiten bloeit alles zo prachtig/ Het is een en al geur en glans/Rond het schomm’lend wiegje/ Zweven engelen in hemelse dans.

‘Buitenissig’ noemde ze zoiets, een woord dat ze vaak gebruikte. Een hoed kon buitenissig zijn, een persoon, een toetje, zelfs een begrip. Het beeld dat sommige mensen, vooral jongeren, van de liefde hadden, was bijvoorbeeld volkomen buitenissig. Liefde tussen man en vrouw was niet meer dan inbeelding. Kinderen waren de enige grote liefde en het enige echte geluk van een vrouw, en met dat doel sloot je een huwelijk, een weloverwogen, door de ouders gearrangeerd en geregeld huwelijk. Wat kon jou de wereld schelen met je familie waarin je je geborgen voelde; die jou nodig had, voor wie je er moest en wilde zijn, van de eerste tot de laatste snik.

Dat was Minna’s instelling, en dat was de voorwaarde waarop ze trouwde met de vrolijke, hartelijke Daniel Kirschner, een man met een buikje, ogen als waterdruppels en de eigenaar van een groothandel in jurken, blouses en peignoirs. Na twee jaar werd Else geboren.

De geboorteadvertentie, die vast in een Joodse krant werd geplaatst en op de eerste bladzijde van het rode boekje is geplakt, is bescheiden:

Wij zijn zeer verheugd over de voorspoedige geboorte
van ons gezonde dochtertje

DANIEL KIRSCHNER EN ECHTGENOTE MINNA, GEB. COHN
BERLIJN, 30 JUNI 1893

Hoe zal ze er toen hebben uitgezien, de kleine, fragiele Minna, die ik niet anders heb gekend dan in zwarte kleren, waaruit alleen haar handen en haar gezicht staken, een lang, smal, door scepsis en melancholie verduisterd gezicht dat meteen ophelderde en begon te stralen als ze haar kleinkinderen om zich heen had. Ze rouwde nog altijd om haar zoon, had mijn moeder me uitgelegd, ze kwam niet over zijn dood heen. Siegfried, die gelukkig Friedel werd genoemd, was in 1918 overleden aan de Spaanse griep. Ik heb nooit een foto van hem gezien of een woord van mijn grootouders over hem gehoord, want alleen al het noemen van zijn naam had een desastreuze uitwerking op Minna’s gemoedstoestand.

Ik kan me dus nauwelijks voorstellen hoe ze er als jonge vrouw uitzag, in lichte kleren en op haar gezicht een overmoedige lach. Nee, overmoedig was ze waarschijnlijk niet, maar wel tevreden, want haar leven, waar ze geen buitenissige eisen aan stelde, had haar een verstandig huwelijk met een goede, zachtaardige man en de geboorte van een gezond kind geschonken. Misschien was ze zelfs vrolijk of in ieder geval een beetje vrolijk, maar aanleg tot melancholie heeft ze vermoedelijk altijd gehad.

Haar voorouders kwamen uit Spanje en het Sefardische bloed had haar uiterlijk bepaald: een lichte olijfkleurige huid, bijna zwarte, amandelvormige ogen en prachtig dik, golvend haar dat ze in mijn tijd in een stevige, staalgrijze knot opstak. Het gotische schrift waarin ze de belangrijkste ontwikkelingen van haar dochter in het rode boekje schreef, is even fragiel en netjes als zijzelf. Ze noteert gewicht, inentingen, het eerste tandje, de eerste stapjes en de eerste woordjes. Uit de bladzijden met de titel ‘Dagboek’ maak ik op dat Elsje al met tweeënhalve maand haar eerste jurkje draagt, met negen maanden voor het eerst de bokkenpruik opzet, op haar eerste verjaardag wordt gefotografeerd – de foto is goed gelukt – met anderhalf jaar ‘Anna Marie’, ‘Vos van onze ganzen heb je weer een weggediefd’ en ‘Word wakker, het zonnetje is al op’ zingt, met ruim twee jaar de hele Piet de Smeerpoets uit het hoofd kan opzeggen, en met vierenhalf jaar naar de kleuterschool gaat, waar ze haar eerste handwerkje maakt, dat echt alleraardigst is gelukt.

Deze aantekeningen laten al duidelijk het uitgestippelde levenspad van de kleine Else zien. Ze wordt vanaf haar babytijd klaargestoomd voor een welgesteld huwelijk, waarin ze niets anders moet en mag zijn dan vrouwtje en moeder.

Het is ongetwijfeld Minna die binnen het gezin de lakens uitdeelt, wat Daniel zonder protest laat gebeuren. Hij houdt van zijn vrouw en waardeert haar, hoewel ze hem nooit de warmte en tederheid geeft die meer voor hem zouden gaan betekenen dan de onberispelijke vervulling van haar huwelijkse plichten. Hij erkent haar als slimmer en intellectueler, want ze komt uit een veruit betere familie. Sigmund, haar vader, was arts in West-Pruisen; Aaron, zijn vader, bakker ergens bij de Poolse grens. Zij komt uit een gezin met zes kinderen en genoot een goede opleiding, hij had acht broers en een zus en moest op zijn veertiende van school. Zij had boeken gelezen en piano gespeeld, hij had met zijn acht broers brood moeten bezorgen en in het koor van de synagoge gezongen. Zijn moeder was vroegtijdig bij de elfde bevalling gestorven, zijn vader, een orthodoxe Jood, had overdag in de bakkerij staan zwoegen en daarna tot diep in de nacht in de Thora gelezen en de Talmoed bestudeerd. Nadat de negen zoons voortijdig van school waren gehaald, werden ze de wereld ingestuurd om een ambacht te leren – waar en wat dan ook. Ze waren alle negen in het veelbelovende Berlijn beland en bouwden daar een fatsoenlijk bestaan op. Op hoge leeftijd verhuisde hun vrome vader ook naar Berlijn, waar hij bij een van zijn zoons introk. Hij stelde huiverend vast dat zijn kinderen, die streng in de leer waren opgevoed, de geboden van de Heer zeer verwaarloosden en zwichtten voor de verleidingen van de goddeloze tijd.

Ik ken maar één verhaal over mijn overgrootvader Aaron. Vermoedelijk het enige verhaal dat Else vanwege de verstrekkende gevolgen niet is vergeten. Ze moet het ergens na mijn dertiende hebben verteld, want daarvoor had ik – en dat van mijn vader – slechts over één Jood gehoord, en dat was Jezus.

Dit is het verhaal: toen ze vierenhalf was ging Else naar de zogenaamde kleuterschool, waar ze voor het eerst met christelijke kinderen in aanraking kwam. Die waren net als zij, ze lachten, speelden, haalden kattenkwaad uit en praatten net als zij. Maar toen Kerstmis naderde, veranderde er iets. De kinderen hadden het over andere dingen, over dingen waar zij nog nooit van had gehoord: het kerstkindje en de Kerstman, Jozef, Maria en de drie koningen, van wie één een Moor was. Ze hadden het over cadeaus, kerstbomen, engelen, kerststerren en een volledig ingerichte kerststal: kindeke Jezus, het heilige paar, ezel en os.

‘Allemaal dom geklets,’ zei Minna toen haar dochter haar met beweringen en vragen overstelpte, ‘niet naar luisteren.’

Maar Else luisterde wel, ze kon aan niets anders meer denken, ze droomde ervan. Vlak voor het grote feest werd er in de kleuterschool een kerstboom neergezet, die door de kinderen prachtig werd versierd, kleurrijk en fonkelend. Met gevouwen handjes stonden ze voor de boom en zongen het ene kerstlied na het andere. Else, die toen ze anderhalf was al ‘Vos van onze ganzen heb je weer een weggediefd’ kon zingen, pikte de liedjes meteen op en zong ze thuis voor haar ouders. Die krompen bij het ‘Lieflijk Kindje met goud in het haar’ ineen en besloten Else tijdens dergelijke gevaarlijke feestdagen niet meer naar school te laten gaan. Maar de schade was al aangericht. Het kind wilde per se een kerstboom. Ze ging tekeer en huilde net zo lang tot haar ouders, murw gemaakt en zelf bijna in tranen, een klein boompje haalden met een paar ballen en lametta. Geen kaarsjes, want Daniel was panisch voor brand en vastbesloten op dit verderfelijke punt niet toe te geven. Toen de sober versierde boom stond en Else met gevouwen handjes ‘Stille nacht, heilige nacht’ aanhief, werd er aangebeld. Daniel, kwaad vermoedend, ging naar de deur, gluurde door het spionnetje en zag een waaiervormige witte baard en een grote zwarte hoed. Als dat geen teken van de Heer was! Hij rende terug naar de kamer, greep het boompje en smeet het in de bezemkast. Daarop liet Else zich op de grond vallen en schreeuwde om haar kerstboom. Haar grootvader, die eindelijk was binnengelaten, stond op de drempel en overzag zwijgend en ernstig de situatie: zijn kleindochter door een boze geest bezeten, zijn zoon bij wie het zweet over het gezicht liep, zijn schoondochter wit als een laken. De kleine was volkomen buitenissig, zei Minna ten slotte, en dat was ook geen wonder met al dat kerstbomengedoe.

Overal kerstbomen, zei Daniel, en nu had het kind koorts en fantaseerde ze van alles.

Else werd in bed gestopt, Minna ging bij haar zitten en streelde het verhitte, wanhopige gezichtje. Er zijn belangrijker dingen dan kerstbomen, troostte ze Else, en morgen zou ze de chanoekakaarsen aansteken.

De volgende dag nam Daniel zijn dochter op schoot en wijdde haar in het jodendom in. Hij vertelde over een tempel in het verre Morgenland die verwoest was, en over een volk dat over de hele wereld was verspreid. Hij vertelde over de enige God, die geen witte baard had en al helemaal geen zoon. En die God was haar God.

Else vond het verhaal over het kerstkindje mooier, en een God zonder gezicht en zonder familie kon haar ook niet zo bekoren.

Het was de eerste sprong in het echte leven van de kleine Else, en als ze er íéts van begreep, dan was het dat ze om een onduidelijke reden anders was dan de kinderen op de kleuterschool en er daarom bij hen thuis nooit meer een kerstboom zou staan.

De Kirschners woonden in Charlottenburg, in de Bismarckstraße. Het is een typische Berlijnse straat in de binnenstad: breed, recht, lang, niet mooi, maar ook niet uitgesproken lelijk. Ik heb nog maar één van de oude huizen terug kunnen vinden, een kolossaal grijs herenhuis met op de begane grond een blauw betegelde viswinkel. In die tijd zagen de huizen er waarschijnlijk allemaal zo uit en was de straat misschien smaller en met meer bomen. De woning waar Else van haar geboorte tot aan haar eenentwintigste woonde, verschilde vast niet veel van de mij later bekende woning in de Grolmanstraße, die voor mij het summum van veiligheid en gezelligheid was. Het kan zijn dat ze iets groter was en niet op de begane grond lag. Maar de zware, zwarte, met krullen versierde meubels, voor honkvaste generaties gemaakt, de vitrine met de min of meer waardevolle porseleinen beeldjes, kristallen glazen en zilveren heilige voorwerpen, de geborduurde kleedjes en de gordijnen met ruches waren er toen ook al. De keuken grensde aan een vierkante achterplaats met wat gras en een paar bomen, en de oven waarin Minna haar gans braadde of de met jam gevulde pannenkoekjes van zanddeeg bakte, werd met briketten gestookt. In die tijd hadden de Kirschners nog een dienstmeisje, maar ze mocht niet aan de oven komen. Wat begreep een christelijk dienstmeisje ook van de goede Joodse keuken! Minna was huisvrouw in hart en nieren, en ik zal nooit begrijpen waarom ze nog geen fractie daarvan aan haar dochter heeft doorgegeven. Else was haar hele leven niet in staat een eetbare schnitzel te bakken of op een behoorlijke manier een bezem vast te houden. De enige huishoudelijke bezigheid die ik haar ooit heb zien doen, was het uitwassen van een zakdoek, die ze tegen de badkamertegeltjes plakte om te drogen en glad te worden. Deze methode heeft zo’n indruk op me gemaakt dat ik mijn zakdoeken tot op de dag van vandaag aan dezelfde procedure onderwerp, waarbij ik hoofdschuddend elke keer inwendig moet lachen. Minna moet ervan overtuigd zijn geweest dat haar dochter een goede partij zou huwen zodat ze permanent het leven van een mondaine vrouw kon leiden en nooit in verlegenheid zou worden gebracht om wat voor huishoudelijk karweitje dan ook te moeten verrichten. O, wat heeft ze zich vergist!

Else groeide dus op in een gegoede Joodse familie, in een warm, veilig nest waarover haar ouders met uitgespreide vleugels, scherpe blik en spitse snavel waakten; aan de zijde van haar lieve, verwende broertje, in een clan met talrijke ooms en tantes, neven en nichten. Ze was en bleef een grappig, gezond en ongecompliceerd kind dat van levenslust en overgewicht uit haar kleren barstte. Maar voor Minna en Daniel was elk pondje minder de voorbode van een ongeneeslijke ziekte en daarom zagen ze er angstvallig op toe dat hun Elsje in overvloed kreeg waar ze het meest van hield. ‘Een jong mens moet eten’ was hun devies, en daarmee legden ze de grondslag voor Elses latere figuur.

Haar mollige postuur deed geen afbreuk aan haar charme. Onder het babyspek tekende zich een bekoorlijk gezicht af met grote, vlakke wangen, enorme donkere ogen en een mooie, krachtige neus. Haar bronskleurige vlecht had de lengte en dikte van een reusachtige slang en maakte haar het leven moeilijk.

‘Hang je vlecht naar voren,’ riep haar moeder haar elke ochtend na als ze naar school ging. Minna was voortdurend bezorgd over dat prachtstuk, want er liep in die tijd in Berlijn een kwajongen rond die van achteren bij de meisjes hun vlecht afknipte.

Else had piano- en vioolles, kreeg privéonderwijs in Frans, werd ingewijd in opera en theater en ze kreeg veel Duitse boekenklassiekers cadeau. Ze bezocht een christelijke meisjesschool, omdat die in de buurt lag en haar ouders banger waren voor een van de vele ongelukken die een jong meisje in de grote stad konden overkomen dan voor een niet-Joodse schoolopleiding. Ze leerde makkelijk en hoefde zich niet in te spannen, ze was een goede leerlinge en was heel geliefd bij de docenten en haar klasgenoten. Else moet een openbaring zijn geweest in een tijd waarin een meisje van goeden Duitsen huize elegant maar terughoudend moest zijn en vrouwelijke lieftalligheid aan de dag moest leggen. Toen al interesseerden gedragsregels haar niet en ze was een toonbeeld van ongekunsteldheid, openhartigheid en impulsiviteit.

Een van de weinige verhalen die ze me zelf vertelde, maakte zo veel indruk op me dat ik me het nog woord voor woord herinner: ‘Bij de diploma-uitreiking,’ vertelde ze, ‘organiseerde mijn klas een kleine voorstelling. Iedere leerlinge moest iets voordragen, en ik besloot mijn lievelingslied “Es war in Schöneberg, im Monat Mai” te zingen, want dat hoefde ik niet meer in te studeren. De grote dag brak aan en ik trok mijn mooiste jurk aan, met allemaal kantwerk, ruches en volants, die me nog dikker maakten dan ik al was. En dan ook nog die dikke vlecht en een bloemenkransje op mijn hoofd. Nou ja, ik was zestien en deinsde nergens voor terug. De zaal zat vol met docenten, ouders, familieleden en vrienden. Voordat ik op moest, had een prachtig blond meisje “Gretchen am Spinnrad” voorgedragen en ik begon me onbehaaglijk te voelen, omdat ik haar zo indrukwekkend en mooi vond, en dacht: vergeleken met haar heb jij niet veel te bieden, kindlief! Toen ze klaar was klapten de mensen, maar niet lang, en zeker niet enthousiast. Daarna zong ik mijn liedje en deed er een paar danspasjes bij. Het was best schattig, maar niets bijzonders. Ik begrijp nog altijd niet wat er in de mensen gevaren is. Ze applaudisseerden als bezetenen en riepen “Bravo” en “Bis”. Ik moest het hele lied nog een keer zingen en tot slot heb ik die krans van mijn hoofd gerukt en in het publiek gegooid. De zaal stond op z’n kop!’

Het is een typerend verhaal, een soort leidmotief in Elses eerste levenshelft. Mensen, of het nou mannen, vrouwen of kinderen waren, kwamen op haar af, zochten haar nabijheid, liefde en vriendschap. Die gaf ze aan velen, zeer velen, ze gaf het royaal, zonder reserve, kwistig en vaak onbezonnen.

Ik heb me steeds weer afgevraagd wat het geheim van haar aantrekkingskracht was, ik vroeg het aan mensen die met haar bevriend waren. Maar niemand, inclusief ikzelf, kon er de vinger op leggen. Zeker, ze had een mooi gezicht, ze was slim, grappig en stroomde over van liefde, vitaliteit en gulheid. Ze was wars van conventies, niet berekenend en had geen pretenties. Maar het was meer dan dat. Ze had een uitstraling die niet met fysieke, menselijke of intellectuele gaven te verklaren is.

Wanneer ik haar probeer te omschrijven, kom ik steeds weer uit bij het woord ‘echt’. Ze was, in een wereld van zelfbedrog, aanstellerij en huichelarij, zo echt en puur als alleen een natuurlijk wezen kan zijn. En tegelijk was ze buitengewoon intelligent en in haar denken veel sneller, beweeglijker en zelfstandiger dan de vrouwen uit die tijd. Ja, ze was anders – niet alleen omdat ze Joods was en daardoor een zekere exotische, misschien zelfs een verboden aantrekkingskracht op haar Duitse landgenoten uitoefende, maar omdat ze zelfstandig was en haar generatie ver vooruit.

Kort voor haar dood schreef ze in haar laatste brief aan mij: ‘Als vrouw van mijn generatie was ik iets nieuws, ik was abnormaal en verdacht. Ik viel zogezegd uit de toon, ik moest heel sterk zijn en mijn eigen regels maken. Niemand hielp daarbij, integendeel, in het beste geval vonden ze me grappig, in het slechtste geval ontaard.’

De Kirschners volgden de ontwikkeling van hun dochter met trots en zorg. Het meisje trok te veel aandacht, ze had een diepgaande interesse voor haar christelijke omgeving en ze ging met mensen om van wie Minna geen hoge dunk had. Wat dreef haar bijvoorbeeld zo vaak naar die buitenissige Lilly, een vroeger schoolgenootje, over wie ze vervolgens vreemde verhalen vertelde: Lilly droeg thuis een Indiaas gewaad, brandde wierookstokjes en declameerde gedichten waarvan zij, Minna, nog nooit een regel had gehoord. En Lilly’s broer schreef romans.

Wat ze daar zo leuk aan vond, wilde haar moeder weten, aan die Indiase lappen en die ongetwijfeld slechte romans?

Het artistieke, antwoordde Else, het vrije, het totaal andere. Minna schudde verwonderd haar hoofd. Alsof Else niet genoeg neven en nichten had, jonge, fatsoenlijke mensen die ook niet dom waren. Eentje was een waar taalgenie, en Selma, een beeldschoon meisje, had een prachtige stem en zong zelfs al op besloten feestjes. Ze waren allemaal veel volgzamer dan haar dochter en hadden niet van die gekke ideeën.

De altijd goedgelovige Daniel was van mening dat ze eroverheen zou groeien, Elsje was pas zeventien, bijzonder opgewekt en nieuwsgierig naar wat het leven te bieden had, zoals ieder jong mens.

Ja, Else was nieuwsgierig naar wat het leven te bieden had, maar hoofdzakelijk naar het christelijke leven. Haar eigen milieu kende ze goed genoeg, en hoe ouder ze werd, hoe minder het haar beviel. Het was het milieu van de zogenaamde confectie-Joden, die bij de gegoede Joodse burgerij voor niet sociaal aanvaardbaar doorgingen en bij de Joodse intellectuelen voor oppervlakkig. Else schreef over haar milieu: ‘Ik kon de mensen uit onze kringen niet uitstaan. Ze handelden allemaal in stoffen, leer of bont, ze spraken een afschuwelijk jargon en waren grof en zonder enige ontwikkeling. Ze zeiden dat ik een goede partij moest trouwen. Ik was woedend toen ik dat hoorde. Trouwen spreekt vanzelf, maar wel uit liefde. De goede partij, dat was zo Joods, en ik kon het Joodse in zo’n relatie niet uitstaan.’

Als haar ouders hadden geweten welke vervaarlijke gedachten zich in het hoofd van hun dochter nestelden, hadden ze geen minuut rust meer gehad. Maar van weten kon geen sprake zijn, niet eens van een vaag vermoeden. Het was voor hen ondenkbaar dat Else, die ze zo Joods mogelijk hadden opgevoed, toenadering zocht tot het christendom en zich van het jodendom vervreemdde. Veel dingen die hun dochter de komende jaren zou doen, waren voor hen onvoorstelbaar, en een totale onthulling van haar levenswandel bleef hun gedurende hun leven bespaard. Else, die het volkomen onverschillig liet wat de mensen van haar dachten, maakte voor haar ouders en haar dochters wat dat betreft een uitzondering.

Maar destijds, met haar zeventien jaar en nog helemaal de goede Joodse dochter, lag ook voor haar de vrije, wijde, christelijke wereld buiten bereik en de aantrekkingskracht van dat andere kamp beperkte zich tot fantasieën en dromerijen. Ze had nooit serieus overwogen om te ontsnappen uit haar milieu, ook al vond ze het niet prettig en ergerde ze zich aan veel dingen. Ze hield van haar ouders en haar nu dertienjarige broer, een zachtaardige, stille jongen met een echte wiskundeknobbel; ze was gehecht aan haar hartelijke ooms en tantes, neven en nichtjes; en ook al deed ze weinig met het Joodse geloof, ze voelde zich toch verbonden met de God die haar vader ‘hun God’ noemde. Wat ze miste en abusievelijk alleen bij de christelijke kant dacht te vinden, was een stimulerende intellectuele omgeving. Ze las in de bibliotheek alles wat los en vast zat, haar ouders moedigden dat ook aan, maar vervolgens werd ze alleen gelaten met haar behoefte erover te praten, te discussiëren en beleerd te worden over alles wat ze had gelezen. Minna las uitsluitend Shakespeare en Goethe, Daniel de krant. Minna wilde alleen de toneelstukken van haar lievelingsschrijvers zien, terwijl Daniel een voorkeur had voor komedies of stukken met een Joods thema. Minna ging graag naar een concert, Daniel naar de opera. Vaak konden ze het niet eens worden en gingen ze maar niet.

Else was het liefst iedere avond naar de opera, een concert of het toneel gegaan en ze had zo graag een keer in haar eentje door heel Berlijn gezworven.

Berlijn, dat in sneltreinvaart groeide, zich steeds dieper in het Brandenburger landschap vrat en een voortdurend veranderend, steeds opwindender gezicht liet zien: nieuwe straten, boulevards en lanen, nieuwe wijken, nieuwe gebouwen, nieuwe kunstwerken, nieuwe warenhuizen, nieuwe uitgaansgelegenheden en nachtclubs, nieuwe culturele complexen, nieuwe verkeersmiddelen, nieuwe geluiden en nieuwe geuren. Een stad met tweeënhalf miljoen inwoners in onafgebroken bedrijvigheid, tweeënhalf miljoen mensen die allemaal een ander leven leidden, met een ander lot; mensen die door de straten slenterden, liepen en renden; ramen met daarachter verborgen geheimen, drama’s, geboortes, dood, herdersuurtjes en verveling. Een stad waarmee Else was vergroeid en zich verbonden voelde, die ze wilde verkennen tot ver over de door haar ouders gestelde grenzen.

Wat kende ze nou helemaal van Berlijn? Charlottenburg en directe omgeving, de beroemde straten waar werd geflaneerd, de bezienswaardigheden die op zondag werden bezocht, Potsdam en Grunewald om rustig te wandelen, het slot, het park in Charlottenburg, de dierentuin, de confectiewijk waar haar vader zijn winkel had, het lievelingscafé van haar ouders, een gigantisch etablissement van twee verdiepingen, waar saaie muziek werd gespeeld en saaie mensen taart aten. Wanneer ze om een of andere reden naar een verder weg gelegen, haar onbekende wijk moest, werd ze door haar moeder of vader, een oom of tante vergezeld, en dan gingen ze linea recta zonder op of om te kijken op hun doel af en op dezelfde manier weer naar huis. Soms waagde ze zich stiekem in de drukke winkelstraten, waar het krioelde van de mensen en het rumoerig was: mensen van alle rangen en standen, van loopmeisje tot de in bont gehulde echtgenote van een industrieel, van bedelaar tot de chicste fabrikant; voertuigen, van paard-en-wagen tot en met de auto; winkels, van kruidenier tot warenhuispaleis; uitgaansgelegenheden, van bierkroeg tot deftig restaurant.

Else werd gefascineerd door het leven dat zich in steeds nieuwe beelden voor haar uitstrekte; ze genoot van de blikken die jonge mannen haar toewierpen. Soms beantwoordde ze er eentje, kort, verlegen, en met de beklemmende gedachte: o jee, als moeder eens wist hoe verdorven ik ben!

Ik heb een foto van haar uit die tijd. Een jong, knap, nog steeds onrijp meisje, dat door de fotograaf in een schalkse pose is neergezet: de dikke vlecht hangt over haar rechterschouder, haar hoofd is naar links gebogen, ze glimlacht en drukt een bosje bloemen tegen haar borst. Minna vond de foto vast heel geslaagd, want hij toont het beeld dat ze van haar dochter had: een lief, onschuldig en een beetje ondeugend meisje, dat binnenkort de veilige haven van het huwelijk zal binnenlopen en haar zodoende liefde, kleinkinderen en dus nieuw geluk zal schenken.

Mannen, Joodse natuurlijk, begonnen Else het hof te maken. Een van haar neven werd hopeloos verliefd op haar, wat in de Kirschnerclan de nodige opschudding veroorzaakte. Een jonge rabbijn schreef een lofzang op haar ogen. Twee ‘goede partijen’ deden een huwelijksaanzoek.

Else voelde zich door dat alles gevleid, ze vond het afwisselend, interessant en soms grappig, maar ze wachtte op de liefde.

‘We hebben nog tijd,’ zei Minna tegen Daniel, ‘pas na haar twintigste wordt het penibel.’

Else was negentien toen ze Fritz Schwiefert ontmoette – haar grote liefde en de slechtste partij van haar leven.

In een lange, ongedateerde en nooit verstuurde brief, waarvan ik nog steeds niet weet wanneer ze die heeft geschreven, keert ze terug naar het begin van die liefde: ‘Je was een christen, een poëet, een jongeman zonder echt beroep en zonder geld. Je was een man van wie men hield, een kunstenaar, maar geen echtgenoot. Echtgenoten zagen er heel anders uit, ze waren heel anders en hadden heel andere dingen te bieden – materieel, niet geestelijk.’ Met andere woorden: Fritz, de uitverkorene, was voor Daniel en Minna Kirschner een ramp zoals alleen Aaron, Elses vrome grootvader, had kunnen voorspellen. Maar de volledige omvang van die ramp ontdekten ze pas tweeënhalf jaar later, want zo lang wisten Fritz en Else hun liefde te verbergen.

Die liefde begon in de zomer, op een zaterdagmiddag in het stamcafé van de Kirschners, in dat gigantische etablissement van twee verdiepingen waar saaie muziek werd gespeeld en saaie mensen taart aten.

Else had eerst geweigerd om voor de honderdste keer naar ‘De vuurvliegjesidylle’ te luisteren, maar was meegegaan toen haar ouders zeiden dat haar lievelingsneef Emanuel ook zou komen. Ze had ontstemd het kleinburgerlijke publiek bekeken en zich voorgesteld hoe zijzelf daar over een paar jaar zou zitten: een dikke matrone die de leegte met slagroom vult, met aan haar zijde een ‘goede partij’. Emanuel verscheen in het gezelschap van een lange, dunne, ongeveer vijfentwintigjarige man, die hij voorstelde als Fritz Schwiefert, een vriend en voormalig studiegenoot. Nu zaten ze met z’n vijven beleefd te converseren aan de ronde tafel met het grijs gemêleerde marmeren blad. In de loop van het gesprek werd duidelijk dat Schwiefert pianospeelde, Russisch sprak, naast gedichten toneelkritieken schreef en momenteel aan een boek over Rilke werkte. Terwijl Fritz sprak, vrolijk, voorkomend, met lichte ironie, keek hij Else strak aan en zijn blik, maar meer nog zijn ontboezemingen waren als de slagen van een imposante klok die haar onberoerde binnenste lieten trillen.

‘Daar zat je,’ schreef ze in diezelfde nostalgische brief vol herinneringen, ‘een echte poëet en ik verslond je met hongerige blikken – je fijne, intelligente gezicht met de grijze ogen, je grote neus, je mooie, wat spottende mond; je lange bruine haar dat steeds over je voorhoofd viel, je smalle, lichte handen.’

Minna babbelde, Daniel maakte zijn gebruikelijke grappen, het strijkje speelde een potpourri van Paul Lincke, en Emanuel, die als enige merkte dat er iets rampzaligs aan het gebeuren was, probeerde Fritz en Else uit hun hypnose te wekken. Het lukte hem niet. Die twee zaten daar, ze wisselden geen woord en keken elkaar aan.

‘Een bijzonder sympathieke en beschaafde jongeman,’ zei Daniel op weg naar huis, en Minna vroeg Else waarom ze zo stil was, ze had toch geen kou gevat?

Else antwoordde dat ze zich inderdaad wat vermoeid voelde en trok zich thuis terug in haar kamer. Ze keek lang in de spiegel, maar wat ze zag, overtuigde haar niet. Ze was inderdaad knap, maar dat was dan ook alles. Een man als hij, een poëet, een kunstenaar, stelde eisen waaraan zij als onervaren, burgerlijk meisje niet kon voldoen. Het was een drogbeeld geweest, een hallucinatie, veroorzaakt door haar verlangen naar het ‘totaal andere’. Nooit, dacht ze, zou ze hem terugzien.

De volgende dag kreeg ze het eerste gedicht van hem.

‘Ik vond het heel mooi,’ schreef ze, ‘maar ik begreep het niet helemaal. Er zat iets zwaars, melancholisch in. Was liefde dan niet vrolijk?’

Fritz Schwiefert kwam niet uit een burgerlijk milieu. Zijn vader, al een paar jaar dood, was musicus geweest, zijn moeder, een elegante, kleurrijk opgemaakte dame, kwam uit Frankrijk. Luzie, zijn enige, oudere zus, was moeder van drie kinderen en was gescheiden nadat haar man haar met syfilis had besmet.

Fritz, een nerveuze intellectueel, een begaafde dromer en een charmant, geestig en intelligent warhoofd, mocht doen en laten wat hij wilde. Hij maakte vaak verkeerde keuzes, maar gezien zijn geestelijke en kunstzinnige gaven nam niemand hem dat kwalijk. Vooral Else niet, die de onvolwassen Fritz danig overschatte in haar naïeve aanbidding van alles wat ‘kunstzinnig’ was.

‘Wat ik uit alle macht probeerde te doorgronden,’ schreef ze, ‘en waar mijn gedachten onophoudelijk om draaiden, dat was het artistieke talent. Niets kon me meer raken dan een kunstwerk, niemand kon me meer respect en waardering afdwingen dan een begaafd mens. Zo iemand kon me dusdanig intimideren dat ik mezelf klein en minderwaardig begon te vinden en ik me steeds weer afvroeg: hoe ziet het er van binnen uit bij iemand die componeert, die schildert, die kan dichten? Wat denkt hij? Hoe leeft hij?’

Het antwoord zou uiteindelijk van Fritz komen. Maar het kwam te laat.

Het was voor beiden hun eerste liefde, en hoewel Fritz’ liefde heel diep zat, was zij niet met Elses liefde te vergelijken. Fritz’ liefde was typisch mannelijk: eisend, instinctief, afgunstig, egoïstisch, makkelijk kwetsbaar en vaak onverdraagzaam. Voor Else daarentegen, die nog als een kind in de ouderlijke cocon van liefde, zorg en principes zat, was het de vervulling van haar leven. Want Fritz was niet alleen de geliefde man die haar leerde zoenen en haar vertrouwd probeerde te maken met de vreugde van de erotiek, hij was de leermeester die haar zei welke boeken ze moest lezen, naar welke muziek ze moest luisteren, welke toneelstukken en voorstellingen ze moest zien; hij was haar geestelijke leider die haar inwijdde in de vorm, stroming en inhoud van een kunstwerk, haar leerde dingen te beoordelen en te bekritiseren, waardoor haar instinctieve, veilige smaak zich verder kon ontwikkelen; kortom, hij was het die voor haar de deur opende naar de verre, prachtige wereld van de christelijke liefde, kunst en cultuur.

Ze ontmoetten elkaar heimelijk in de paar uurtjes die Else voor haar moeder kon verdoezelen. Ze spraken af in kleine konditoreien en in parken, zaten hand in hand op sleets pluche, stonden innig omstrengeld ergens achter de struiken, hurkten als grote vogels op ondergesneeuwde bankjes. Ze schreven dagelijks poste-restantebrieven, soms alleen een kattebelletje waarin ze elkaar van hun liefde verzekerden.

Mijn Pitt, ik hou het kort, ik wil je alleen laten weten dat ik aan je denk.

Pitt, ik hou zo veel van je! Ik kus je, mijn Pitt!

Je Baboesjka

P.S. Over precies negenenveertig uur zien we elkaar!

Else was Baboesjka geworden en uit Fritz was Pitt ontstaan, twee nieuwe namen, twee nieuwe mensen, in het grootste geheim geboren, naamloos voor de rest van de wereld.

Fritz, maar vooral Else, had het zwaar. Zij die hun liefde het liefst van de daken wilden schreeuwen en er voortdurend met iedereen over zouden willen praten, waren tot zwijgen gedoemd. Ze hadden geen vertrouwelingen en geen toevluchtsoord, ze hadden niet eens genoeg geld om hun zeer beperkte tijd iets sfeervoller te organiseren. Ieder rendez-vous leek op een hindernisloop, waarvoor Else al haar vindingrijkheid moest gebruiken om listig en tactisch te werk te gaan.

Hoelang moet dit zo doorgaan, vroeg Fritz op een koude regenachtige dag in het park na ongeveer een jaar, wilden ze soms de rest van hun leven in konditoreien en op bankjes doorbrengen?

Else, die meteen geïntimideerd was als hij ongeduldig werd, wist niet wat ze moest zeggen. Ze greep naar zijn hand, maar hij stak hem vlug in zijn jaszak.

Hij begreep niet, zei hij, dat haar ouders zo ouderwets waren. Zij was per slot van rekening volwassen en leefde in de twintigste eeuw in Berlijn en niet in een zestiende-eeuws Pools sjtetl, waar hij als kozak zwaaiend met zijn sabel was binnengereden. Of keurde zij het gedrag van haar ouders soms goed?

Ze schudde haar hoofd.

Dan moest ze nu met hem mee naar huis, naar zijn kamer gaan en dan zou het haar geen zier moeten uitmaken of haar neef Emanuel het van zijn moeder of zijn zus te horen kreeg. Of ze moest hem meenemen naar haar huis en tegen haar ouders zeggen dat ze er genoeg van hadden om in de regen te zitten. Hij vond dat hele gedoe over joden en christenen echt niet leuk meer. Als de ene groep zich enigszins normaal gedroeg, dan sloeg de andere weer door en omgekeerd.

Else begon te huilen. Ze was voortdurend bang: bang hem te irriteren als ze over alledaagse dingen kletste, bang hem teleur te stellen wanneer ze op een diepzinnige vraag geen slim antwoord wist, bang dat hij kwaad werd als ze hem ervan weerhield haar blouse open te knopen, angst om hem verdriet te doen als ze een rendez-vous moest afzeggen, ze was bang voor zijn ironie en prikkelbaarheid, voor zijn aandrang en begeerte, ze was bang voor zijn grillige humeur.

‘Altijd was je anders,’ schreef ze, ‘een klein jongetje, een krachtige leraar, een dromerige dichter, een overmoedige komediant, een begripvolle vriend en vaak ook een onbegrijpelijke man die zomaar ineens nors, kwaad en onuitstaanbaar kon zijn. Ik werd me dan zo bewust van jouw superioriteit en voelde me hulpeloos en wanhopig, maar dat liet ik nooit merken. Zo zijn kunstenaars nu eenmaal, zei ik tegen mezelf, en dat ik hun bezieling niet begreep, maakte mijn bewondering en liefde alleen maar groter.’

Wat kon Else anders doen dan huilen? Ze kon de Joodse wereld van haar ouders niet verlaten, maar ze kon ook niet zonder de christelijke wereld van haar geliefde. Twee werelden in één lichaam, waaruit twee hoofden groeiden. Een monstrum!

Fritz nam haar in zijn armen, zoende haar, streelde haar natte haar, zei dat hij van haar hield en dat geen christen of jood hen kon scheiden. Else was zielsgelukkig met zijn woorden, en aangestoken door de moed waarmee hij christenen en joden trotseerde, besloot ze hem de volgende keer mee naar huis te nemen en tegen haar ouders te zeggen dat ze hem toevallig was tegengekomen.

Er brak een nieuwe fase aan, die aanvankelijk onverwacht harmonieus verliep. Minna en Daniel hadden geen enkel bezwaar tegen de omgang van hun dochter met de sympathieke, beschaafde jongeman. Hij speelde prachtig piano en kon de gedichten van Goethe en de sonnetten van Shakespeare fantastisch declameren, hij voerde lange, filosofische gesprekken met Friedel, hun zoon, nam mooie literatuur voor Else mee, speelde quatre-mains met haar op de vleugel en naam haar mee naar toneelvoorstellingen en concerten. En hij kon zo origineel en pienter, zo vermakelijk en grappig uit de hoek komen dat zelfs Minna zich soms tranen lachte.

‘Echt een man om verliefd op te worden,’ zei ze, en Daniel voegde er met een zucht aan toe: ‘Zo jammer dat hij niet Joods is.’

Ja, Fritz was een grote aanwinst voor de familie Kirschner, een gast die ze dagelijks hartelijk ontvingen, en bovendien was hij jong en veel te mager zodat ze hem lekker konden verwennen. Tot hun genoegen ging Else nog maar zelden de deur uit en ze zagen haar opbloeien tot een mooie en gelukkige vrouw zonder gebrek aan huwelijkskandidaten. En dat ze die allemaal afwees, was geen probleem, omdat ook Minna en Daniel nog niet de ware hadden ontdekt.

De naïviteit en goedgelovigheid van haar ouders stond Else zo nu en dan tegen. Was hun vertrouwen in het Joodse geweten van hun dochter zo onwankelbaar dat al het zichtbare onder het motto ‘we doen net of we het niet zien’ verborgen bleef? Soms had ze medelijden met hen en dan zwoer ze: tot hier en geen stap verder! Het was een serieus bedoelde eed waar ze niet van afweek. Haar ouders een beetje bedotten en om de tuin leiden, dat kon nog, dat deed geen pijn, maar écht verdriet doen, dat nooit!

In augustus 1914 brak de oorlog uit en in huize Kirschner ontstond paniek.

Hun dochter was net twintig geworden en nog steeds niet de veilige haven van het huwelijk binnengevaren, en in tijden van oorlog werden mannen schaars of hadden ze wel wat beters te doen dan trouwen. Hun zoon Friedel had na zijn eindexamen de dienstplichtige leeftijd bereikt en liep het gevaar opgeroepen te worden. Iets ergers konden de ouders zich niet voorstellen. Wat moesten ze in hemelsnaam doen om de dienstplicht te ontlopen en een huwelijk te bespoedigen?

‘En al dat gedonder vanwege zo’n futiliteit,’ zei Minna, waarmee ze de moord op de Oostenrijkse troonopvolger bedoelde.

Minna en Daniel waren apolitieke, vredelievende mensen die, in tegenstelling tot de gegoede Joodse burgerij, niet op de Duits-nationale dwaalweg waren beland. Hun patriottisme was navenant gering. Duitsland was hun vaderland, Duits hun taal, Duits hun cultuur en Joods hun religieuze en familiaire bewustzijn. Ze respecteerden de keizer, omdat hij nou eenmaal de keizer was en bovendien een mens onder wiens heerschappij ze in rust en vrijheid leefden, werkten en studeerden. Ze konden geld verdienen en hogere posities bereiken en tegelijk trouw blijven aan hun jodendom. Dat was vaak genoeg anders geweest en ze wisten het te waarderen, ze waren er dankbaar voor. Maar chauvinisme was hun vreemd. Zeker, je moest je land en volk beschermen wanneer het werd aangevallen, maar als het om de eer en de glorie van een land ging – ook al was het je eigen land – dan was dat toch minder belangrijk dan bijvoorbeeld het welzijn van je kinderen.

Else had dezelfde gezonde instelling. Ze schreef: ‘Ik bewonder de keizer niet, en voor mijn vaderland heb ik vele, maar geen patriottische gevoelens. Ik verafschuw de oorlog en zal nooit begrijpen dat één persoon de macht kan hebben om jonge mannen de dood in te jagen.’

Het is trouwens haar enige opmerking over dit onderwerp. In de talloze brieven die ze uit deze periode heeft nagelaten, komt de oorlog niet meer voor.

Ik vraag me af wat Else eigenlijk van de oorlog heeft gemerkt. Omdat die zich buiten de Duitse grenzen afspeelde en geen dood en verderf zaaide in het dagelijkse leven – zoals tegenwoordig wel gebeurt – kon ze hem rustig negeren en al haar tijd, kracht en gevoel in Fritz investeren. Door mijn eigen ervaring met een wereldoorlog weet ik dat geen enkele oorlog zo verbijsterend is, geen vrede zo zaligmakend, als de eerste liefde.

Fritz werd vanwege zijn sterke bijziendheid afgekeurd voor militaire dienst, Friedel, Elses broer, werd opgeroepen. Omdat werd ingezien dat zijn capaciteiten meer op wiskundig dan op militair gebied lagen, werd hij niet naar het front gestuurd, maar bleef hij in Berlijn bij de militaire administratie.

De Kirschners, die van angst al dagen niet hadden gegeten, geslapen of gesproken, dankten God met een dag vasten en gingen over tot de orde van de dag. Daar maakte ook Else deel van uit. Plotseling was er argwaan in Minna opgelaaid. Misschien had de angst om haar zoon haar zintuigen op scherp gezet of had haar aangeboren scepsis eindelijk over haar onwankelbare vertrouwen in het Joodse geweten van haar dochter gezegevierd – hoe het ook zij, ze begon Else en Fritz te volgen met de blik van een roofvogel die op het punt staat zich op zijn prooi te storten. En ze ontdekte wat overduidelijk was. Elses koortsachtige interesse gold helemaal niet de ontwikkeling of de artistieke talenten van de jongeman, en Fritz’ bezoekjes golden niet de hele familie, maar slechts één lid ervan. De onschuldige vriendschap was een klassieke liefdesgeschiedenis. En ook al had Else zich nergens schuldig aan gemaakt en niet eens gedroomd van een vaste verbintenis, toch dreigde het gevaar dat ze haar beste jaren vergooide aan een uitzichtloze relatie.

Daniel koesterde geen enkele verdenking, hij zag – om welke redenen dan ook – alleen de verspilling van haar beste jaren, hij nam zijn dochter apart en vroeg of ze haar leven wilde verknoeien en een oude vrijster worden. Jongeren dachten dat ze eeuwig jong zouden blijven, maar niets was minder waar, vanaf je twintigste ging het heel snel.

Haar ouders waren het erover eens dat er zo vlug mogelijk een man voor Else gevonden moest worden, en op dat kritieke punt greep het lot in en deed hun Alfred Mislowitzer cadeau. Net als Daniel zat hij in de confectie, hij had in Frankfurt naam gemaakt als zakenman en was recentelijk met zijn moeder en zijn zussen naar Berlijn verhuisd, waar je in zijn branche, zoals hij het uitdrukte, ‘pas echt financieel kon oogsten’. Zijn oogst, zo bleek in de loop van het gesprek, was nu al aanzienlijk, en in Daniels hoofd begon een idee te rijpen. Hij wekte een heel positieve indruk, die Mislowitzer: een tamelijk grote, forse man, aan wie je het overvloedige eten, de goede kleermaker, de sterke gezondheid, de onfeilbare handelsgeest en de conservatieve, degelijke levenshouding kon afzien. Wat wilde je nog meer!

Daniel informeerde naar de burgerlijke staat, leeftijd en politieke voorkeur van de ronduit positieve verschijning en ook dat stelde niet teleur: een vijfendertigjarige vrijgezel, trouw aan de keizer.

Ze rookten sigaren, spraken over zaken en klaagden over de oorlog en de stijgende prijzen.

Daniel nodigde Alfred Mislowitzer uit vrijdag te komen eten.

Else werd door Minna mooi uitgedost en Daniel spoorde haar aan na het eten iets op de viool te spelen, iets ‘romantisch’.

Alfred Mislowitzer verscheen in een donker pak van uitstekende kwaliteit met op het welvende vest een gouden horlogeketting. Hij zag Else en zijn besluit stond vast. Zo’n kans liet je niet lopen!

Bij het avondeten, waarvoor Minna moeite noch de beste ingrediënten had gespaard, begon hij Else al het hof te maken. Hij lachte hard en at veel, wierp haar ondertussen diepe blikken toe met zijn ronde, leemkleurige ogen en was niet zuinig met complimenten. Hij reikte haar de verschillende schalen aan, waarbij hij het er steeds op aanlegde haar hand aan te raken. Er werd niet over textiel gepraat, maar over de vooren nadelen van het Berlijnse leven, over Joods bewustzijn, de goede keuken en familie. Minna vertelde verhalen uit Elses kindertijd, waar Daniel grappen aan toevoegde. Alfred Mislowitzer was helemaal in vervoering. Zijn vervoering werd nog groter toen Else na het eten iets romantisch op de viool speelde. Bij het afscheid kuste hij haar hand. De avond was een groot succes, Elses lot was bezegeld.

Ze wist niet of ze die nieuwe wending als komedie of aankomende tragedie moest beschouwen, of ze moest lachen of huilen. En bovenal wist ze niet hoe ze dit alles aan Fritz moest vertellen. Dus besloot ze te zwijgen en af te wachten. Misschien gebeurde er een wonder en zou Alfred Mislowitzer, die tenslotte al vijfendertig jaar vrijgezel was, zich opeens bedenken en nog een paar jaar aan die status willen toevoegen. Maar er gebeurde geen wonder. Integendeel! Zowel Alfred als haar ouders vonden verder uitstel overbodig en koersten recht op hun doel af. Na twee volgende bezoekjes en een gezamenlijk uitstapje naar het lievelingscafé van de Kirschners vroeg Mislowitzer om de hand van Else en Daniel gaf hem die. Iets beters kon hun tweeën niet gebeuren! Else had een uitstekende partij aan de haak geslagen en Daniel had een voortreffelijke zakenpartner op de kop getikt, want Alfred had besloten toe te treden tot de firma van zijn toekomstige schoonvader. Twee vette vliegen in één klap.

Alfred Mislowitzer verscheen plechtig en ernstig. Hij gaf Else een ring met briljanten en een kus. De ring was even kostbaar als de kus laf. Ze was verloofd.

Ik kende mijn grootouders als de liefdevolste, meegaandste mensen van de wereld, en mijn moeder als de vrouw die nietsontziend haar eigen weg ging. Maar de onbuigzame ouders, die de materiële voordelen zwaarder lieten wegen dan het menselijk geluk van hun dochter en haar feitelijk verkochten, zijn me een raadsel. Net als de dochter, die op het punt stond een door haar ouders afgedwongen huwelijk aan te gaan dat haar leven kon verwoesten. Zelfs als je de toenmalige tijd in aanmerking neemt, de Joodse traditie, Minna’s overtuiging dat kinderen doel en voorwaarde van een gelukkig huwelijk zijn, zoals voor Daniel de materiële zekerheid, kost het me moeite hun gedrag te begrijpen. Maar nog onbegrijpelijker vind ik het gedrag van de jonge Else, die in Fritz alles had gevonden waar ze van hield en in Alfred alles zag wat haar tegenstond. Hoe kon ze een dergelijke misstap begaan, ook al zou die misschien van korte duur zijn? De regels die ze erover schreef, laten niets anders zien dan een kind dat de verleiding van een goed leven niet kon weerstaan en het lot van oude vrijster wilde ontlopen: ‘Om eerlijk te zijn, zo slecht beviel het me aanvankelijk helemaal niet. Ik voelde me zelfs gevleid. Een rijpe, in de kring van mijn ouders geziene man die me het hof maakte en bewonderde, die me een kostbare ring schonk en een veilig, zorgeloos leven bood. Het leek me aantrekkelijk een benijde, jonge vrouw te zijn, dure kleren te dragen, in een mooi huis te wonen en te kunnen reizen. En met Fritz was dat echt kansloos. Hij kon niet met me trouwen omdat hij geen geld had, ik kon niet met hem trouwen omdat hij christelijk was en zelfs als we ons over die belemmeringen heen zouden zetten, hadden mijn ouders een huwelijk nooit geaccepteerd. Dus wat restte ons? Middagen in sjofele konditoreien, wandelingen door Grunewald. Angst en geheimen en ten slotte het lot van een oude vrijster.’