Seks en leugens

Leïla Slimani

Seks en leugens

Het seksleven in Marokko

Vertaald uit het Frans

door Gertrud Maes

Nieuw Amsterdam

Oorspronkelijke titel Sexe et mensonges

© 2016 Éditions des Arènes, Parijs

© 2018 Nederlandse vertaling Gertrud Maes / Nieuw Amsterdam

© 2018 Voorwoord Hassnae Bouazza

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bart van den Tooren

De uitgever is er helaas niet in geslaagd de rechthebbenden van het omslagbeeld te achterhalen. Degenen die menen rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Foto auteur © Catherine Hélie @ Éditions Gallimard

NUR 130

ISBN 978 90 468 2347 7

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018, met
ISBN 978 90 468 2346 0

Het prediken van kuisheid is een openlijk aanzetten tot tegennatuurlijkheid. Alle verachting van seksualiteit, alle verontreiniging daarvan door er het begrip ‘onrein’ aan te hechten, is de eigenlijke zonde tegen de heilige geest van het leven.

Friedrich Nietzsche, De antichrist

Toen Allah de aarde schiep, zei vader, had hij een reden om mannen en vrouwen te scheiden […] Wanneer elke groep de voorgeschreven grenzen van de andere groep respecteert, heerst er harmonie; wanneer ze die overschrijden is er verdriet en ellende. Maar de vrouwen droomden voortdurend van overschrijden. De wereld buiten de poort was hun obsessie. Ze fantaseerden de hele dag hoe ze in onbekende straten zouden paraderen […]

Fatima Mernissi, Het verboden dakterras

Ter herinnering aan Fatima Mernissi

Voor mijn tante Atika

Voor alle vrouwen die mij in vertrouwen hebben genomen.

Met dank aan hen.

Inhoud

Voorwoord – door Hassnae Bouazza

Inleiding

SORAYA
‘Denk erom!’

NOUR
‘Ik hoef de maan niet: ik wil gewoon leven zoals ik wil en met wie ik wil.’

ZHOR
‘Bevrijd seks!’

FATY BADI
‘Marokkanen zijn gefrustreerd en tegelijkertijd totaal geobsedeerd door seks.’

Een samenleving op de rand van een zenuwinzinking: de krankzinnige zomer van 2015

JAMILA
‘Dat dient de mannenzaak.’

MUSTAPHA
Politieman in Rabat

F.
‘Wie wil er nou een meisje zoals ik?’

MALIKA
‘De liefde bedrijven: erfschande.’

ASMA LAMRABET
‘Wat seks betreft zijn alle religies één pot nat.’

Een identiteitsdebat: het westerse contramodel

MAHA SANO
‘Een kut noem je…’

ABDESSAMAD DIALMY
‘Zwijg, er wordt geneukt!’

RIM
‘Koken, kinderen krijgen en goed voor je man zorgen.’

SANAA EL AJI
‘Vrees God niet, vrees vooral de blik van anderen.’

MOUNA
‘In Marokko kun je als homoseksueel niet echt gelukkig zijn.’

FEDWA MISK
‘Actievoeren, dat is allereerst coherent zijn en een voorbeeldrol vervullen.’

SAMIRA
‘Ik heb mezelf niet veel vrijheid gegund. Ik had graag de moed gehad om op ontdekking uit te gaan.’

Conclusie

Bibliografie

Noten

Voorwoord

door Hassnae Bouazza

In 2013 was ik voor een flitsbezoek in Doha, Qatar, om een Syrische vrouwelijke geestelijke te ontmoeten voor de documentaireserie Seks en de Zonde die ik samen met Femke Halsema maakte. Aan het eind van mijn bezoek kwamen we te spreken over de islamitische jeugd in Europa. Ze vroeg me hoe de moslimjongeren het deden en hoe de meisjes standhielden. Ze wist van de verleidingen in het Westen, de vrijheid die er is en de seksuele escapades waaraan gelovige jongeren zich overgeven. Samen met andere geestelijken zocht ze naar een religieuze interpretatie van de bronnen die jongeren ruimte zou bieden binnen de islam waardoor meisjes niet meer buitengesloten zouden worden maar voor de gemeenschap behouden werden.

In plaats van de jonge vrouwen te veroordelen, zocht ze juist een manier binnen de religieuze kaders om ze meer vrijheid te geven. Een religieuze vrijbrief, zogezegd. Seks met een halalstempel. De realiteit was nu eenmaal dat er veel geëxperimenteerd werd, dus dan kon je maar beter een manier vinden om het geloof daarin in te bedden. Ik vond het pragmatisme van de vrome vrouw – gehoofddoekt en op tijd bidden – een verademing.

Een aantal jaren later was er een groot schandaal in Marokko, dat Leïla Slimani ook aanhaalt zoals u straks zult lezen; de tweeënzestigjarige weduwe Fatima Nejjar en de drieënzestigjarige, getrouwde Moulay Omar Benhammad werden vrijend in hun auto betrapt door de politie. Mooi, zou je denken, dat ook mensen op leeftijd nog toegeven aan hun lusten, maar Nejjar en Benhammad waren uitgerekend twee mensen die vanuit hun positie vroomheid en kuisheid propageerden. Het lijkt een natuurwet: hoe strenger je iets veroordeelt, hoe groter de kans dat je je eraan bezondigt. Of je nu Jimmy Swaggart heet, Wes Goodman, de anti-homosenator die homo bleek, of Nejjar en Benhammad.

Het verhaal van Nejjar en Benhammad vind ik in het licht van de seksuele mores in Marokko, de overige landen in Noord-Afrika en het Midden-Oosten, niet alleen exemplarisch, maar ook vermakelijk. Zoals duidelijk wordt in de interviews van Slimani blijkt dat er achter gesloten deuren van alles gebeurt, en gelukkig maar. Dat hun affaire publiek werd, was voor Nejjar en Benhammad pijnlijk, maar voor iedere naar vrijheid snakkende man en vrouw een geschenk. De beste manier om taboes te doorbreken en een gesprek op gang te brengen, is door ermee naar buiten te komen.

Ik geloof heel erg in de kracht van echte verhalen, in het effect van de confrontatie. Dat is ook de reden waarom ik zo’n grote fan ben van de Arabische media; dankzij de satellietschotels en de impact van de programma’s die je daarop zag, heeft er een grote emancipatie plaatsgevonden. Taboeonderwerpen werden besproken, huiselijk geweld ter discussie gesteld, het vrouwelijke genot onder de loep genomen en aan vastgeroeste tradities gemorreld. Even zo invloedrijk waren de verhalen van gewone mensen die braken met de schaamte en opstonden voor hun dochters van wie misbruik was gemaakt, en kwetsbare vrouwen die de publieke opinie trotseerden en ondanks de mogelijke reacties hun verhaal deden. Openheid, daarmee breek je de muren van schaamte en achterhaalde tradities af. Dat zie je ook aan de verhalen die Leïla Slimani deelt; zolang mensen bang blijven voor wat de ‘ander’ zegt, wat de samenleving ‘ervan zal denken’, zullen ze gevangen blijven in een emotioneel vacuüm.

Die openheid is om nog meer redenen belangrijk: mensen zien bevestigd wat ze allang wisten, namelijk dat ze niet de enigen zijn die ergens mee worstelen. Openheid helpt veranderingen door te drukken en de schaamte te verminderen, want gedeelde gêne is halve gêne, of misschien wel geen gêne. Want wat is er eigenlijk zo schaamtevol aan verlangens, lust, het vrouwelijk lichaam?

Juist nu, in een tijd van hernieuwde vrouwelijke assertiviteit en activisme, is die vraag urgent. Niet alleen in Marokko waar conservatieve krachten zich roeren, vrije geesten hun plek opeisen en vrouwen en seksuele minderheden laveren tussen verlangens en vertrouwen, veiligheid en waardigheid, maar ook in Nederland waar seksuele gelijkwaardigheid allerminst een vanzelfsprekendheid is en in het Amerika van nu waar conservatieve mannen de verworvenheden van de vrouwenstrijd proberen terug te draaien en weer controle proberen te krijgen over de vrouw en haar vagina.

Een opvallend recent voorbeeld in Nederland is de jonge studente Milou Deelen die op Internationale Vrouwendag de vraag stelde waarom ze een slet zou zijn als ze met mannen seks heeft. Het antwoord van de nationale digitale beerput GeenStijl was om haar vervolgens voor alle variaties van slet uit te maken.

Na haar debuut In de tuin van het beest, over een aan seks verslaafde vrouw, werd Slimani ernstig bedreigd. De publicatie van Seks en Leugens werd omwille van die bedreigingen uitgesteld. Des te moediger is dit boek en zijn de verhalen van de mensen die Slimani heeft gesproken. De vrouwen geven zich op een intieme manier bloot en stellen zich kwetsbaar op. Dat is veel effectiever dan postercampagnes of overheidsfilmpjes, want het zijn juist de echte verhalen die raken en navolging krijgen. Slimani tekent de verhalen op en is betrokken, maar nergens bevoogdend of veroordelend. Die zachtheid pleit voor haar en is een verademing te midden van het vaak hysterische debat over moslimvrouwen. Alsof die vrouwen niet voor zichzelf kunnen spreken. Dat kunnen ze en dat doen ze.

Misschien boezemt niets conservatieve mannen en samenlevingen zo veel angst in als een vrije vrouw. Een vrouw die haar lichaam kent, die weet wat ze wil en wat niet. Tegelijkertijd dwingen weinig mensen zo veel respect af als een vrije vrouw, een vrouw die weet wat ze wil, doet wat ze wil en zich daarvoor niet schaamt of verontschuldigt. Zoals de Burgemeester van Aalst, Ilse Uyttersprot, die een aantal jaar geleden gefilmd werd terwijl ze seks had op een toren en simpelweg op de ophef reageerde met ‘Et alors’. Wat zou het geweldig zijn als vrouwen en andere seksuele minderheden erin slagen die gelatenheid en geestelijke en fysieke vrijheid te bereiken. Dat ze zich niet meer laten knechten door wat ‘de ander’, ‘de buren’, ‘de mensen’ zullen zeggen, maar gewoon hun eigen plan kunnen trekken en elke bemoeizuchtige snikkel op zijn plaats zetten. ‘Ik heb seks gehad, ja. Et alors?’

Hassnae Bouazza (1973) is journalist, auteur en programmamaker. Ze schreef het boek Arabieren kijken, was regisseur en eindredacteur van de veelbesproken zesdelige documentaireserie Seks en de Zonde. Ze heeft haar eigen online glossy Aicha Qandisha en in 2015 ontving ze in Beiroet de Arouwad Award voor haar werk over de Arabische wereld.

Inleiding

Toen mijn debuutroman Dans le jardin de l’ogre¹ in de zomer van 2014 uitkwam, verbaasden sommige Franse journalisten zich erover dat een Marokkaanse een dergelijk boek kon schrijven. Daarmee bedoelden ze ‘een gewaagd, seksueel boek’, een ruig, rauw boek over een vrouw die aan seks is verslaafd. Alsof ik vanuit mijn culturele achtergrond kuiser en ingetogener had moeten zijn. Alsof ik me als waardige afstammelinge van Sheherazade had moeten beperken tot het schrijven van een erotisch boek met een oosters tintje.

Toch zijn vrouwen uit de Maghreb volgens mij de aangewezen personen om te beginnen over onderwerpen die verbonden zijn met leed, frustratie en waanzin op seksueel gebied. Voor wie leeft of is opgegroeid in een samenleving waarin geen seksuele vrijheid bestaat, wordt seks een voortdurende obsessie. Seksualiteit is overigens een veelvoorkomend thema in de hedendaagse literatuur. We vinden het onder meer bij Mohamed Choukri, Tahar Ben Jelloun, Mohamed Leftah en Abdellah Taïa. Erotische, of zelfs diabolische literatuur wordt steeds opnieuw uitgevonden, met name door vrouwen zoals de Libanese Joumana Haddad, de mysterieuze Nedjma of de Syrische Salwa Al Neimi, van wie het boek La Preuve par le miel het goed deed in de boekhandels.

Mijn eerste boek is dus helemaal niet zo uitzonderlijk. En ik mag denk ik stellen dat ik niet toevallig een vrouw als Adèle heb bedacht: een gefrustreerde vrouw die liegt en een dubbelleven leidt. Een vrouw die verteerd wordt door wroeging en door haar eigen hypocrisie. Een vrouw die allerlei verboden negeert, maar geen bevrediging vindt. Op een bepaalde manier is Adèle een ietwat extreme metafoor voor de seksualiteit van jonge Marokkaanse vrouwen.

Bij het verschijnen van mijn roman wilde ik per se een tournee door Marokko maken en mijn boek presenteren in een aantal steden in het land. Ik ben in boekhandels, faculteiten en bibliotheken geweest. Ik werd uitgenodigd door verenigingen en gespreksgroepen. Die veertiendaagse rondreis was een ware openbaring. Ik had niet het minste vermoeden van de grote behoefte aan debat bij de mensen die ik ging ontmoeten. Bij al mijn voordrachten heb ik kunnen constateren hoezeer het publiek, en met name de jeugd, warmliep voor een gesprek over seksualiteit. Na afloop kwamen er heel veel vrouwen naar me toe die met me wilden praten en me hun verhaal wilden vertellen. Een roman heeft iets magisch waardoor er intiem contact ontstaat tussen schrijver en lezer en barrières van preutsheid en wantrouwen verdwijnen. Met die vrouwen heb ik geweldige uren doorgebracht. Hun verhaal wilde ik optekenen, als de schrijnende getuigenis van een tijdperk en van leed.

Het is niet mijn bedoeling om hiermee een sociologische studie of een essay over de seksualiteit in Marokko te schrijven. Dat o zo moeilijke werk wordt gedaan door vooraanstaande sociologen en uitstekende journalisten. Ik wilde die pure gesprekken overbrengen. Levendige, intense gesprekken, verhalen die me schokten, ontroerden, die me kwaad maakten en soms hevig verontwaardigden. Ik voelde de behoefte verslag te doen van die grepen uit vaak pijnlijke levens, in een samenleving waarin mannen en vrouwen liever wegkijken. Door over hun leven te vertellen en te aanvaarden dat ze taboes doorbraken, hebben deze vrouwen me in elk geval één ding duidelijk gemaakt: hun leven doet ertoe. Ze tellen mee en zo hoort het ook. Met hun ontboezemingen wilden ze ten minste voor een paar uur weg uit hun isolement en wilden ze andere vrouwen het besef geven niet alleen te staan. In dat opzicht is dit een politieke, geëngageerde en emancipatorische tekst. Ten tijde van die ontmoetingen dacht ik vaak aan een zin uit Het verboden dakterras van Fatima Mernissi, een Marokkaanse sociologe, over het personage van Sheherazade – een schitterend personage, maar soms nogal een last voor moslimvrouwen: ‘Ze hielp de sultan inzien dat zijn obsessionele vrouwenhaat een gevangenis was. Ze genas zijn verwarde ziel door hem te vertellen over andermans ongeluk.’ Hoewel Mernissi Sheherazade een buitengewoon personage vindt, is dat niet omdat die de vleesgeworden zinnelijke oosterse verleidster zou zijn, nee, integendeel, juist omdat zij haar rechten op het verhaal terugneemt, omdat ze niet meer louter het object maar het subject van de vertelling is. Vrouwen moeten een manier vinden om druk uit te oefenen op een cultuur die gegijzeld wordt door religieuze leiders en het patriarchaat. Door van zich te laten horen, door over zichzelf te vertellen, gebruiken ze een van de krachtigste wapens tegen de haat en de wijdverbreide hypocrisie: het woord.

De moed van de vrouwen die in dit boek hun verhaal doen moet niet worden onderschat, en ook niet hoe moeilijk het is om in een land als Marokko anders te zijn en je te gedragen op een manier die als afwijkend wordt beschouwd. De Marokkaanse samenleving is volkomen gebaseerd op het idee van afhankelijkheid van de groep. Het individu beschouwt de groep als een fataliteit waar hij of zij niet onderuit kan en tegelijkertijd als een geluk, omdat er altijd gerekend kan worden op een bepaalde vorm van groepssolidariteit. De verstandhouding tot de groep is dus uitermate ambivalent. Een andere pijler van de Marokkaanse samenleving is het concept van h’chouma, dat vertaald zou kunnen worden met schande of schaamte, en dat iedereen met de paplepel krijgt ingegoten. Een welopgevoed mens, een gehoorzaam kind of een goede burger behoort zich te schamen en zich zedig en ingetogen te gedragen. ‘Orde en harmonie bestaan alleen wanneer elke groep de hoedoed (de heilige grenzen) respecteert. Elke schending brengt noodgedwongen anarchie en ongeluk met zich mee,’ schreef Fatima Mernissi in Het verboden dakterras. De prijs van schending is heel hoog en degene die zich schuldig heeft gemaakt aan het overtreden van de ‘heilige grenzen’ wordt dienovereenkomstig gestraft en onherroepelijk verstoten. De vrouwen met wie ik sprak ervaren wat het merendeel van de Marokkanen ervaart: een zware, innerlijke tweestrijd tussen de wil zich te bevrijden van de groepsdwang en de angst dat die vrijheid leidt tot de ineenstorting van alle traditionele structuren waarop hun wereld is gebouwd. Allemaal, dat zult u zien, geven ze soms blijk van dubbelhartigheid, ze spreken zichzelf tegen; ze emanciperen, maar vervolgens onderwerpen ze zich. Ze proberen te overleven.

Toen ik naar deze vrouwen luisterde, ontstond bij mij de behoefte een boekje open te doen over de realiteit in dit land, die veel complexer, veel pijnlijker is dan men ons voorspiegelt. Want als we uitgaan van de wet zoals die is en van de moraal zoals die wordt overgeleverd, zouden we moeten geloven dat alle vrijgezelle Marokkanen maagd zijn. Dat geen van de jonge mensen, en dus geen van de jonge vrouwen, die de helft van de bevolking uitmaken, ooit een seksuele relatie heeft gehad. Alle samenwonende stellen, alle homoseksuelen, alle prostituees van beiderlei kunne, al die mensen zouden dus niet bestaan. Als we luisteren naar de meest conservatieve geesten, die erop uit zijn een Marokkaanse identiteit te verdedigen die meer weg heeft van een mythe dan van de werkelijkheid, is Marokko een braaf, deugdzaam land dat zich moet verdedigen tegen de westerse decadentie en het vrije denken van de eigen elite. In Marokko is het verbod op hoererij, of zina, niet alleen een moreel verbod. Artikel 490 van het Wetboek van Strafrecht voorziet in ‘een gevangenisstraf van een maand tot een jaar voor alle personen van verschillend geslacht die, niet verenigd door het verbond van het huwelijk, een seksuele relatie met elkaar hebben’. En in artikel 489 lezen we dat ‘elke neiging of elk tegennatuurlijk gedrag tussen twee personen van hetzelfde geslacht wordt bestraft met een gevangenisstraf van zes maanden tot drie jaar’. In een land waarin abortus illegaal is, behalve in geval van verkrachting, ernstige misvorming of incest, en waar ‘iedere getrouwde persoon die schuldig is bevonden aan overspel’een à twee jaar gevangenisstraf riskeert (artikel 491, Wetboek van Strafrecht) spelen zich dagelijks dramatische taferelen af. Die hoor je niet en die zie je niet, maar toch worden de inwoners verteerd door persoonlijke tragedies en zijn er die het gevoel hebben dat ze in een hypocriete maatschappij leven die hen veroordeelt en verstoot.

Natuurlijk weet iedereen dat in de praktijk de wetten die ons regeren elke dag, op elk uur en in elk milieu met voeten worden getreden. Iedereen weet het, maar niemand wil het weten of ermee geconfronteerd worden. De wet die buitenechtelijke seksuele relaties bestraft wordt niet gerespecteerd, maar de autoriteiten weigeren pertinent dat openlijk toe te geven. Ze weten dat er dagelijks honderden illegale abortussen worden uitgevoerd, maar de wet die zwangerschapsonderbreking strafbaar stelt is maar een fractie verbeterd. Ze moeten ervan op de hoogte zijn dat homoseksuelen in angst en vernedering leven, maar doen alsof ze dat niet weten. Alle autoriteiten – overheden, ouders, leraren – zeggen hetzelfde: ‘Doe wat je wilt, maar doe het in het geheim.’

In een samenleving zoals de onze gaat eer boven alles. We veroordelen niet zozeer het seksuele leven van mensen, maar de ruchtbaarheid die ze eraan geven of durven te geven. Maar met deze zwijgplicht is de sociale vrede niet langer gewaarborgd en kan niet iedereen zich ontplooien. Onze samenleving wordt vergiftigd door hypocrisie en door een geïnstitutionaliseerde leugencultuur. Dat leidt tot geweld, verwarring, willekeur en intolerantie. Zowel liberalen in hart en nieren als conservatieven zijn voor een status quo. Ze lijken elkaar te vinden in het misleidende idee dat de Marokkaanse samenleving nog niet toe is aan ontwikkeling op dit gebied.

Maar wanneer vrouwen in minirok worden veroordeeld voor openbare schennis van de eerbaarheid of homoseksuelen in het openbaar worden gelyncht, wordt het, dunkt me, hoog tijd dat we nadenken over een maatschappelijk model dat ons verenigt en dat dit soort uitwassen voorkomt. Daar zal Marokko, maar ook de andere islamitische landen in de regio, niet omheen kunnen. In een tijd waarin het moslimterrorisme steeds gewelddadiger wordt en waarin de Marokkaanse samenleving, net als andere islamitische samenlevingen, diep is verdeeld over vraagstukken met betrekking tot de zeden en gewoontes, heb ik het gevoel dat wij die vraagstukken niet zomaar terzijde kunnen schuiven. We kunnen het ons niet meer veroorloven de realiteit te ontkennen onder het voorwendsel dat die niet in overeenstemming is met het geloof, de wet of eenvoudigweg met het beeld dat we van onszelf willen geven. We moeten niet langer toegeven aan de verleiding ons in bochten te wringen of aan de gemakzucht om onze cultuur en onze identiteit te definiëren als vaststaande en ahistorische gegevens. We zijn niet onze cultuur, onze cultuur is wat wij ervan maken. Laten we ermee stoppen de islam en de universele waarde van de verlichting tegenover elkaar te zetten, of de islam en seksegelijkheid, of de islam en seksueel genot. Want het islamitische geloof kan in de eerste plaats worden gezien als een leer van bevrijding, van openstaan voor anderen, als een persoonlijke leer en niet als een platte zwart-witmoraal.

Meer dan ooit ben ik ervan overtuigd dat een totale herziening van de individuele en seksuele rechten noodzakelijk is als we de ontwikkeling van de jeugd willen stimuleren en vrouwen op een rechtvaardige manier bij de samenleving willen betrekken. We moeten op zijn minst collectief nadenken, zonder elkaar scherp aan te vallen en zonder haat. Welke plaats willen wij het individu geven in onze samenleving? Hoe kunnen we vrouwen en minderheden beschermen? Hoe kunnen we ervoor zorgen dat marginaliteit wordt geaccepteerd in een samenleving die respect voor de religieuze norm en sociale controle overwaardeert? Wat te denken van het recht op een privéleven dat niet wordt beheerst door de staat of het geloof?

Ik weet dat voor bepaalde mensen seksuele rechten en seksuele vrijheid van ondergeschikt belang zijn. In een land als Marokko zou je van mening kunnen zijn dat er eerst heel wat andere gevechten geleverd moeten worden, dat het onderwijs, de gezondheidszorg en de strijd tegen armoede boven individuele vrijheid gaan. Maar seksuele rechten zijn onderdeel van de rechten van de mens; het zijn geen bijkomende rechten, geen extraatjes waar je straffeloos zonder zou kunnen. Je seksuele burgerschap uitoefenen, over je lichaam beschikken zoals je dat zelf wilt, een seksueel leven leiden zonder risico te lopen, als bron van plezier en vrij van elke dwang, dat zijn fundamentele behoeftes en rechten die voor iedereen onvervreemdbaar en gegarandeerd zouden moeten zijn.

Niet alleen maken de seksuele rechten deel uit van de rechten van de mens, maar je kunt stellen dat in een aantal beschavingen de mannelijke dominantie is ontstaan via de seksualiteit. Het verdedigen van seksuele rechten betekent het verdedigen van de rechten van de vrouw. Met het beschikkingsrecht over het eigen lichaam en het recht zich los te maken uit de familiekring en een bloeiend seksleven te leiden, zijn politieke rechten gemoeid. Met wetten op dit gebied krijgen vrouwen middelen om zich te verdedigen tegen mannelijk geweld en druk van de familie. De huidige situatie is onhoudbaar geworden. Dat wil zeggen, een algemeen ellendige seksuele toestand, met name voor vrouwen, van wie seksuele behoeftes anders dan voor reproductie simpelweg worden ontkend; vrouwen die zijn onderworpen aan het gebod van maagdelijkheid voor het huwelijk en passiviteit daarna. Een vrouw van wie het lichaam is onderworpen aan een dergelijke sociale controle kan geen volwaardig burger zijn. Door in die mate te worden ‘geseksualiseerd’ en tot stilte of boetedoening te worden gedwongen, wordt de vrouw ontkend als individu.

In Geschiedenis van de seksualiteit noemde Michel Foucault seksualiteit ‘…een dicht knooppunt in de machtsbetrekkingen: tussen mannen en vrouwen, tussen jongeren en ouderen, tussen ouders en kinderen, opvoeders en leerlingen, priesters en leken, tussen een overheidsapparaat en een bevolking’. In Marokko is, net als in andere moslimlanden, te zien dat de ellendige seksuele toestand een rem is op de vorming van het individu en van de burger. Onder die loodzware last kopieert de man binnen de familie en in zijn vriendenkring een autoritair model. Daarmee wordt er een individu voortgebracht dat is aangepast aan een dwangregime. Zoals de politicoloog Omar Saghi opmerkt in een artikel verschenen in Jeune Afrique in januari 2013, gaat seksuele illegaliteit gepaard met politieke illegaliteit.

‘Mensen die op hun zestiende een of andere smeris hebben moeten smeken niet mee te hoeven naar het bureau omdat ze elkaars hand vasthielden en omdat daar thuis even streng en meedogenloos op zou worden gereageerd als door de politiestaat, ontwikkelen zich op een manier die past in een leven dat is gehavend door dictaturen.’

SORAYA²

‘Denk erom!’

Zij heeft mij aangesproken. Ik zat aan de bar, in een chic hotel in Rabat. Ze kwam naar me toe, legde haar hand op de barkruk naast me en vroeg of ze daar kon gaan zitten. Ik zei: ‘Ja, natuurlijk’, verbaasd, maar ook gecharmeerd door haar zelfverzekerde optreden. Met een glimlach ging ze zitten en ze stak van wal. Ze begon te praten over van alles en nog wat omdat ze denk ik geen ruimte wilde geven aan gêne die kan ontstaan tussen twee mensen die elkaar niet kennen en wat zitten te drinken.

Ze zei iets over mijn boek. Zo hebben we elkaar eigenlijk ontmoet, doordat ze die roman had gelezen en hem door mij wilde laten signeren, na afloop van de bijeenkomst die zojuist had plaatsgevonden in de conferentieruimte van dat hotel. Ze was te laat gearriveerd en had er niet bij kunnen zijn. Toen ze de zaal binnenkwam, was het gesprek afgelopen, waren de boeken gesigneerd en was ik verdwenen. Een van de organisatoren was zo aardig om haar te vertellen dat ik in de bar zat, waar ik even een moment had om tot mezelf te komen. En zo is ze naast me komen zitten.

Ze is vermoedelijk een jaar of veertig. Een knappe, nogal onverzorgde vrouw. Haar haren en haar huid krijgen zo te zien weinig aandacht. Haar nagels zijn ongelijk van lengte en vorm, en ze rookt veel. Maar haar glimlach, haar brede en oprechte glimlach, verandert haar gezicht. Ze glimlacht met een onverwachte gulheid en soms begint ze hardop te lachen, met een kinderlijke, guitige lach. Een krakende lach waarbij ze een beetje omlaagkijkt. Niets neemt ze serieus en elke pathos is haar vreemd. Soms vind ik haar ronduit mooi.

Uit zichzelf begint ze over haar leven te vertellen. Ik durf nauwelijks te bewegen. Ik weerhoud mezelf ervan mijn glas te pakken en een slok te nemen, uit angst dat een beweging van mij een einde maakt aan de gunst die ze me bewijst met haar verhaal. Ze vraagt of ik een kind heb. Ik antwoord bevestigend. ‘Ik heb er geen. Dat is niet gelukt. Dat is het grote gemis in mijn leven.’ En dan legt ze uit dat ze heel jong is getrouwd, met een heerszuchtige, jaloerse man. Jarenlang probeerden ze kinderen te krijgen. Ze had meerdere miskramen, onderging behandelingen, en daarna had ze het opgegeven. Die mislukking betekende het einde van hun huwelijk. ‘Hij was trouwens ook niet erg aardig,’ zegt ze lachend.

Voor haar man had ze geen andere mannen gekend. ‘Toen ik jong was, was ik heel geremd. Ik weet nog dat toen ik twintig was, mijn medestudentes aan de universiteit totaal geen gêne kenden. Ze praatten over hun vriendjes en vertelden zelfs tot in detail over hun seksleven. Daar werd ik heel ongemakkelijk van. Ik was een preutse maagd.’ Na haar scheiding kreeg ze een groep vrijgevochten vriendinnen zonder taboes, met wie ze overal over praatte. Die vrijmoedigheid tijdens die middagen met meisjes onder elkaar – er werden zelfs schuine moppen getapt – verraste haar en beurde haar op. De vrouwen legden haar uit hoe ze expert kon worden in de verleidingskunst, hoe ze mannen fysiek gek kon maken, desnoods met behulp van een of ander vreemd drankje.

‘Maar bij ons thuis ging het anders,’ vertrouwt ze me toe. Ze beschrijft haar moeder. ‘Een koningin. Een sterke, mooie vrouw, ontzettend autoritair’, en die met haar vader een fusionele relatie had. ‘Mijn twee zussen en ik mochten praktisch niet met hem praten. Zodra we kans zagen om even met hem alleen te zijn, riep ze ons naar de keuken of zo, om haar te helpen. Ze verdroeg het niet dat hij van een andere vrouw dan zij zou kunnen houden.’

Die gevreesde en beminde moeder stond erop dat haar dochters goede, sociabele leerlingen waren die bij de groep hoorden. Van haar mochten ze gerust naar een verjaardagsfeestje, of ’s avonds uit en zelfs bij een vriendin blijven slapen. ‘Ze vertrouwde ons, denk ik. Maar als ze me gedag zei voor ze me hier of daar afzette, boog ze zich altijd naar me toe en fluisterde in mijn oor: “Denk erom!”’ Soraya lacht, vertederd maar toch ook verdrietig.

‘Waar moesten jullie om denken?’ vraag ik voorzichtig.

‘Denk erom dat je maagd blijft. Dat zei ze tegen me.’ En dat verschrikkelijke, heilige bevel, dat telkens werd herhaald, werd een dreinend refrein. Een stem in haar hoofd waar ze maar niet van afkomt. ‘Ik wilde dat lichaam van me ontdooien. Na mijn scheiding – die mijn moeder ervoer als een verschrikkelijke nederlaag – voelde ik me sterk en in staat mijn leven in eigen hand te nemen. Ik had het vreemde gevoel dat mijn lichaam me heel wat te bieden had, ik had zin om genot en overgave te ontdekken. Maar dat is me nooit gelukt.’

Toch ontmoet ze een man die ouder is dan zij. Een man die ze beschrijft als sensueel en geduldig. Ze vrijen vaak en langdurig. Hij probeert haar ertoe over te halen ‘zich te laten gaan’. ‘Dat probeerde ik,’ verzekert ze me. ‘Dat probeerde ik uit alle macht, maar het lukte me niet.’

Al even heb ik het gevoel dat ze om de hete brij heen draait. Dat al die verhalen die ze me vertelt krachtig en mooi zijn, maar dat ze niet de essentie vormen. Deze vrouw heeft een geheim. Ik neem een sigaret en bied er haar ook een aan. Mijn aansteker weigert, vergeefs laat ik hem klikken. Ze draait zich om naar onze buurman en vraagt hem een vuurtje. ‘Nou,’zegt ze. ‘Zo is het begonnen. Ik draaide me naar hem toe en vroeg hem om een vuurtje. Hij gaf me vuur en omdat ik alleen was en hij ook, stelde hij voor dat ik bij hem zou komen zitten. Hij begon te praten, heel gewoon. Hij vertelde over zijn leven alsof ik een vriendin was, alsof hij alle vertrouwen in me had. Ik hing aan zijn lippen. Ik was gefascineerd door die man, zozeer dat ik er bang van werd. Ik had zin om daar voor altijd naar hem te blijven zitten luisteren en tegelijkertijd zei ik tegen mezelf dat ik moest maken dat ik wegkwam. Hij praatte vlot, hij was openhartig.’

Blozend en met een schuldige blik bekent ze me dat haar man haar toen op haar mobiel begon te bellen en dat ze voor het eerst van haar leven al zijn oproepen wegklikte en uiteindelijk zelfs haar telefoon uitzette. De man en zij bleven lang praten. Tegen elf uur was ze een beetje dronken, toen hij haar voorstelde met hem mee naar huis te gaan voor een laatste glas en een kus. En voor de hele rest. Dat durfde ze niet. Ze werd bang en ging er als een gek vandoor, zonder enige uitleg. Onderweg belde ze naar een vriendin en vroeg haar of zij haar een alibi wilde verschaffen en wilde doen alsof zij die avond samen naar de film waren geweest. Ze leerde de synopsis van de film van die avond uit haar hoofd en zei die op voor haar echtgenoot.

Ze begint te lachen en zegt gemaakt luchtig: ‘Ik heb mezelf hierom veroordeeld. Toch ben ik ervan overtuigd dat het de moeite waard was.’

Meer dan vijftien jaar geleden ben ik uit Marokko weggegaan. Met de jaren en de afstand ben ik waarschijnlijk vergeten hoe moeilijk het is om te leven zonder de vrijheden die voor mij zo vanzelfsprekend zijn geworden. In Frankrijk kan men zich misschien moeilijk een voorstelling maken van de schizofrenie die de ontdekking van de eigen seksualiteit meebrengt voor een jong meisje in een land waar de islam de staatsgodsdienst is en waar de wetten over dit soort onderwerpen uiterst conservatief zijn.

Ik ben Marokkaanse en in Marokko zijn de islamitische wetten op mij van toepassing. Hoe ik tegenover het geloof sta is van geen enkel belang. Toen ik een puber was, moesten mijn ouders me dus uitleggen, ook al was dat in tegenspraak met hun eigen innerlijke overtuiging, dat ik geen seksuele relaties buiten het huwelijk mocht hebben en me zelfs niet in een openbare ruimte mocht bevinden met een man die geen familie was. Ik leerde dat ik niet lesbisch mocht zijn, geen abortus mocht ondergaan en ook niet mocht samenwonen. Abortus was niet toegestaan en als ik een kind kreeg zonder getrouwd te zijn, kon ik worden vervolgd en had mijn kind geen status. Het zou een bastaard zijn. In de nieuwe familiewet, die in 2004 is afgekondigd, mogen buitenechtelijke kinderen worden aangegeven, maar als de vader het kind niet erkent, moet de moeder kiezen uit een lijst namen met het voorvoegsel Abd, dat dienaar of slaaf betekent. Met een onbekende vader wordt het kind verbannen uit een samenleving; het wordt slachtoffer van sociale en economische uitsluiting. Om die uitsluiting te vermijden en niet het risico te lopen te worden aangehouden wegens een buitenechtelijke relatie, laten honderden vrouwen hun illegaal verwekte kind in de steek. Volgens Insaf, een Marokkaanse non-profitorganisatie die zich inzet voor alleenstaande moeders en hun kinderen, werden er alleen al in 2010 per dag gemiddeld 24 baby’s zonder identiteit of stamboom achtergelaten, oftewel tussen de 8000 en 9000 per jaar, om nog niet te spreken van de lijkjes die in de afvalbakken worden gevonden.

Kort gezegd, buiten het huwelijk geen heil. Want hoewel de samenleving zich toegeeflijk betoont tegenover het mannenlichaam, dat zich moet kunnen uitleven, is voor vrouwen alles buiten het huwelijk verboden. De wet is streng, maar wet is wet. De werkelijkheid is natuurlijk anders en veel mensen overtreden de regels. Zelfs voor de politie, die wordt geacht te zorgen dat men zich aan die rechtsprincipes houdt, zijn een paar bankbiljetten vaak voldoende om het probleem af te handelen. Met een bezoek aan een paar discotheken in Marrakesh, Casablanca of Rabat is dat al vast te stellen. Maar dat hele gedoe zorgt voor een klimaat van verwarring en angst. Omdat het totaal willekeurig is. Omdat je alleen maar op een verkeerd moment op de verkeerde plaats hoeft te zijn, tegenover de verkeerde persoon. Al naar gelang je rijk of arm bent, je in een grote stad of een behoudend dorp woont, wordt de wet anders toegepast.

In mijn puberteit kreeg ik door dat mijn geslachtsdeel iedereen aanging; de samenleving had er recht op. Maagdelijkheid is een obsessief thema in Marokko en in de Arabische wereld. Of je nu vrije opvattingen hebt of niet, gelovig bent of niet, aan die obsessie kun je niet ontsnappen. Volgens de familiewet moet een vrouw voordat ze trouwt een certificaat van maagdelijkheid overleggen. Natuurlijk is niemand bezorgd over de maagdelijkheid van de man, die onmogelijk valt te bewijzen en feitelijk ook niet wordt verwacht. In de volkstaal zijn gezegdes over het verlies van de maagdelijkheid trouwens nogal veelzeggend. Bij mijn gesprekken met vrouwen zei een aantal over een meisje dat geen maagd meer was, dat ze was ‘stukgemaakt’, ‘bedorven’, ‘aangetast’ door een man en dat die verschrikkelijke schandvlek daarna weggepoetst had moeten worden.