DE NEERGANG VAN DE PVDA

WILCO BOOM

DE NEERGANG VAN DE

PvdA

PROMINENTE SOCIAAL-DEMOCRATEN
OVER DE CRISIS EN DE WEG OMHOOG

Nieuw Amsterdam

© 2017 Wilco Boom

© 2017 Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Ontwerp omslag Philip Stroomberg

Foto auteur NOS/Stefan Heijendael

NUR 686

ISBN 978 90 468 2352 1

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met ISBN 978 90 468 2350 7

Inhoud

Inleiding

‘Niet meer in je eentje in een rechts kabinet. Niet doen’

Lodewijk Asscher

‘Guilty as hell’

Marleen Barth

‘Een van de beste kabinetten ooit’

Wouter Bos

‘Het land gered, de partij verloren’

René Cuperus

‘Een gigantische prestatie!’

Jeroen Dijsselbloem

Ideologische leegte

Adri Duivesteijn

Te veel, te snel

Angelien Eijsink

Niet genoeg strijd laten zien

Mariëtte Hamer

Succes is géén eigen keuze

Agnes Jongerius

Complimenten voor PvdA komen van rechts

Ruud Koole

‘Er is meer om trots op te zijn dan we hebben uitgedragen’

Lilianne Ploumen

Operatie geslaagd, chirurg overleden

Diederik Samsom

Illusie brede volkspartij opgeven

Giselle Schellekens

‘Kijk naar de punten van je schoenen’

Jan Schuurman Hess

We zijn een bestuurderspartij geworden

Fouad Sidali

Populisme gebaard en de borst gegeven

Monika Sie Dhian Ho

‘Ik ging mee in de roze wolk’

Hans Spekman

Verdediger van het establishment geworden

Frans Timmermans

‘We zijn afgedwaald’

Gerdi Verbeet

Epiloog

Verantwoording

Dankwoord

Register

Inleiding

PvdA-minister Ronald Plasterk trok letterlijk lijkbleek weg toen op verkiezingsavond 15 maart even na negen uur de exitpoll van de uitslag verscheen op de televisieschermen. Negen zetels? NEGEN ZETELS! Zaal de WesterUnie in Amsterdam, waar de PvdA haar verkiezingsavond had voor het partijkader en de media, vulde zich met een stilte van ongeloof en verbijstering. Even later vloeiden tranen en klonken binnensmonds verwensingen.

Ik stond naast Plasterk op dat moment. Van tevoren had ik hem gevraagd of hij meteen na negen uur fris van de lever live wilde reageren in de verkiezingsuitzending van de NOS op Radio 1. Het duurde even voor hij bij zinnen was en weer een paar woorden kon uitbrengen. Met een lichte bibber in zijn stem zei hij: ‘Het beetje goeie nieuws is nog de hoge opkomst [81,9 procent, de hoogste opkomst sinds 1986]. Maar voor de PvdA is het een enorme klap.’ Aan een verklaring was hij nog totaal niet toe. ‘Ik sta hier nog even bij te komen van deze klap. (…) Als dit de uitslag is, is het enorm beroerd.’ En beroerd was het voor de PvdA. Een nederlaag van nog nooit eerder vertoonde omvang in de Nederlandse politiek.

‘We zien dat de bovenlaag met veel hoogopgeleiden en ondernemers veel van alles heeft en groter wordt, net als de groep achterblijvers – eenoudergezinnen, bijstandsmoeders, migrantenouders – met structureel weinig hulpbronnen. (…) Er zijn gescheiden werelden ontstaan tussen hoog- en laagopgeleid, autochtoon en andere etnische achtergrond, en tussen jong en oud.’ Aldus directeur Kim Putters van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) eind vorig jaar bij de presentatie van de memoires van oud-PvdA-politicus Wim Meijer.

Wie deze woorden van Putters leest zou kunnen denken dat er in Nederland een ideale voedingsbodem moet zijn voor een sociaal-democratische partij als de PvdA; een partij die uit de aard van haar ideologie probeert de middenklasse en de (voormalige) arbeidersklasse met elkaar te verbinden.

Toch is het de realiteit dat er steeds minder behoefte is aan de PvdA. Onder Joop den Uyl beleefde de partij haar hoogtijdagen; 53 Kamerzetels in 1977 na het ‘meest linkse kabinet’ dat ons land ooit heeft gehad. Onder leiding van zijn opvolger Wim Kok werd de PvdA nadien nog één keer de grootste: 45 zetels in 1998. Wouter Bos piekte nog met 42 in 2003. Job Cohen kwam in 2010 al niet verder dan 31 zetels. De 38 zetels die de partij twee jaar later behaalde onder leiding van Diederik Samsom, na Cohen alwéér een ‘new kid on the block’, was dan ook een even grote als tijdelijke opleving. Na het jubeljaar 2012 volgde een reeks van alleen maar nederlagen, bij de verkiezingen voor de gemeenteraden, de Provinciale Staten en het Europees Parlement. Achteraf een voorbode van de historische nederlaag in maart 2017.

Sinds die verkiezingen is de PvdA logischerwijs in diepe rouw gedompeld. Niet alleen omdat ze nog maar negen zetels heeft; voor het eerst in haar bestaan is de PvdA niet meer de grootste partij aan de linkerkant van het politieke spectrum. Integendeel, zowel GroenLinks, nu de grootste, als de SP heeft vijf zetels meer dan de PvdA. Opeens is de PvdA ‘klein links’. Au!

De uitslag van 15 maart 2017 is om veel meer redenen dan het lage zetelaantal zorgwekkend voor de PvdA. Uit onderzoek dat Ipsos deed voor de NOS blijkt dat de voormalige kiezers van de partij letterlijk alle kanten zijn uitgewaaierd. Ruim zes zetels gingen naar GroenLinks, vijf zetels naar D66, vier naar de SP, twee naar de PVV en twee naar de VVD. Vijf zetels kwamen terecht bij diverse andere partijen, zoals Denk en 50PLUS. En dan bleven er ook nog veel voormalige PvdA-kiezers thuis, bij elkaar goed voor vijf zetels.

Nadere analyse van de Ipsos-cijfers leert ook dat de PvdA de partij is met het meest vergrijsde electoraat van alle gevestigde partijen: 44 procent van de PvdA-kiezers in maart is ouder dan 65, slechts 13 procent is jonger dan 35, de rest zit daartussenin. GroenLinks heeft de jongste aanhang: 35 procent onder de 35, slechts 18 procent boven de 65. De PvdA is voor jongeren dus totaal niet sexy meer. (Overigens ontbreken de cijfers voor 50PLUS.)

Een ander staatje van Ipsos is al bijna even onrustbarend voor de partij. Van alle PvdA-kiezers is 16 procent laagopgeleid, heeft 39 procent een gemiddelde opleiding en 44 procent hbo of universiteit. Ter vergelijking: de PVV heeft de meeste laagopgeleide (39 procent) en de minste (15 procent) hoogopgeleide kiezers. De PvdA heeft dus vrijwel geen aanhang onder jongeren, maar evenmin onder laagopgeleide kiezers, uitgerekend een van de groepen waar de partij ooit voor werd opgericht.

Zo komt er weinig meer terecht van het sociaal-democratische streven een beweging te zijn voor verschillende groepen: stratenmakers en leraren, caissières en politiemensen, gewone mensen en de progressieve elite. De PvdA was bij de verkiezingen van maart vooral een partij voor hoogopgeleide ouderen. Dit is een slechte uitgangspositie voor de toekomst van een politieke partij in zwaar weer. Kort en goed is de PvdA in een ongekende bestaanscrisis terechtgekomen.

Hoe kon het zo dramatisch mislopen met de partij van Drees, Den Uyl en Kok? De partij die, samen met het CDA, verantwoordelijk is voor de opbouw van de verzorgingsstaat.

Was het de innige samenwerking met de VVD, waardoor linkse kiezers zich massaal van de partij hebben afgekeerd? De omvang van de bezuinigingen die Mark Rutte en Diederik Samsom in de razendsnelle formatie van 2012 overeen waren gekomen? De lijsttrekkersverkiezing tussen Samsom en Lodewijk Asscher? Heeft de partij misschien helemaal niets weten te bereiken de afgelopen jaren?

Of is er meer aan de hand? Is deze nederlaag het gevolg van een sluipend proces dat zich al vele jaren geleden heeft ingezet? Heeft de partij in de jaren negentig met het omarmen van de Derde Weg de verkeerde afslag genomen? Is de PvdA in de loop van de jaren het contact met ‘gewone mensen’ verloren? En waar ligt dat aan? Kortom: wat verklaart de neergang van de PvdA? Als ‘PvdA-watcher’ op de politieke redactie van de NOS was dat de vraag die mij intrigeerde na die dramatische woensdag in maart.

Uiteindelijk heeft dat geleid tot deze interviewbundel, waarin negentien PvdA’ers uit alle geledingen van de partij hun zienswijze geven op wat er is gebeurd. Allemaal actieve politici die de afgelopen kabinetsperiode op verschillende niveaus werkten namens de partij en haar ondanks de deceptie niet de rug toe hebben gekeerd.

De intensieve gesprekken leverden fascinerende verhalen op. Over Diederik Samsom en Lodewijk Asscher, de mislukte lijsttrekkersverkiezing, verwaarlozing van de traditionele achterban en de partijideologie, de Derde Weg en Nieuw Links, gespannen onderlinge verhoudingen, kwartetten met sociaal-democratische waarden, ‘netflixisering’ van het electoraat, bakfietsouders, Geert Wilders, de VVD en nog veel meer. Veel van deze onderwerpen komen onvermijdelijk in een aantal interviews aan de orde; ze raken immers allemaal de deplorabele staat van de PvdA. Maar om nu te zeggen dat de geïnterviewden het allemaal met elkaar eens zijn? Nee, geheel in de traditie van de PvdA, dat bepaald niet.

Amsterdam, november 2017

Wilco Boom

Lodewijk Asscher

‘Niet meer in je eentje in een rechts kabinet. Niet doen.’

Heel lang was Lodewijk Asscher (1974) een politiek zondagskind. Hij was pas 27 toen hij in 2002 in de gemeenteraad van Amsterdam werd gekozen. Twee jaar later werd het aanstormend talent tussentijds fractievoorzitter. Bij de verkiezingen van 2006 was hij de lijsttrekker, na de verkiezingen werd hij wethouder van Financiën en locoburgemeester. Als wethouder maakte hij naam met de aanpak van vrouwenhandel op de Wallen en de verbetering van slechte scholen in Amsterdam. Het was ook de tijd waarin de VVD hem voor het eerst leerde kennen als harde onderhandelaar. Het tweede kabinet-Balkenende wilde Schiphol privatiseren. Dat zou wel een miljard kunnen opleveren. Maar een beursgang stuitte op verzet van Amsterdam, Asscher voorop. De gemeente is eigenaar van ruim 20 procent van de aandelen en wilde invloed kunnen blijven uitoefenen op het beleid van de internationale luchthaven.

Toenmalig VVD-minister van Financiën Gerrit Zalm en een aantal captains of industry zetten Asscher onder zware druk. Tevergeefs, Asscher hield vol en de privatisering is niet doorgegaan. Er zijn wethouders geweest met minder invloed op het kabinetsbeleid. Asscher later: ‘Ik heb met verbijstering zitten kijken naar al die grote mannen met hun geld en hun maatschappelijke posities die even een wethoudertje de oren kwamen wassen.’

In 2012 haalde PvdA-leider Samsom hem verrassenderwijs naar Den Haag als vicepremier en minister van Sociale Zaken. Was dat nou wel zo verstandig, gonsde het in Den Haag, om een potentiële concurrent voor het partijleiderschap zo’n zware positie te geven? Als minister van Sociale Zaken verhoogde Asscher het minimumjeugdloon en nam hij schoonmakers weer in overheidsdienst. De met de VVD afgesproken bekorting van de WW-duur ging niet door en het ontslaan van werknemers werd niet gemakkelijker. Tot ergernis van de VVD, die liever met Samsom te maken had.

In de loop van de kabinetsperiode verbleekte de steun voor de PvdA zienderogen. Najaar 2016 besloot Asscher zich na lang aarzelen kandidaat te stellen voor het lijsttrekkerschap – tegenover de man die hem naar Den Haag had gehaald. Samsom bleek zijn krediet bij veel leden te hebben verspeeld; Asscher won. Toen werd het 15 maart 2017. De PvdA leed onder zijn leiding de moeder aller nederlagen. Daarmee was Lodewijk Asscher zondagskind af.

‘Het is gemakkelijker een overwinning te relativeren dan een nederlaag. Zeker als je ziet wat een enorme effecten dat heeft. Op mensen, op medewerkers, op een beweging. Je leert heel snel of je daar wel of niet mee kunt omgaan. Toen ik die nacht besloot er het beste van te gaan maken, heb ik gemerkt dat ik wel weer heel veel energie kreeg om m’n best te doen. Iedereen weet dat ik een enorme nederlaag heb geleden. Daar ben je dus op een gegeven moment wel doorheen. Ik geniet ook wel van het gevoel dat ik aan het opkrabbelen ben met de partij. Er gaat nog veel mis: de PvdA krijgt nog van alles de schuld, we kunnen ons niet aan de macht van het getal ophangen of aan een strategische positie. We moeten het dus echt hebben van waarom we het doen en waar dat vandaan komt. Dat vind ik ook een mooie ervaring.’

Heeft u er plezier in om tegen Alexander Pechtold te zeggen dat D66 in een ‘Rechts met den Bijbel’-kabinet is gaan zitten?

‘Ik heb er heel veel plezier in. Per saldo vind ik politiek heel belangrijk. Niet vanwege de spelkant, maar vanwege het feit dat we proberen de samenleving mooier te maken. Het politieke debat, het parlement en het vertegenwoordigen van kiezers zijn daar cruciaal in. Ik ben zo begonnen in de gemeenteraad en voor een deel voel ik me nu weer zoals ik me toen voelde. Ik kwam in de raad en er ging een wereld voor me open. Er was een grote vrijheid om me bezig te houden met onderwerpen die mij raakten, toen al het onderwijs en de veiligheid, en nu is het mijn taak om de PvdA een nieuwe plek te geven. Wat die plek ook is.’

Hoe logisch was het in 2012 om zo snel met de VVD in zee te gaan, na twee jaar oppositie en een verkiezingscampagne van de PvdA tegen het ‘rechtse rotbeleid’ van Rutte?

‘Op basis van de uitslag en de zware economische crisis was dat rationeel gezien logisch. Maar politiek-emotioneel gezien was dat helemaal niet logisch. Achteraf moet je constateren dat in ieder geval de PvdA-kiezers zich daarin niet voelden meegenomen, niet begrepen wat er gebeurde, en dat het voor hen te snel ging.’

De coalitie met de VVD heeft de PvdA volgens Asscher niet alleen opgebroken doordat de samenwerking voor de achterban ‘politiek-emotioneel’ moeilijk te verdragen was. Ook de bezuinigingen en hervormingen die in het regeerakkoord waren afgesproken zijn volgens hem een belangrijke verklaring voor de nederlaag van maart.

‘We hebben afspraken gemaakt die voor linkse kiezers buitengewoon moeilijk te verteren waren. En ook dingen gedaan die we achteraf misschien niet hadden moeten doen. Ik heb eerder de versnelde verhoging van de AOW-leeftijd als voorbeeld genoemd. De leeftijdsgrens ging al omhoog. Door dat proces te versnellen hebben we de onzekerheid in het leven van mensen vergroot in een tijd waarin er toch al veel verandert.’

U noemt de AOW, maar er waren veel meer maatregelen die linkse kiezers niet van de PvdA hadden verwacht. De ingreep in de sociale werkvoorziening bijvoorbeeld, waar bij uitstek mensen werken die van de overheid afhankelijk zijn, of het ontslag van tienduizenden mensen in de thuiszorg, de invoering van het leenstelsel voor studenten…

‘Het leenstelsel is ook een goed voorbeeld. Het staat al tien jaar in ons verkiezingsprogramma, omdat er via het systeem van de basisbeurs geld ging van de lage naar de hoge inkomens. Dat kwam doordat iedereen via de inkomensbelasting aan de basisbeurs meebetaalde, terwijl het voordeel terecht kwam bij degenen die er gebruik van maakten: de studenten die later vaak goed gaan verdienen. We hebben het leenstelsel nota bene samen met GroenLinks ingevoerd en toch zie je dat het een maatregel is die de onzekerheid heeft vergroot bij de mensen met de lagere inkomens, voor wie we het juist hebben gedaan.’

Uit het kabinet kwam de afgelopen jaren vaak het signaal dat de sfeer goed was en dat de regering lekker op stoom was. Maar niet dat een bepaald besluit voor de poorten van de hel weggesleept werd na een conflict met de coalitiepartner. Heeft de PvdA wel genoeg strijdlust laten zien?

‘Ik geloof niet dat een kabinet per definitie beter wordt als ministers de hele tijd chagrijnig met de deur smijten, maar er is een contrast ontstaan tussen wat mensen hebben ervaren en het regeren in een opgeruimde, opgewekte sfeer. Onderdeel van mijn analyse is dat we, ook ikzelf dus, hebben verwaarloosd dat je moet praten over de waarden waarover het gaat, over de politieke strijd die je levert en dat je moet uitleggen waarom je niet altijd je zin krijgt. Er zijn mensen die zeggen dat elk compromis een nederlaag is, maar de meeste Nederlanders zijn voor rede vatbaar en ervaren zelf ook dat je in het leven compromissen moet sluiten. Bij de politiek hoort dat je laat zien waarom je soms twee stappen vooruit zet en soms één terug. Dat is knap ingewikkeld in een minderheidsregering met twee verschillende partners in een economische crisis. Er zijn dus verzachtende omstandigheden. Maar we hebben dat niet goed genoeg gedaan en dat heeft de afstand vergroot en de vertrouwensbreuk verdiept’

Denkt u nu niet: we hadden het niet moeten doen?

‘Niet gaan regeren is te gemakkelijk, we hadden het anders moeten doen. Niet meedoen als je 38 zetels hebt gehaald is geen porum. Dat kun je niet doen als je zoveel vertrouwen krijgt. Maar dat het anders had gemoeten is volstrekt evident. De les die we hieruit zouden moeten leren is dat, als we de kans opnieuw konden krijgen, we er nog een linkse partij bij zouden moeten hebben.’

Niet meer met z’n tweeën?

‘Niet meer in je eentje in een rechts kabinet. Niet doen.’

Was het een rechts kabinet?

‘Door met de VVD als grootste partij in zee te gaan was het in ieder geval voor ons een te rechts kabinet. Je bent een junior partner met een rechtse partner die groter is. Dan zul je met meer linkse partijen moeten samenwerken.’

Dus op z’n minst met D66 of een andere linkse partij?

‘Een linkse partij.’

D66 is geen linkse partij?

‘Nee. D66 is een liberale, sociaal-economisch rechtse partij. Ze is op een aantal immateriële thema’s progressief, maar als je haar verkiezingsprogramma bekijkt is ze een rechtse partij.’

Als u zegt dat het zo niet had gemoeten, hebben Samsom en Dijsselbloem dan in de formatie te veel weggegeven aan de VVD?

‘Het is te verleidelijk op zoek te gaan naar één persoon die een fout heeft gemaakt waardoor het allemaal mis is gegaan. Maar dat is helaas niet de werkelijkheid. Het past in een structurele beweging in Europa, in een structurele beweging in Nederland en in een structurele beweging in de PvdA. Dat kun je nooit aan een of twee personen toewijzen. Iedereen die in de partij verantwoordelijkheid heeft gedragen is medeverantwoordelijk. Inclusief ikzelf dus, want ik was nota bene vicepremier. Ik had het ook níét kunnen doen en in Amsterdam kunnen blijven. We maken het onszelf te gemakkelijk door iemand de schuld te geven. De lessen die je moet leren gaan ook over hoe politiek zelf moet veranderen en over het feit dat in Nederland het idee van de vaste aanhang niet meer bestaat, voor geen enkele partij. Ik denk dat ook Jeroen en Diederik vinden dat het anders had gemoeten. Want met deze uitkomst kan het niet anders.’

Hoe kijkt u terug op de lijsttrekkersverkiezing?

‘Het was een groot feest om honderden vrijwilligers en supermensen te ontmoeten, van Schijndel tot Leeuwarden. Maar het was een nachtmerrie in wat het deed, met de partij, met ons en met de sfeer. Ik heb er mooie herinneringen aan, een school in Zeeland, een non die ik ontmoette in Schijndel. Maar tegelijkertijd had ik er vreselijk buikpijn van. Afschuwelijk. In alle opzichten was het rampzalig. Ik had zelf echt het idee dat ik het beter zou doen dan ik het heb gedaan. Dat is niet gebeurd. Anders was ik er echt niet aan begonnen. Want ik zag ook wel de risico’s van Diederik en ik tegen elkaar. Dat risico was evident.’

Het frame ‘broedermoord’ was ingecalculeerd?

‘In ieder geval het risico dat mensen het niet zouden begrijpen, wat ook gebeurde. Ik vond het ook een drama dat Jacques Monasch zich terugtrok en dat Gerard Bosman niet werd toegelaten als kandidaat-lijsttrekker. Dat had al een heel ander verhaal opgeleverd. Maar op dat moment was ik al kandidaat en had ik daar geen bemoeienis mee.’

Was de coördinatie een beetje weg in de top van de partij?

‘Natuurlijk, maar het gevaar van gemakzucht ligt op de loer als ik zeg dat het beter was gegaan als de lijsttrekkersverkiezing anders was verlopen. Dat betwijfel ik. De groeven waarin we liepen waren al zo diep. Ik heb die campagne vrij intensief beleefd. Je gaat er met je hele hebben en houden voor om het zo goed mogelijk te doen. Het is een vrij schizofrene ervaring om er iedere dag opgewekt en met een smile in te vliegen en dan overspoeld te worden met alleen maar vragen over de peilingen. Ik heb veel geleerd over mezelf, mijn eigen relativiteit in dit werk en hoe diep de vertrouwensbreuk was. Ik ben daar redelijk gezandstraald uit gekomen.’

Tijdens het eerste debat met Samsom in Den Haag ging u er met gestrekt been in. U zei tegen hem: ‘Je hebt zitten kwartetten met onze waarden.’

‘Nee, dat heb ik niet gezegd.’

Nee?

‘Wat ik gezegd heb is dat we mensen het gevoel hebben gegeven dat er met onze waarden gekwartet is. Dat is wat ik zei. Mijn opmerking ging erover dat we de volgende keer dat wij in een coalitie stappen, de leden moeten betrekken bij die keuze. We moeten meenemen waarom mensen zo boos op ons zijn geworden. Dat was het kader. In de verkorte samenvatting die gemeengoed is geworden, is het een heel ander soort verwijt geworden.’

Samsom heeft de korte versie onthouden.

‘Natuurlijk, dat begrijp ik ook. Maar je kunt het terugzien. Het kader was: wat doe je de volgende keer anders? En mijn punt was steeds dat we het anders zullen moeten doen, want er is een vertrouwensbreuk ontstaan en die heeft te maken met hoe we dat toen hebben gedaan. Dat gevoel, terecht of niet terecht, heeft ons gigantisch pijn gedaan.’

Toch weer een lijsttrekkersverkiezing de volgende keer?

‘Ik blijf van mening dat open verkiezingen van je leiders gezond zijn. Deze keer pakte het slecht uit, maar toen Samsom werd gekozen, de keer daarvoor, juist goed. Daar moet je van leren. Het idee dat je in een gesloten kamertje een nieuwe leider aanwijst, vind ik niet behoren bij de moderne tijd.’

De afkalving van de steun voor de PvdA is niet in de afgelopen kabinetsperiode begonnen. Het is een tendens die al veel langer geleden intrad. De verklaring kan gedeeltelijk buiten de PvdA worden gezocht. Maatschappelijke ontwikkelingen zoals de ontzuiling, de individualisering en emancipatie eisen bij de PvdA hun tol, net als bij die andere klassieke volkspartij, het CDA. Vaste aanhang bestaat niet meer.

Wat zijn andere factoren dan de afgelopen kabinetsperiode die specifiek de neergang van de PvdA verklaren, want zo mag ik het toch wel noemen?

‘Tja, ik zou er best een eufemistisch woord voor willen verzinnen, maar dat heeft niet zoveel zin. Ik denk dat een aantal structurele oorzaken tegelijkertijd een rol speelt. In de eerste plaats het verwaarlozen van de rol van de overheid. Het conservatieve frame is dat de overheid het probleem is en dat een kleinere overheid leidt tot een prettiger land. Dat leidde er bij sociaal-democraten te vaak toe dat we op een defensieve manier over de overheid zijn gaan praten. Daardoor zie je dat het marktdenken de boventoon is gaan voeren, ook binnen collectieve instellingen, en publieke waarden zijn prijsgegeven bij sommige privatiseringen, terwijl het publiek ervan op aan moet kunnen dat wij die zouden verdedigen.’

Eind jaren negentig raakte de PvdA en haar zusterpartijen in de omringende landen in de ban van de Derde Weg. Het was de ideologische reactie op het neoliberalisme en het vrijemarktdenken van Thatcher en Reagan. De gezichten van de nieuwe stroming waren Tony Blair, Gerhard Schröder, Bill Clinton én Wim Kok. De essentie van de Derde Weg was dat sociaal-democraten de vrije markt opeens gingen zien als mogelijkheid om de verzorgingsstaat betaalbaar te houden.

Was die Derde Weg er de oorzaak van dat het belang van publieke waarden bij de PvdA ondergesneeuwd raakte?

‘Oorzaak en gevolg lopen hier door elkaar, want er was ook terecht kritiek op de overheid als bureaucratische logge organisatie. Maar toen ik als minister bij Sociale Zaken en Werkgelegenheid begon merkte ik dat alle stukken over de arbeidsmarkt louter economisch waren beargumenteerd. Alles ging over prikkelwerking, over hoe de arbeidsmarkt beter kan functioneren. De sociale rechtvaardigheid was op veel plaatsen verdwenen uit de manier waarop beleid gemaakt wordt. Het wordt ons terecht verweten dat we daaraan hebben meegewerkt. Waarom is het belangrijk? Omdat mensen collectieve zekerheid nodig hebben om individueel vrij te zijn.’

Is de PvdA ideologisch verbleekt?

‘Zeker. Bij onderwijs, zorg en veiligheid gaat het om dingen die voor iedereen van levensbelang zijn en dus niet een kwestie van eigen verantwoordelijkheid of eigen keuzes maar een taak voor de overheid. De vraag die je je steeds moet stellen is of het algemeen belang en de bestaanszekerheid van mensen geraakt worden door een beslissing. Als dat zo is mag niet alleen maar economisch gekeken worden maar moet ook worden afgewogen of een keuze rechtvaardig is, of mensen voldoende zeggenschap hebben en of die keuze bijdraagt aan het algemeen belang. Winstoogmerk past dan niet. Die ideologische toets is te vaak genegeerd.’

In hoeverre is de PvdA onder invloed van de jaren zestig, met Nieuw Links als exponent, in cultureel opzicht te progressief geworden voor het meer traditionele deel van haar achterban?

‘Ik denk niet dat de partij te progressief is geworden, maar ik denk wel dat we ook hier te gemakkelijk sociaal-democratische waarden als vanzelfsprekend hebben beschouwd. Of ze niet benoemden, omdat het tot ingewikkelde discussies leidde. Veiligheid is een belangrijk voorbeeld want dat is essentieel voor je bestaanszekerheid. In de hele wereld is veiligheid succesvol geclaimd door rechts, terwijl je ziet dat PvdA-burgemeesters populair zijn doordat ze veiligheid vanuit hun sociaaldemocratische ideaal beschermen. Van der Laan, Cohen, Aboutaleb, de voorbeelden zijn legio en dat is geen toeval.

Tegelijkertijd herinner ik me dat veiligheid een ingewikkeld onderwerp was toen ik net lid werd van de PvdA in de jaren negentig. Terwijl dat toch in Amsterdam toen echt een groot ding was. Je had de heroïneproblematiek in Amsterdam-West. Ik heb het zelf als wethouder meegemaakt bij de strijd tegen de prostitutie op de Wallen. Was dat vertrutting? Nee, daar was sprake van mensenhandel. We hebben gewoon onze taak verwaarloosd bij het bieden van veiligheid en zekerheid. We moeten de spelregels handhaven om de vrijheid van mensen te beschermen. Dus niet wegkijken van dingen die niet kunnen, of dat nou op de Wallen is of in een extremistische moskee.

De verwijdering van veel kiezers heeft daar zeker mee te maken, maar de analyse dat we te progressief zijn moeten we ons niet laten aanleunen. Sybrand Buma zei dit jaar in zijn H.J. Schoo-lezing dat al die vrijheid maar tot problemen leidt. Nee, dat is helemaal niet waar. Vrijheid is de oplossing, niet het probleem. Maar vrijheid kan alleen bestaan als mensen zich veilig en zeker weten. Daar heb je een verzorgingsstaat voor nodig die niet toestaat dat de ene groep in de openbare ruimte dominant is over de andere. Daar ligt een opdracht zoals de burgemeesters die voelen en daar ligt ook voor onze toekomst een opdracht. Een ware progressieve sociaaldemocratische partij biedt alle mensen veiligheid om vrij te zijn.’

Sinds het begin van deze eeuw hebben twee nieuwe politieke partijen een vaste plek weten te verwerven in het politieke bestel: de SP en de PVV. De PvdA werd in diezelfde periode steeds kleiner. In hoeverre heeft dat met elkaar te maken en is er een link met het miskennen van problemen die samenhangen met migratie en integratie?

‘De SP is vooral ontstaan doordat wij vanuit sociaal-democratische kernwaarden, bijvoorbeeld rond het marktdenken in de overheid, fouten hebben gemaakt, terwijl je heel natuurlijk samen kunt optrekken. De PVV is inderdaad een reactie op wat Fortuyn de verweesde samenleving noemde. Dat heeft alles te maken met migratie en immigratie, de manier waarop we daarmee zijn omgegaan, de pijn die dat doet doordat het land verandert. Ik ben ervan overtuigd dat dit niet betekent dat we nu het idioom of de maatschappijanalyse van de PVV moeten imiteren, maar wel dat we expliciet veiligheid en vrijheid moeten beschermen. Ook als het gaat om een radicale imam die een spreekverbod krijgt, zoals laatst in Den Haag. Er is in Nederland een enorm draagvlak voor redelijke oplossingen, ook ten aanzien van migratie, integratie en vluchtelingen. Maar niet als mensen het gevoel krijgen dat zij straks de rekening betalen, omdat hun dochter geen woning meer kan krijgen of zich minder vrij voelt op straat’

De PvdA moet het zich dus heel erg aantrekken dat SP en PVV vaste waarden in de Nederlandse politiek zijn geworden?

‘Deels hoort het bij de emancipatie van kiezers dat je veel meer partijen krijgt. Maar dat veel mensen zich “gedwongen” voelen PVV te stemmen is iets wat de politiek zich moet aantrekken. En daar speelt de PvdA ook een grote rol in. Ik vind het een beetje flauw om te zeggen dat het negatief is dat de SP bestaat. Het is nu vooral belangrijk dat linkse partijen met elkaar groter worden. Als wij blijven staan in een zero-sum game tussen de linkse partijen – ha, ik win een zetel van Jesse; shit, Emile wint er één van mij – gaat de structurele verkleining van links van de afgelopen twintig, dertig jaar gewoon door. Uiteindelijk is dat in mijn ogen niet goed voor Nederland.’

Toch kan ik mij voorstellen dat de PvdA wel een paar zetels van de SP zou willen hebben?

‘Ik zou van iedereen zetels willen hebben, zo klein ben ik heus wel. Maar als je ietsje verder kijkt is het belangrijker dat links als geheel groter moet worden.’

In hoeverre speelt het een rol dat de PvdA haar traditionele achterban aan het verliezen is doordat het een partij van hoogopgeleiden is geworden?

‘Dat is fluïde. In 2012 waren we de grootste partij onder laagopgeleiden. Dus je kunt daar niet een rechte lijn in trekken, hoe aantrekkelijk dat ook in de analyse is. Op een PvdA-congres zie je eigenlijk nog steeds de mooist denkbare dwarsdoorsnede van de Nederlandse bevolking. Het is divers in kleur, in opleiding en in inkomen. Daar ligt het niet aan, ook als je naar ons ledenbestand kijkt. Ik durf de stelling aan dat er geen partij is met zo’n diverse samenstelling als wij.’

Is het misschien zo dat de PvdA zich wel bekommert om de ‘gewone man’ maar tegelijk de affiniteit met hem wel een beetje kwijt is, en dat andersom die ‘gewone man’ de affiniteit met de PvdA kwijt is?

‘Dat laatste is denk ik vooral wat er nu aan de hand is. Maar het is gevaarlijk om dat te koppelen aan opleidingsniveau. Joop den Uyl was gepromoveerd, hij was doctor in de economie. Pim Fortuyn was hoogleraar. Eberhard van der Laan was ook niet van de straat. We moeten ook hier oppassen voor een te oppervlakkige analyse. Mensen willen voelen en ervaren dat je voor ze strijdt. Ik denk dat een verkilde technocratische bestuurlijke stijl mensen veel meer afstoot dan opleidingsniveau. Ik wil graag dat de dokter die mij helpt de allerbeste opleiding genoten heeft. Ik wil graag stemmen op iemand die alles heeft geleerd wat hij kan leren zodat hij mij kan helpen. Maar ik wil ook dat hij mij vertegenwoordigt. Ik denk dat we het meer daar hebben laten afweten. Mensen lopen nog steeds weg met Joop, of ze haten hem. Identificatie ontstaat doordat mensen voelen dat je naast ze staat en voor ze strijdt, in plaats van je krampachtig anders proberen voor te doen dan je bent.’

Ziet u het als een soort vervreemding als gevolg van technocratisch besturen?

‘De ideologie is op de achtergrond geraakt en te weinig uitgedragen. Er heeft zich een soort gemeenschappelijk bestuurlijk-technocratisch jargon van de politiek meester gemaakt. Dat draagt er allemaal toe bij dat mensen zich niet meer vertegenwoordigd voelen. Dat maakt zeker een partij als de PvdA heel kwetsbaar. Een deel van de opluchting die mensen ervoeren bij Pim Fortuyn en de liefde die ze voor hem voelden, werd veroorzaakt doordat hij dit doorbrak.’

Is de PvdA onderdeel geworden van het politiek-bestuurlijke establishment?

‘Wij zijn een partij die gericht is op verandering. Onze taak is de structuren zo te doorbreken dat mensen meer zekerheid en vrijheid ervaren. Maar als je in de taal, de uitingen en in uitstraling het tegenovergestelde bent geworden, dan verliezen veel mensen het vertrouwen. Volgens mij heeft dat niet zoveel te maken met het opleidingsniveau, maar is het meer hoe de politiek verdween uit de politiek, zoals hoe God verdween uit Jorwerd. Als politici een bestuurlijke kaste worden en politiek een beroep is in plaats van een roeping, dan raakt de politiek de verbinding kwijt met de mensen die niet in politiek op zich geïnteresseerd zijn.’

Daarmee zegt u dus dat de PvdA onderdeel van het bestuurlijke establishment is geworden?

‘Zeker. Wij moeten activistisch zijn, wij moeten het onrecht durven te benoemen, ook als we de oplossing of het perfecte plan nog niet hebben. Toen ik als wethouder met de aanpak van de vrouwenhandel op de Wallen begon, was de helft van de Amsterdammers het zeker niet met mij eens. Maar ze voelden wel dat het me menens was en er was waardering voor het feit dat ik die strijd aanbond. De ervaring die ik eraan ontleen is dat politiek een grijze massa wordt als het niet gaat over wat mensen als rechtvaardig ervaren over hoe het land of de stad eruit moet zien. Daar hebben alle partijen last van. Zeker voor een progressieve partij als de PvdA, die is opgericht voor verandering, is dat heel fundamenteel.’

Dat klinkt als een ernstige situatie?

‘Absoluut. Een Chinees spreekwoord luidt: de toestand is hopeloos, het duurt al vijfhonderd jaar.’

Hoe denkt u uit die toestand te komen?

‘Niet morgen, maar wel stap voor stap.’

Twee doelstellingen heeft Lodewijk Asscher geformuleerd waarmee hij de PvdA in de komende jaren uit het dal hoopt te leiden. De eerste is dat de partij in tegenstelling tot de afgelopen jaren weer een herkenbare sociaal-democratische partij moet worden.

‘De oplossing is niet krampachtig streven naar hoe het vroeger was. Als ik nu probeer met trucs uit het probleem te springen, net zolang tot ik veertig zetels heb, kan ik lang springen. De oplossing zit wel in de urgentie van het sociaal-democratische gedachtegoed. Ik denk dat daar meer mensen gevoelig voor zijn dan er nu op ons hebben gestemd. Zelfs meer dan op linkse partijen hebben gestemd. Wij zullen iedere dag zichtbaar moeten maken dat we een herkenbare sociaal-democratische partij zijn. “Van Waarde” is daarvoor heel belangrijk.’

‘Van Waarde’ is een project van de Wiardi Beckman Stichting (WBS), het wetenschappelijk bureau van de PvdA. In dat project worden de sociaaldemocratische beginselen van de partij vertaald naar de eenentwintigste eeuw. De conclusies, gepresenteerd in 2013, waren gegeven de traditie van de partij niet schokkend: juist in tijden van globalisering en flexibilisering draait het (weer) om bestaanszekerheid, goed werk, verheffing en binding. Maar na het snoeiharde bezuinigingsprogramma van Rutte/ Samsom kwam dit voor veel PvdA’ers als een reddingsboei bij een schipbreuk.

Asscher: ‘Uiteindelijk is het vooruitgangsgeloof, dat in de afgelopen jaren bij veel mensen is aangetast, niet alleen gebaseerd op het idee dat je het alleen kunt in het leven. Het gaat erom dat er voldoende zekerheden zijn: dat je een goede woning kunt krijgen, goede zorg, goed onderwijs, een vaste baan, zodat individuen weer in vooruitgang kunnen geloven. Vrijheid voor het individu vanuit zekerheid voor het collectief. Mensen zijn niet alleen maar poppetjes in een economisch masterspel. We moeten laten zien dat politiek over ideologie gaat en niet over management. Dat betekent dat we moeten durven kiezen voor oplossingen gebaseerd op rechtvaardigheid in plaats van alleen economische doelmatigheid. Dat is dus best fundamenteel.’

Dat klinkt als een breuk met de afgelopen vijftien jaar?

‘Ik denk dat het anders zal moeten en anders zal kunnen, ja.’

Was dit ook een reden om niet toe te willen treden tot het nieuwe, derde kabinet-Rutte?

‘Indirect was het een reden. Maar ik heb vooral gewoon gekeken naar wat we met 9 zetels zouden kunnen bereiken in een coalitie tegenover 71 rechtse zetels. Gelet op de ervaringen in het afgelopen kabinet, toen we 38 zetels hadden. Dat leidde bij mij tot de conclusie dat ik niet met een rechts motorblok in zee wil. Niet zozeer uit electorale overwegingen, maar vanuit het idee waar we met de sociaal-democratie naartoe willen.’

Bent u linkser dan Diederik Samsom, in die zin dat u meer overkomt als een klassieke sociaal-democraat terwijl Samsom meer een progressieve kosmopoliet is?

‘Ik ga mezelf niet recenseren op die manier, daar heb ik geen behoefte aan.’

De tweede doelstelling voor de komende jaren is wat Asscher betreft nauwe samenwerking met gelijkgezinde partijen en organisaties, om de PvdA en links weer sterker te maken. De gezamenlijke actie van PvdA, GroenLinks en SP tegen de btw-verhoging door het nieuwe kabinet is er een voorbeeld van.

‘Als je kijkt naar andere partijen en maatschappelijke organisaties met ongeveer hetzelfde wereldbeeld als de PvdA is er een grote overlap in het denken over hoe de samenleving eruit zou moeten zien. Daarom is het belangrijk het podium met hen te delen of juist andere organisaties te helpen. Dat kan een beweging voor duurzamer voedsel zijn, maar ook de vakbeweging of een andere linkse politieke partij of, op punten, ook D66.

Ik heb me altijd verzet tegen het beeld dat nieuwe generaties minder idealistisch zijn. Ze zijn minstens even idealistisch maar stoppen niet meer hun hele hebben en houden in een politieke partij of in Greenpeace. Ze dragen bij aan een betere wereld door zich soms aan een onderwerp te verbinden en dat kan ook weer wisselen. Als je daar niet op inspeelt, draagt dat bij aan een steeds verdere neergang. Je ziet dat linksprogressieve partijen in andere landen daar succesvoller in zijn. Van Trudeau tot Corbyn, twee uitersten, zie je dat er nieuwe wegen worden gevonden om daar mee om te gaan.’

Sinds de verkiezingsnederlaag van maart heeft Asscher al verschillende keren verkondigd dat het weer leuk moet worden in de PvdA. Dat is best ambitieus. Sociaal-democraten zijn niet snel tevreden, zeker niet over elkaars prestaties, laat staan over die van de partijtop. Oud-Kamerlid Staf Depla zei ooit dat vanwege de hoge zuurgraad voor elke PvdA-vergadering een milieuvergunning moet worden aangevraagd.

Uw voorgangers Samsom, Cohen en Bos hebben veel last gehad van die partijcultuur. Nu bent u de kop van Jut?

(twinkeling in de ogen) ‘Ja!’

Wat gaat u eraan doen?

‘Uiteindelijk zit de partij vol leuke mensen. We hebben 46.000 leden en dat zijn overwegend heel leuke mensen die wat overhebben voor de goeie zaak. Een fantastische basis. De mensen die zich vanuit carrièreoverwegingen bij ons aanmelden hebben nu bij ons niets te zoeken. Baantjesjagers zullen een andere deur moeten opzoeken. Dat ruimt lekker op. Ik vind het echt een periode om afscheid te nemen van mensen die alleen maar uit zijn op gedoe, en om juist positieve inzet te belonen. Negatief gedrag is te vaak beloond door extra aandacht. Wat zou je nog bij de PvdA willen doen als het er niet leuk is? Bij Clingendael zit het vol als ze daar een avond houden over het Midden-Oosten, mensen nemen hun familie er mee naar toe. Dat kunnen wij ook. Als wij een toneelstuk laten zien over de financiële crisis, Jeroen Dijsselbloem is erbij en je laat de mensen aan het woord, dan zit het vol. Politiek gaat uiteindelijk over de onderwerpen die ons allemaal raken. Niet over onszelf.’

De komende jaren zit de PvdA in de oppositie. U werkt daar aan een nieuw profiel. Andere partijen zullen u vaak herinneren aan besluiten uit de afgelopen jaren. Als u zich bijvoorbeeld keert tegen verhoging van het eigen risico in de zorg, zullen ze zeggen dat de PvdA flink aan die verhogingen heeft meegedaan. Maakt dat het niet moeilijk?

‘De jij-bakken zullen niet van de lucht zijn. Zeker, dat maakt het spannend. Tegelijkertijd heb ik daar wel zin in. Laat maar komen. Doe maar een stapel jij-bakken tegelijk, maar uiteindelijk zullen ze moeten reageren op wat ik inhoudelijk vind. Ik heb negen zetels, die zijn nu gekozen en zij gaan de komende jaren hun werk doen. En de kracht van mijn argumenten zal uiteindelijk zwaarder wegen dan de jij-bak. Ik moet daar wel op een volwassen manier mee omgaan. Als ze gelijk hebben, dan moet ik zeggen dat het niet goed was. Mensen zullen het niet altijd begrijpen. Maar ik ga het wel doen. Ik heb mentaal gezegd dat ik dit jaren ga doen. Dan moet er een consistente lijn zijn.’

De PvdA is in grootte de zevende partij in de Tweede Kamer en pas de vierde in de oppositie, na de PVV, GroenLinks en de SP. Maakt dat het niet knap lastig voor u de krantenkolommen te halen, laat staan het achtuurjournaal van de NOS?

‘Dat weet ik niet. Ik zie weinig van tevoren ingestudeerde teksten van het spreekgestoelte in het journaal. Je laat het politiek debat zien. Daar gelden junglewetten. Het debat gaat over wie de eerste is en de beste vragen stelt. Ik heb het eerste half jaar nog nooit gemerkt dat ik een vraag niet mag stellen omdat we de zevende partij zijn. Nee, als het een goede vraag is doet-ie pijn en dan gaat het over politiek debat. Het is een ambacht. Deze rol geeft mij de ultieme vrijheid.’

En dan maar hopen dat het goed komt, ondanks al die gedecimeerde fracties in gemeenteraden, Provinciale Staten en de Tweede Kamer?

‘Uiteindelijk komt het goed (lacht) – nu wordt de ambitie helemaal uitzinnig – als in Nederland de linkse politiek sterker en weer dominant wordt. Als we weer in staat zijn zoveel kracht te mobiliseren dat je structuren kunt veranderen. In potentie is die kracht er.’

Dat klinkt inderdaad enigszins uitzinnig, want in maart werd de PvdA naar alle kanten uit elkaar getrokken. Hoogopgeleide kiezers verdwenen naar D66 en GroenLinks, migranten naar Denk, ouderen naar 50PLUS en laagopgeleiden naar de SP en de PVV. PvdA-burgemeester Paul Depla noemt het in zijn analyse van de verkiezingsuitslag de ‘netflixisering’ van de samenleving.

Misschien hebben kiezers wel geen behoefte meer aan een partij die al die groepen uit ideologische overwegingen probeert te verbinden.

‘Ik denk het wel. De tijd van de grote partijen is voorbij. Dat geldt voor alle partijen. Nu heb je voor elk deelbelang een eigen partij. Die pendule gaat ook weer terugslingeren. Mensen zullen zich gaan realiseren dat ze meer gemeen hebben dan alleen maar dierenbelang of iets anders. Dan zal de PvdA er weer staan, juist als vertegenwoordiger van een ideaal dat heel veel mensen delen. En of dat dan in samenwerking is met andere partijen die elkaar voor een deel overlappen, is eigenlijk van een tweede orde. Dus we zullen, dat is voor mij ook een opdracht de komende jaren, de linkse samenwerking doen in plaats van erover praten.’

Is het niet veel logischer de krachten op links eens echt te bundelen en te fuseren in plaats van elkaar te beconcurreren?

‘Dan zouden we gaan doen wat niet mijn politiek is, namelijk weer over jezelf praten, over je organisatie en stemmenmaximalisatie.’

Maar de drie linkse partijen samen zijn groter dan de VVD?

‘Ik heb veel liever dat we met die linkse partijen werken aan een gemeenschappelijk samenlevingsideaal en dat we een alternatief laten zien voor Rechts met den Bijbel dan dat we nu weer heel erg met onszelf bezig gaan zijn door over een fusie te discussiëren. Het gaat uiteindelijk om de richting van het land, de ideologische koers. Daar heb ik ideeën over en daar voel ik de verplichting bij om te kijken in hoeverre we dat samen met GroenLinks en de SP kunnen doen.’

En daar bent u ten minste acht jaar voor beschikbaar, zoals u eerder hebt gezegd?

‘Ja.’

Marleen Barth

‘Guilty as hell’

In een spannende lijsttrekkersverkiezing werd Marleen Barth (1964) in 2011 lijsttrekker voor de Eerste Kamerverkiezingen van de PvdA. Weinig mensen hadden het zien aankomen. Haar tegenstanders, de huidige burgemeester Jan Hamming en de huidige SCP-directeur Kim Putters, waren niet de eerste de besten. Maar Barth won overtuigend en werd de nieuwe fractievoorzitter. Vier jaar later was er geen tegenkandidaat en werd ze opnieuw lijsttrekker, ook al was de eerste periode niet vlekkeloos verlopen.

De toenmalige fractie was samengesteld terwijl de PvdA nog in de oppositie zat, tegenover het eerste kabinet-Rutte. De tegendraadse houding die daarvan het gevolg was, liet zich niet bij iedereen zomaar wegpoetsen toen de PvdA in 2012 opeens weer ging regeren mét diezelfde Rutte. Tot twee keer toe (in 2013 bij de Woonwet van minister Blok, een jaar later bij de Zorgwet van minister Schippers) lagen PvdA-senatoren dwars. Barth overwoog af te treden nadat haar fractiegenoten Adri Duivesteijn, Guusje ter Horst en Marijke Linthorst in 2014 de Zorgwet van Schippers hadden getorpedeerd. Maar de fractie, inclusief de tegenstemmers, weigerde dat te aanvaarden. ‘Na een nachtje slapen was ik weer hartstikke strijdbaar.’

Barth combineert het fractievoorzitterschap, een bijbaan, met diverse functies bij maatschappelijke instellingen. Zo is ze voorzitter van de raad van toezicht van de Hogeschool van Amsterdam en van de Vereniging van Openbare Bibliotheken. Barth is getrouwd met burgemeester Jan Hoekema, die lid is van D66. Ze leerden elkaar kennen toen ze tegelijkertijd lid waren van de Tweede Kamer.

‘Een permanente worsteling tussen idealen en de wil om het land stabiel te regeren’, zo omschrijft Barth de afgelopen kabinetsperiode. En tijdens die worsteling zijn volgens haar dingen misgegaan, te beginnen in de formatie. Daarover later meer. Belangrijker zijn volgens Barth de structurele oorzaken van de nu al jaren afbrokkelende steun voor de PvdA. Een van die oorzaken is volgens de politica dat de partij onvoldoende oog heeft gehad voor de keerzijde van de, op zichzelf zeer gewenste, succesvolle emancipatie van achterstandsgroepen.

‘Onze idealen van emancipatie en individualisering kennen ook verliezers. Wij hebben heel lang de overtuiging gekoesterd dat iedereen beter zou worden van emancipatie en individualisering. Heel veel groepen hebben daar inderdaad van geprofiteerd. Vrouwen, allochtonen, homo’s, ze hebben zich allemaal geëmancipeerd. Maar de vooruitgang van de één kan de relatieve achterstand van de ander betekenen. Je zult maar een laagopgeleide witte man zijn. Dan ben je de afgelopen decennia links en rechts ingehaald door hoogopgeleide vrouwen, homo’s en gekleurde mensen. Eeuwenlang kende onze samenleving gefixeerde sociale verhoudingen. Al die tijd hadden mannen een hogere status dan vrouwen. Door de terechte emancipatie van groepen die lang achtergesteld werden, zijn laagopgeleide witte mannen relatief gedaald op de maatschappelijke ladder. Als PvdA hebben wij te weinig oog gehad voor de pijn die dat met zich meebrengt.’

Volgens Barth is dit een van de redenen dat lageropgeleide PvdA-kiezers zich niet meer in hun partij herkennen.

‘Je kunt analyseren dat de boosheid van de “laagopgeleide witte man” een gevolg is van globalisering en immigratie. Daarvan kan de PvdA zeggen dat we niet “schuldig” zijn, die ontwikkelingen laten zich niet sturen. We hebben voor globalisering en immigratie misschien te weinig oog gehad, maar zijn er in elk geval niet verantwoordelijk voor. Veel van de woede van de “laagopgeleide witte man” heeft denk ik ook te maken met de gevolgen van emancipatie en individualisering. En daarvoor is de PvdA “guilty as hell”. Dat is onze ongemakkelijke waarheid. Het is hoog tijd dat de PvdA dit onder ogen gaat zien en haar politieke agenda bijstelt.’

Een andere fundamentele verklaring voor de neergang is volgens Barth dat de partij te lang is blijven denken dat ongelijkheid weg te nemen valt door te streven naar gelijke kansen voor iedereen. Dat is volgens Barth intussen onhaalbaar geworden.

‘De hele filosofie van gelijke kansen is unfair. Je kunt bijvoorbeeld nog zulke goede scholen hebben in Nederland, maar als je geboren bent met een IQ van 85 maakt zelfs de beste school daar geen IQ van 100 van. Je hebt eigenlijk een IQ van 100 nodig om je een beetje staande te kunnen houden in een ingewikkeld land als Nederland. De realiteit is dat er 2,5 miljoen mensen in Nederland zijn met een IQ van 85 of lager. Dat er 1,5 miljoen laaggeletterden zijn in Nederland. Dat er zo’n 150.000 ernstig zieke psychiatrische patiënten zijn. Voor al deze mensen is verheffing maar in beperkte mate mogelijk. Daarom spreek ik zelf altijd liever over het streven naar eerlijke kansen voor iedereen, een term die overigens bedacht is door oud-PvdA-senator Dik Wolfson.’

Lange tijd gold dat wie voor een dubbeltje geboren was, nooit een kwartje kon worden, juist als gevolg van ongelijke kansen. Is dat nu niet meer zo?

‘Het lijkt alsof dit wel vaak lukt, maar het ene dubbeltje is het andere niet. Een goed verstand, een goede gezondheid, lieve ouders die hun kinderen stimuleren; dat zijn cadeautjes, geen verdiensten. Toch denken we vaak, ook in de sociaal-democratie, dat we leven in een meritocratie, een samenleving waarin mensen hun positie te danken hebben aan hun eigen inzet en verdiensten. Voor mensen die zelf een succesvol emancipatieverhaal hebben, van wie er veel zijn in de PvdA, is het heel verleidelijk te denken dat het systeem werkt; dat ze het door eigen inzet en hard werken voor elkaar gekregen hebben. Maar om hard te kunnen werken moet je een goed verstand hebben, gezond zijn of liefhebbende ouders hebben gehad die je stimuleerden. Dus uiteindelijk hebben ook deze mensen een forse portie geluk gehad. Het is ook binnen de PvdA soms moeilijk mensen ervan te doordringen dat ze hun positie eigenlijk aan mazzel te danken hebben. En dat de samenleving nog steeds een loterij is.’